نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Abstract
Reducing vulnerability by increasing the resilience of rural areas has been embraced by development planners as the primary pathway toward sustainability in the present era. Accordingly, the development of any economic activity in rural areas, including tourism, should lead to change and enhance the resilience of the rural environment, enabling rural areas to withstand threats and short- and long-term livelihood pressures. In this regard, the present study examined tourism development as a transformative activity in the target tourism villages of Marivan County—one of the border and deprived regions of the country—with the aim of identifying the impact of this activity on changes in the resilience of vulnerable rural livelihoods in the area. For this purpose, data were collected through documentary sources for the theoretical section and through field surveys based on questionnaires and interviews. The statistical population of this descriptive-comparative study consisted of two groups of villages: those targeted for tourism development and those lacking this capability in Marivan County. After selecting the villages based on expert opinions, development documents, field conditions, and a lottery method, the total sample size was determined by using Cochran's formula. Questionnaires were then randomly distributed in proportion to the share of each village among household heads. Analysis of the collected data by using inferential statistical tests (paired t-test and path analysis) revealed a significant difference between the two groups in terms of livelihood desirability and sustainability. Specifically, the economic dimension of livelihood provision and the dimension of livelihood adaptation had the greatest impact on improving the livelihood situation and its resilience in the villages targeted for tourism development.
Keywords: Livelihood, Livelihood Resilience, Rural Tourism, Marivan County.
Introduction
Reducing vulnerability by increasing the livelihood resilience of rural areas has been adopted by development planners as the primary pathway toward sustainable livelihoods in the present era. In the face of increasing environmental, economic, and social uncertainties—ranging from climate change and resource scarcity to market fluctuations and political instability—rural communities require robust strategies to cope with shocks and stresses. Resilience, in this context, refers not only to the ability to recover from crises, but also to adapt and transform in response to changing conditions. Accordingly, development of any economic activity in rural areas—including tourism—should lead to a significant change and enhance the resilience of the rural environment, enabling rural areas to withstand threats and both short- and long-term livelihood pressures. Tourism has been increasingly recognized as a potential catalyst for rural development, particularly in regions where traditional livelihood activities, such as agriculture and animal husbandry, are no longer sufficient to sustain local populations. When planned and managed appropriately, tourism can diversify income sources, create employment opportunities, stimulate local investment, and encourage the preservation of natural and cultural heritage. However, its actual contribution to livelihood resilience remains under-researched, especially in marginalized and border regions. In this regard, the present study examined tourism development as a transformative activity in the target tourism villages of Marivan County, one of the border and deprived regions of the country. Despite its natural and cultural potential for tourism, Marivan County faces significant challenges, including limited infrastructure, high unemployment, and vulnerability to external economic pressures. The main aim of the study was to explain the impact of tourism development on changes in the livelihood resilience of rural households in the region. Furthermore, the study sought to compare livelihood assets between two groups of villages—tourism destination villages and non-tourism destination villages—and identify the most and least effective assets within the livelihood asset framework of households. By doing so, the research hoped to provide evidence-based insights for policymakers and development practitioners seeking to enhance resilience through targeted economic interventions in similar rural contexts.
Materials & Methods
Data for this study were collected through documentary sources for the theoretical section and through field surveys based on questionnaires and interviews. The statistical population consisted of two groups of villages in Marivan County: rural tourism destinations and non-tourism rural destinations. The study was descriptive-comparative in nature. Villages were selected based on the views of research experts, development documents, field conditions, and a lottery method. Using Cochran's formula, the total sample size was determined to include 305 participants. Questionnaires were then distributed proportionally among household heads in each village. Data were analyzed by using inferential statistical tests, including paired t-tests and path analysis. All statistical procedures were performed using SPSS and AMOS software with a significance level set at 0.05.
Research Findings
The findings revealed a significant difference between the two groups of villages at the 0.01 level in terms of livelihood desirability and resilience. Tourism development in villages with this capability had been able to enhance livelihood conditions and resilience compared to villages lacking this capability in Marivan County. Among the various dimensions, the following indices showed the highest average differences between the two groups (with and without tourism capability): the employment index in the economic dimension, the index of belonging to the village and rural region in the social dimension, the environmental health index in the environmental dimension, and the housing condition index in the physical dimension of livelihood provision. Regarding the state of livelihood resilience, a significant difference was observed between the two groups of rural areas (those with tourism potential and those without it) across both measured indicators. However, it should be noted that the average score of 3.12 for the index measuring the ability of a village to adapt to threats was lower than the calculated average of 3.32 for the index measuring the ability to deal with threats and recover after a crisis. This indicated persistent shortcomings in long-term planning for the livelihood resilience of the studied villages.
Discussion of Results & Conclusion
The final model of the research, which tested path analysis regarding the state of livelihood desirability and resilience in the tourism target villages of Marivan County, revealed a significant, positive, and direct relationship between the level of livelihood desirability (access to assets) and livelihood resilience in these villages. This finding underscored the centrality of access to assets within the sustainable livelihood approach as the driving force and primary factor for achieving livelihood resilience. The final result indicated a significant difference between the two groups—tourism destination villages and non-tourism villages—in terms of livelihood desirability and sustainability. Specifically, the economic dimension of livelihood provision and the dimension of livelihood adaptation had the greatest impact on improving the livelihood situation and its resilience in the tourism destination villages. This suggested that tourism development, when properly targeted, can strengthen both the immediate economic conditions and the adaptive capacity of rural households. The innovation of this study lay in highlighting the role of economic diversification through effective tourism activities in increasing livelihood resilience in the rural region of Marivan County.
کلیدواژه‌ها [English]
مقدمه
زمانی که پارادایم‌های متعدد توسعه نتوانستند معضلات اصلی توسعه روستایی و از مهمترین آنها فقر روستایی را حل کنند، دانشمندانی چون چمبرز در اواسط 1980 و اوایل دهه 1990، رویکرد معیشت پایدار را مطرح کردند (Alinovi, 2010, p. 5). در چارچوب این رویکرد، کلید جلوگیری از بازگشت خانوارهای فقیر به شرایط فقر و داشتن معیشت پایدار، بالابردن سطح تاب‌آوری معیشت آنها است (Li et al., 2019, p. 2). معیشت، صرفاً دسترسی به شغل نیست؛ زیرا نیاز است که معیشت روستاییان در برابر فشارهای اقتصادی، اجتماعی و طبیعی متعدد، تاب و توان مقاومت را داشته‌باشد (مطیعی لنگرودی و همکاران، 1398، ص. 10). معیشت، در فضاهای قابل زیست روستایی باید، پایدار باشد؛ به این معنی که توانایی مقابله با بحران‌ها، شوک‌ها، استرس‌های ناگهانی و بلندمدت، بدون اینکه در دارایی‌ها و منابع باعث تضعیف شود ( که در عرصه‌های روستایی تعیین‌کننده هستند) در زمان حاضر و آینده شود (Su et al., 2019, p. 272; Fouracre, 2001, p. 3) و این امر، زمانی حاصل می‌شود که معیشت خانوارها تاب‌آور باشد تا بدین ترتیب در مسیر پایداری قرارگیرد (Qiu et al., 2018, p. 2)؛ زیرا افزایش تاب‌آوری معیشتی با بهبود سطح سازگاری و قدرت مقابله و درنتیجه، کاهش سطح آسیب‌پذیری در بین اجتماعات محلی این امکان را فراهم می‌آورد که تأمین معیشت آنها که با مطلوبیت ارتباط متقابل اجزای آن یعنی دارایی‌ها، وضعیت نهادی - ساختاری و راهبرد‌ها حاصل می‌آید. در میان تهدیدهای ناشی از مخاطرات طبیعی و بحران‌های انسانی به‌صورت پیوسته و پایدار ادامه یابد و بلایای بعدی نتوانند زندگی مردم را مختل و معیشت آنها را آسیب‌پذیر سازند (داداش‌پور و عادلی، 1394، ص. 37؛ Sorre et al., 2017, p. 41; Ellis, 1999, p. 2).
در این راستا نیز، تنوع‌داشتن در فعالیت‌های اقتصادی با حذف موانع اصلی توسعه روستایی، یعنی فقر، منجر به پایداربودن مناطق روستایی می‌شود؛ زیرا انعطاف‌پذیری و تاب‌آوری بیشتر، روستاها را در روبروشدن با روندهای ناگهانی و فشارهای اقتصادی، اجتماعی و طبیعی می‌شود (سجاسی قیداری و همکاران، 1397، ص. 198). درواقع وجود تنوع در فعالیت اقتصادی یکی از ضروریات توسعه جوامع روستایی قلمداد می‌شود؛ زیرا به‌کارگیری این روش ثبات و پایداری را تسهیل خواهد کرد (حجت شمامی و همکاران، 1402، ص. 65).
به‌طور کلی تنوع بخشیدن به اقتصاد روستایی، زمینه‌ها و امکان‌های بیشتری را برای تغییر شرایط ناپایدار و در حال زوال با شرایط پایدار و افزایش فرصت‌ها فرآهم می‌آورد (Ellis, 1999, p. 4؛ سجاسی قیداری و همکاران، 1397، ص. 198). تنوع‌بخشی به اقتصاد روستایی برای حرکت در مسیر تاب‌آوری بر پایه ایجاد کسبوکارهای خارج از مزرعه و یا تلیفق با آن است. در این میان، گسترش گردشگری در نواحی روستایی به‌عنوان یکی از فعالیت‌هایی که مبتنی بر ایجاد کسبوکارهای خرد در روستاها است و امروزه با استقبال بسیاری از سوی گردشگران مواجه شده است، می‌تواند زمینه‌ساز تنوع‌بخشی به اقتصاد روستایی را فراهم کند. برای دهه‌‌ها مناطق روستایی در سراسر جهان با چالش‌های کاهش فعالیت اقتصادی، تغییر حاصلخیزی و راندمان خاک، پیرشدن جمعیت و مهاجرت جوانان با تحصیلات بالاتر و کاهش زیست‌پذیری روبه‌رو شدهاند. توسعه گردشگری به‌عنوان ابزاری جایگزین برای دستیابی به تجدید حیات اقتصادی و اجتماعی، رواج یافت. مزایای متعدد گردشگری روستایی به‌عنوان یک موتور برای توسعه اقتصادی و کمک به ارتقای کیفیت زندگی[1] ساکنان روستاها (QOL) در برنامههای توسعه‌ای، برجسته شده است (Liu et al., 2020, p. 178). بر این مبنا می‌تواند به‌عنوان یک راهبرد کارآ در زمینه توسعه روستایی، نقش مهمی در متنوع‌سازی اقتصاد و در نهایت، تاب‌آوری معیشت جوامع روستایی ایفا کند (Ólafsdóttir, 2018, p. 2). گردشگری روستایی در کشورهای در حال توسعه به‌عنوان ابزاری برای توسعه روستایی، حفظ محیط زیست و فقرزدایی در نظر گرفته شده است (2022, p. 1 Dang et al.,)؛ با این حال، تحت تأثیر بسیاری از عوامل خارجی (مانند سیاسی، اقتصادی، محیطی و آب و هوا) صنعت گردشگری در برابر بحران آسیب‌پذیر است (Yu et al., 2023, p. 2).
گسترش ایران در عرض‌های جغرافیایی مختلف، موجب تنوع اقلیمی و طبیعی فراوان در بین نواحی روستایی شده است. بازتاب این امر را می‌توان در تنوع ساختارها، معماری و بافت روستاها و حتی شیوه معیشت آنها مشاهده کرد. از سویی سابقه تمدنی کهن این سرزمین، روستاهایی با تنوع غنی فرهنگی، آداب و رسوم و مراسم‌های مختلف را موجب شده است. همه این تنوع‌ها در کنار حس کنجکاوی گردشگران، زمینه‌های مناسبی را برای گسترش فعالیت‌های گردشگری در نواحی روستایی کشور فراهم آورده است.
استان کردستان نیز مشابه با این شرایط، یکی از قدیمی‌ترین کانون‌های زیستی و استقرارگاه‌های انسان در جهان محسوب که با توجه به ساختارهای طبیعی و مورفولوژیکی منحصربه‌فرد، دارای توانایی‌های بالقوه فراوان گردشگری در نواحی روستایی است. یکی از محورهای مهم گردشگری روستایی این استان، نواحی روستایی شهرستان مریوان است. نواحی روستایی که به دلیل قرارگیری یک عنصر مهم ژئوتوریستی به نام تالاب زریوار و طبیعت بکر، به‌عنوان روستاهای هدف گردشگری در اسناد توسعه‌ای شهرستان، انتخاب می‌شود و در وضعیت کنونی نیز، گردشگران از نواحی مختلف کشور و حتی گردشگران خارجی زیادی از این نواحی روستایی هدف که در حاشیه تالاب زریوار واقع شدهاند، بازدید می‌کنند.
حال باید دید که توسعه گردشگری و متنوع‌شدن اقتصاد روستاهای این نواحی روستایی، توانسته است در مسیری صحیح قرار گرفته است و با ایجاد نتایج مثبت اقتصادی، اجتماعی، محیطی و نهادی، موجب ایجاد تاب‌آوری معیشتی روستاییان در این محیط روستایی مرزی و محروم شود. درواقع، باید واکاوی کرد چگونه می‌توان با توجه به وضع موجود از گسترش فعالیت‌های گردشگری در جهت افزایش تاب‌آوری معیشتی خانوارهای روستایی روستاهای هدف گردشگری منطقه بهره برد تا بدین ترتیب، گردشگری در مسیری صحیح، مدیریت و برنامه‌ریزی شود و فضایی زیست‌پذیر، مبتنی بر تاب‌آوری معیشتی برای خانوارهای روستایی، ایجاد شود. در این ارتباط، داشتن دید مقایسه‌ای و سنجش وضعیت شاخص‌های تاب‌آوری معیشتی در نواحی فاقد توانمندی گردشگری با این روستاهای گردشگری، می‌تواند زمینه‌ساز دستیابی به دیدی جامع و شناختی مبتنی بر واقعیت شود و دانسته شود که به چه میزان، حصول به تاب‌آوری معیشتی برای روستاهای هدف گردشگری در فضای روستایی شهرستان حاصل آمده است. بر این اساس، سؤال اصلی پژوهش، این است که آیا توسعه گردشگری در نواحی روستایی هدف توسعه گردشگری شهرستان مریوان موجب ایجاد تفاوت معنی‌داری میان سطح تاب‌آوری معیشتی خانوارهای روستایی این روستاها با روستاهای فاقد این توانمندی در سطح شهرستان، شده است.
مبانی نظری
واژه تاب از ریشه لاتین Resilio به معنی بازگشت به عقبگرفته شده است (Klein et al, 2023, p. 35). پس از گذشت مدتی این مفهوم، وارد علوم دیگر از جمله فیزیک، مطالعات روانشناختی، مطالعات اقتصادی و اجتماعی شد (Speranza, 2014, p. 110). با مطرح‌شدن این مفهوم علمی در رشته‌های زیادی از علوم مختلف که با انسان و محیط سروکار داشت نیز استفاده شده است. این رشته در طیف وسیعی از روانشناسی و برنامه‌ریزی شهری گرفته تا جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی و مدیریت و اقتصاد را شامل می‌شود. تاب‌آوری معیشتی نیز به‌عنوان مفهومی جدید از دو واژه تاب‌آوری و معیشت پایدار اخذ شده است.
تاب‌آوری معیشتی در سکونتگاه‌های روستایی، به توانایی مقابله و توان سازگارشدن با تغییرات دائمی و شرایط خارجی اثرگذار بر وضعیت معیشتی و محیطی روستاها اشاره دارد؛ به گونه‌ای که نظام روستا بتواند کیفیت مناسب زندگی خود را در سطح پذیرفتنی حفظ کند (Schouten et al., 2009, p. 2). قدرت مقابله و ظرفیت سازگاری سیستم‌های معیشتی به‌عنوان کلید تاب‌آوری آنها (Van Kien, 2011, p. 2) به معنی توانایی نظام معیشتی ( نهادها، افراد و خانوارها و ...) برای تعدیل آسیب‌های احتمالی بحران‌های اقلیمی و پاسخ‌دادن و تطابق به پیامدهای آنها با استفاده از فرصت‌ها و توانمندی‌های محیطی، اقتصادی، اجتماعی و نهادی است که سرمایه‌های معیشتی خانوارهای روستایی هستند ( Hu & He, 2018, p. 3; Gautier et al., 2016, p. 667; Qiu et al., 2018, p. 3). تاب‌آوری معیشت توانایی یک معیشت برای حفظ عملکردهای اساسی خود را در مواجهه با ضربه‌ها و استرس‌ها بهبود بخشد.
شوک‌ها و استرس‌ها فشارهایی هستند که بر سیستم‌های اجتماعی - اکولوژیکی وارد می‌شوند و از نظر شدت و مدت زمان از یکدیگر متمایز می‌شوند. شوک‌ها نشان‌دهنده یک فشار ناگهانی و شدید است که فراتر از مرزهای تغییرپذیری عادی، مانند طوفان است؛ درحالی‌که تنش‌ها به آهستگی باعث ایجاد فشارهایی می‌شوند که بیشتر در داخل وجود دارد و فراتر از مرزهای نرمال هستند مانند خشکسالی (Wintergalen, 2022, p. 2).
هسته اصلی رویکرد تاب‌آوری معیشتی، راهبردهای سازگارانه‌ای است که توسط خانوارها یا افراد در زمان ضربه ناگهانی[2] و فشارهای[3] وارده بر معیشت آنها، اتخاذ می‌شود. تاب‌آوری معیشتی، به این معنا است که راهبردهای معیشتی فردی و اجتماعی به کار گرفته شده توان مقابله با تأثیرات فشارها و ضربه‌های کوتاه‌مدت، ناگهانی و بلندمدت را برای افراد و اجتماعات آسان می‌کند (Liu et al, 2020, p. 9). درواقع تاب‌آوری اندازه‌ای از تغییرات است که یک نظام توانایی جذب و تحملش را دارد و عملکرد قبلی خود را می‌تواند ادامه دهد یا می‌تواند در شرایط جدید خود را با تغییرات هماهنگ کند.
شایان ذکر است که کانون توجه تاب‌آوری بر مقابله و سازگاری با تهدیدات است که در مقابله رویکرد کوتاه‌مدت و جوابگویی به اتفاقات و تهدیدها و تطبیق کوتاه‌مدت مطرح است و در سازگاری نگاه طولانی مدت و مدیریت بحران برای همراهی با تغییرات در شرایط انسانی و طبیعی مورد توجه است.
با توجه به تعاریف ذکرشده می‌توان گفت وجه مشترک همه تعاریف، ایستادگی، مقاومت و واکنش مثبت به فشار یا تغییر است (رضایی و همکاران، 1394، ص. 40). متنوع‌سازی اقتصادی با تقویت دارایی‌های معیشتی موجب پایداری این دارایی‌ها شده و پایدارسازی این دارایی‌ها نیز، نوع راهبرد‌ها و نیز، قدرت مقابله و سازگاری روستاییان را برای تاب‌آوری بیشتر معیشتی، فرآهم می‌آورد. این فرآیند، در شکل (1) نشان داده شده‌است.
کونگ و همکاران از گردشگری به‌عنوان مهمترین کنش یار[4] بازساخت اقتصادی و اجتماعی روستاها یاد می‌کنند (Cong et al., 2019, p. 1). توسعه گردشگری روستایی به‌عنوان یک فرصت، تحریک اقتصادی و کاهش وابستگی جامعه روستایی به کشاورزی را فراهم می‌کند؛ به همین دلیل بیشتر محققان به گردشگری به‌عنوان رویکردی کلیدی برای توسعه روستایی و کاهش فقر در این نواحی تأکید کرده‌اند علاوم بر این گردشگری فعالیتی است که قابلیت زیادی برای ایجاد کسبوکارهای جدید دارد و می‌تواند به اشتغالزایی و کارآفرینی کمک کند؛ بنابراین، توسعه صنعت گردشگری عامل مهمی در توسعه روستایی و احیای روستاهای مرزی و دورافتاده در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی و زیست محیطی است (بامری و همکاران، 1398، ص. 59).
درنهایت با توجه به توصیفات ارائه‌شده، می‌توان اظهار داشت در روستاهای محروم و مرزی، مثل محدوده مورد بررسی که ضعف زیرساخت‌ها، مشکلات اقتصادی و اجتماعی وجود دارد، رونق گردشگری روستایی به‌مثابه ابزاری مؤثر به‌منظور تنوع‌دادن به اقتصاد آنها مؤثر است و این تنوع‌بخشی به اقتصاد روستایی به تأسیس کسبوکارهای کوچک در مناطق روستایی است می‌تواند با برجای نهادن اثرات اقتصادی مثل: افزایش اشتغال و ارتقای درآمد به بهبود شرایط شاخص‌های اجتماعی و همچنین، افزایش شاخص زیرساخت‌ها و حفظ محیط زیست مناطق روستایی منطقه منجر خواهد شود و بدین‌گونه، محیطی قابل زیست را برای ساکنین روستاها تشکیل می‌دهد که باعث تاب‌آوری بیشتر آنها خواهد شد. درحقیقت، وقتی می‌توانم در مسیر تاب‌آوری معیشتی در مناطق روستایی کشور حرکت کرد که بتوانیم محیطی قابل زیست برای آنها به‌واسطه ایجاد اقتصادی متنوع، فرصتهای کسب درآمد و پایداری فراهم آورد؛ زیرا در مناطق مرزی مثل محدوده مورد بررسی به‌واسطه وجود فقر و نابرخورداری، ارتقای شرایط اقتصادی ( به‌واسطۀ فعالیت‌های مکمل کشاورزی که از با اهمیت‌ترین آنها می‌توان گردشگری را ذکر کرد) می‌تواند مقدمه بهبود شرایط در سایر شاخص‌های اجتماعی و محیطی توسعه‌یافتگی روستایی و در آخر، ایجاد محیطی برای روستاها شود که در مقابل بحران‌های موجود اقتصادی و اجتماعی و طبیعی بتواند مقاومت کند و با سازگارکردن خود، شاخص‌های معیشتی روستایی و دارایی‌های آنها دچار نقصان نشود (شکل 1).
شکل 1: مدل مفهومی پژوهش (منبع: یافته‌های پژوهش، 1400)
Figure 1: Conceptual model of study (Source: Research finding, 2020)
در ارتباط با پژوهش‌های انجام‌گرفته در حوزه مطالعه حاضر، می‌توان به پژوهش‌های زیر اشاره کرد:
سجاسی قیداری و همکاران (1397) در پژوهشی با عنوان «اثرات تنوع بخشی اقتصاد روستایی بر تاب‌آوری معیشت روستاییان در دهستان رادکان شهرستان چناران» با تأکید بر این مطلب که اقتصاد روستاییان دارای آسیب‌پذیری بالایی است و با کوچک‌ترین تغییرات دچار مشکلات اقتصادی و اجتماعی متعددی می‌شود. روستاییان عمدتاً دارای فعالیت‌های کشاورزی تک‌ساختی هستند که با دگرگونی در آن و تنوع‌بخشی فعالیت‌های اقتصادی موجب افزایش انعطاف‌پذیری و کاهش آسیب‌پذیری روستاییان می‌شود. آنها در نهایت به این نتیجه رسیده‌اند که به‌واسطۀ تنوع بخشی به اقتصاد روستاهای مورد مطالعه سطح تاب‌آوری آنها افزایش یافته است و در این میان متغیر تنوع شغلی، دارای بیشترین اثرگذاری در بهبود وضعیت تاب‌آوری بوده است.
ایمانی و مشکول (1396) در پایان‌نامه‌ای با عنوان «تبیین رابطه مابین سرمایه‌های معیشتی و تاب‌آوری مناطق روستایی در مقابل خشکسالی (مورد مطالعه: روستاهای شهرستان اردبیل)» به این نتیجه رسیدند که یکی از شیوه‌های کاهش ابعاد آسیب‌پذیر بودن مناطق روستایی درمقابل مخاطرات طبیعی در روستا، افزایش تاب‌آوری این مناطق بوده است که می‌تواند یکی از روش‌های بنیادی مدیریت، توسعه پایدار و برنامه‌ریزی روستایی باشد. این موضوع با اهمیت، می‌تواند با در نظر گرفتن اثرگذاری سرمایه‌های معیشتی به‌مثابه یکی از جنبه‌های اصلی تاب‌آوری صورت پذیرد.
خداپناه (1401) در تحقیقی به ارزیابی و سنجش میزان تاب‌آوری روستاهای هدف گردشگری (مورد مطالعه: ناحیه اردیبل) پرداخت. نتایج حاصل از پیمایش نشان می‌دهد که بعدهای تاب‌آوری از نظر روستاییان دارای میانگین‌های مختلفی بوده و بیشترین میانگین مرتبط به بُعد اجتماعی (42/3) و کمترین میانگین مربوط به بعد اقتصادی (85/1) است. همچنین سطح بندی 11 روستای بررسی‌شده بر مبنای روش تصمیم‌گیری میرکا معلوم کرد این روستاها در سطح‌های مختلفی از تاب‌آوری هستند.
صادقلو و همکاران (1396) در پژوهش دیگری با عنوان «تحلیل تاب‌آوری کسبوکارهای گردشگری در نواحی روستایی (مورد: حوزه نفوذ گردشگری شهر مشهد)» با بیان این اصل که مهمترین نکته در اثرگذاری گردشگری، رونق و دوام کسبوکارهای گردشگری است، به روش پیمایشی به ارزیابی میزان تاب‌آوری کسبوکارهای گردشگری روستایی در منطقه مورد مطالعه در سه بُعد اقتصادی، اجتماعی و کالبدی پرداخته‌اند. نتایج نشان دادند که کسبوکارهای حاصل از گردشگری در منطقه در سطح رضایت بخشی به لحاظ تاب‌آوری قرار ندارند.
رضایی و همکاران (1400) در مقاله‌ای به ارزیابی تاب‌آوری معیشتی روستای مقصد گردشگری قلعه نو در مقابل خشکسالی پرداختند. یافته‌ها نشان داد در شناسایی نقاط بحرانی و حساس، ضمن هدایت برنامههای توسعه‌ای به مناطق کم‌خطر و مساعدتر، سرمایه‌گذاری‌ها را در مناسب‌ترین حالت ممکن در حوزه‌های مختلف صنعت گردشگری تضمین می‌کند و همچنین شناسایی نیازهای پنهان گردشگران و انگیزه‌های آنان می‌تواند در انتخاب استراتژی مناسب برای شناخت و توسعه بازار هدف، یاری‌رسان باشد. در نهایت این پژوهش اثر گردشگری بر تاب‌آوری معیشتی را مثبت در نظر می‌گیرد.
اسعدی و جباری (1400) در پژوهشی به بررسی عوامل مؤثر بر تاب‌آوری جامعه گردشگری روستایی در راستای توسعه‌پایدار (موردمطالعه: روستاهای هدف گردشگری شهرستان همدان) پرداختند یافته‌ها نشان دادند مؤلفه حمایت مالی دارای بیشترین اثرگذاری و سنگ زیربنای تاب‌آوری جامعه گردشگری روستایی در راستای توسعه‌پایدار گردشگری است و مؤلفه بهداشت و ایمنی نیز دارای بیشترین اثرپذیری است.
جمینی و دهقان در پژوهشی به ارزیابی و تحلیل تاب‌آوری گردشگری روستایی و شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر آن در مواجهه با همه‌گیری کووید - 19 در شهرستان اورامانات پرداختند. نتایج نشان داد که میانگین چهار متغیر بودجه دولت محلی، دانش محیطی، رفاه جامعه و نظام حمایت اجتماعی به‌عنوان مؤلفه‌های اصلی تاب‌آوری گردشگری روستایی به‌ترتیب 757/1، 358/2، 808/1 و 295/2 بوده و به‌طور درخور توجهی کمتر از میانگین پایه بوده است. نتایج ارزیابی کلی نیز نشان داد که میانگین محاسبه‌شده با مقدار 014/2 به‌طور معنی‌داری کمتر از سطح متوسط بوده است. همچنین نتایج نشان داد که از بین 17 عامل مؤثر بر تاب‌آوری گردشگری، 5 عامل حمایت مالی دولت، سرمایه مالی، تجهیزات بهداشتی، تأسیسات زیربنایی و کنترل بیماری‌ها مؤثرترین عوامل کلیدی موثر بر تاب‌آوری هستند (Jamini & Dehghani., 2022).
شاکری و همکاران در تحقیقی به بررسی تاب‌آوری معیشتی عشایر از طریق توریسم در ایران پرداختند. یافته‌های آنان نشان داد که توسعه گردشگری، تاب‌آوری معیشت عشایر را از طریق بهبود کیفیت چندکارکردی سرمایه‌های معیشتی و کاهش اتکای معیشت عشایر به دامپروری با تنوع‌بخشیدن به منابع درآمد، تقویت می‌کند (Shakeri et al., 2022).
زیائو و همکاران به بررسی نقش گردشگری روستایی در تاب‌آوری معیشتی خانوارهای زارع در مناطق قومی در منطقه کوهستانی وولینگ چین پرداختند. نتایج نشان داد که مدیریت توسعه گردشگری به رهبری شرکت‌ها در حال حاضر مناسب‌ترین شیوه مدیریت برای منطقه محلی است. چهار عامل تعداد اعضای خانواده درگیر در گردشگری، فرصتهای آموزشی برای توسعه مهارت‌های حرفه‌ای، سطح تحصیلات اعضای اصلی خانواده و نوع یارانه کمکی در دسترس خانواده، از عوامل اصلی مانع اثر گردشگری بر تاب‌آوری معیشتی خانوارهای کشاورز هستند. درنهایت، توصیه‌هایی برای بهبود تاب‌آوری معیشتی خانوارهای کشاورز در روستاهای گردشگری قومی براساس دو بعد مدیریت سازمان و رفتار خانوارهای کشاورز ارائه شده است (Xiao et al., 2022).
لیو و همکاران در مقاله خود با عنوان «اثرات اسکان مجدد مربوط به مخاطرات طبیعی بر تاب‌آوری معیشت خانوارهای روستایی در چین» پس از اندازه‌گیری تاب‌آوری معیشتی در قالب سه شاخص ظرفیت سازگاری و مقابله، خودسازماندهی و ظرفیت یادگیری، به این نتیجه رسیده‌اند که اسکان مجدد خانوارهای در معرض خطر، نتوانسته است موجب افزیش تاب‌آوری آنها نسبت به خانوارهایی شود که از پروژه اسکان مجدد انصراف داده‌اند (Liu et al., 2020).
لی و همکاران در پژوهش دیگری با عنوان «تاب‌آوری معیشت و سازوکار دستیابی به آن در خانوارهای روستایی رهاشده از فقر: تجزیه‌وتحلیل تجربی از استان لانکاو[5]، استان هنان[6] در چین» به این نتیجه رسیده‌اند که تاب‌آوری معیشت خانوارهایی که فقر را از بین برده‌اند، با ظرفیت آنها در استفاده از منابع در دسترس (به‌عنوان محرک اصلی دستیابی به دارایی‌ها و پیش‌بینی ریسک‌های معیشتی)، یادگیری دانش جدید (پیش برنده تحول کشاورزی و تولیدات) و بهره‌برداری از منابع خارجی (بهینه‌کننده در راستای ارتباط با مؤسسات و نهادها) ارتباط نزدیک دارد. خانوارهایی که در روستاهای دارای تولید تخصصی و دارای سیستم مدرن کشاورزی و تولیدات صنعتی و فرصتهای متنوع شغلی بودند، تاب‌آوری معیشتی بیشتری داشتند (Li et al., 2019).
فنگفنگ و دیگران در تحقیقی به بررسی تاب‌آوری معیشتی در روستاهای گردشگری با نقش عامل انسانی در چین پرداختند. آنها دریافتند که دو روستا سطوح متفاوتی از تاب‌آوری را نشان می‌دهند و این را می‌توان با تفاوت‌ها در عاملیت فردی توضیح داد؛ با این حال، هر دو روستا به دلیل فقدان عاملیت جمعی نتوانستند به سیستمی تبدیل شوند که بتواند در محیط جدید رشد کند. عاملیت، به‌ویژه عاملیت جمعی، برای تغییرات ساختاری در جوامع حیاتی است؛ اما در این دو مورد توسط عوامل خاص بافت، محدود شده است (Fangfang et al., 2020).
مانگان در پژوهشی با عنوان «تأثیر گردشگری مبتنی بر طبیعت، در معیشت مردم محلی» که شواهدی از دریاچه کنجهار[7] در پاکستان را دارد، به این نتیجه رسیده‌اند که سطح مطلوب دارایی‌های معیشتی، رضایت از زندگی و اشتغال در خانوارهایی که وابستگی مستقیمی در تأمین معیشتی خود به گردشگری دارند، مشاهده می‌شود. در این خانوارها علاوه بر مطلوب‌بودن سطح رضایت از زندگی، میزان تحصیلات و سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های اقتصادی نیز، بیشتر از خانوارهایی بوده که وابسته به فعالیت‌ها زراعی صرف هستند (Mangan., 2019).
روش تحقیق و محدوده مورد مطالعه
تحقیق حاضراز نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی - مقایسه‌ای است. برای گردآوری اطلاعات در بخش نظری از منابع اسنادی و در بخش عملی از روش پیمایشی با توزیع پرسشنامه و مشاهده مستقیم، استفاده شده است. جامعه نمونه پژوهش را دو گروه روستاهای هدف توسعه گردشگری شهرستان مریوان و نیز روستاهای غیربرخوردار از این توانمندی در بر می‌گیرد. در روستاهای برخوردار برای تعیین روستاهای مدنظر با مراجعه به سند جامع توسعه گردشگری استان کردستان و نیز، وضعیت میدانی ورود گردشگران به روستاهای منطقه، سه روستای دره‌تفی، ینگیجه و کانی سانان که روستاهای حاشیه تالاب زریوار، هستند به‌عنوان مهمترین روستاهای هدف گردشگری و مورد استقبال گردشگران در شهرستان مریوان مشخص شدند. در ادامه در گروه روستاهای غیربرخوردار نیز به‌صورت قرعه کشی از میان روستاهای دیگر شهرستان مریوان، 3 روستا (از هر بخش؛ 1 روستا) انتخاب شدند. روستاهای کیکن در بخش خاوومیرآباد، رشه‌ده از بخش مرکزی و گوگجه از بخش سرشیو، روستاهای گروه غیربرخوردار است. در ادامه با بهره‌گیری از نماگر تعداد خانوارها و اعمال فرمول کوکران، حجم جامعه نمونه که پاسخگوی سؤالات پرسشنامه‌ها هستند، تعیین و سپس متناسب با جمعیت هر گروه به روش طبقه‌ای و تعیین نسبت سهم هر طبقه از تعداد کل پرسشنامه‌ها تعداد پرسشنامه‌های تعلق‌گرفته به هر روستا در هر گروه مشخص شد و پرسشنامه‌ها به‌صورت تصادفی ساده در میان سرپرستان خانوار روستاهای مورد مطالعه توزیع شد (جدول 1).
جدول 1: روستاهای مورد مطالعه در دو گروه هدف گردشگری و غیربرخوردار از این توانمندی و تعداد نمونه‌ها
Table 1: Case study village in two groups of destination village and non - destination village
|
جوامع آماری |
روستا |
بخش و دهستان |
تعداد خانوار |
سهم از کل پرسشنامه‌ها |
|
روستاهای هدف گردشگری |
ینگیجه |
خاوومیرآباد - خاوومیرآباد |
101 |
39 |
|
کانی سانان |
مرکزی - زریوار |
190 |
74 |
|
|
دره تفی |
مرکزی - زریوار |
227 |
87 |
|
|
مجموع |
3 |
518 |
200 |
|
|
روستاهای غیربرخوردار از توانمندی گردشگری |
کیکن |
خاوومیرآباد - خاوومیرآباد |
58 |
29 |
|
رشه ده |
مرکزی - سرکل |
151 |
74 |
|
|
گوگجه |
سرشیو - سرشیو |
96 |
47 |
|
|
مجموع |
3 |
305 |
150 |
(منبع: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان کردستان، 1396)
سؤالات پرسشنامه‌ها در طیف پنج گزینه‌ای لیکرت (5=خیلی زیاد، ....1=خیلی کم) تدوین شدند. روایی صوری و محتوایی ابزار اندازه‌گیری از طریق توزیع 30 پرسشنامه به‌عنوان پیش‌آزمون و تأیید متخصصانی که دارای سابقه مطالعات مشابه بودند، حاصل شد. ضریب آلفای کرونباخ حاصل‌آمده از مجموع پاسخ‌ها در بسته نرم‌افزاری spss برابر 79/0 نیز، نشان‌دهنده پایایی پذیرفتنی و همبستگی درونی جواب‌های ذکر شده است. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها نیز با استفاده از آزمون‌های آماری استنباطی (تی‌زوجی، تحلیل مسیر) انجام شد. ضمن توجه به هدف پژوهش و معنا و مفهوم تاب‌آوری معیشتی در ابتدا وضعیت مطلوبیت معیشتی روستاهای مورد مطالعه مبتنی بر چگونگی دسترسی آنها به دارایی‌های معیشتی‌شان مورد اندازه‌گیری، بررسی شد و سپس به‌صورت ویژه تاب‌آوری معیشتی این خانوارها مبتنی بر دو مؤلفه سازگاری و مقابله که هسته‌های اصلی تاب‌آوری معیشتی در پژوهش‌های متعدد هستند، اندازه‌گیری شد (جدول 2).
جدول 2: شاخص‌های مورد سنجش وضعیت مطلوبیت معیشت مبتنی بر دارایی‌های معیشتی روستاییان
Table 2: Under assessment variable and indexes for study about effects of livelihoods optimizing on livelihoods assets in villages
|
پایایی |
متغیرها |
شاخصها |
ابعاد |
مطلوبیت تأمین معیشت مبتنی بر دارایی‌های معیشتی در نواحی روستایی مورد مطالعه |
|
79/0 |
میانگین درآمدهای خانوار، توان تأمین هزینه‌های خانوار |
درآمد و هزینه |
اقتصادی |
|
|
80/0 |
افراد شاغل، اشتغال زنان، ارتقای شغلی |
اشتغال |
||
|
69/0 |
برداشت از زمین‌های زراعی کشاورزی و رونق محصولات باغی، رونق دامداری (تعداد و تنوع دام‌ها) |
کشاورزی |
||
|
77/0 |
همکاری روستاییان در فعالیت‌های عمرانی روستا، انجام فعالیت‌های اقتصادی مشترک، مشارکت در امور خیریه، دلسوزی اهالی برای آبادانی روستا |
مشارکت و همبستگی |
اجتماعی |
|
|
67/0 |
امکان تهیه امکانات و وسایل بهداشتی (فردی، خانوادگی)، مصرف هفتگی مواد پروتئینی، لبنی و میوه، رضایت از وضعیت تغذیه، توان تأمین و پرداخت هزینه‌های بهداشت و درمان |
تغذیه و بهداشت فردی و خانوادگی |
||
|
82/0 |
اعتقاد به زندگی در روستای به‌عنوان محل مناسب سکونت، ترجیح‌دادن سرمایه‌گذاری و راه‌اندازی کسب‌وکار در روستا نسبت به شهر |
تعلق خاطر به روستا |
||
|
75/0 |
کاهش میزان جرم‌های فردی، امنیت شغلی (فصلی‌نبودن)، کاهش فضاهای ترسناک عمومی محیط روستا با افزایش ساخت‌وسازها، رضایت از زندگی، رضایت از موقعیت اجتماعی، میزان شادی و احساس لذت در زندگی |
امنیت(فردی، اجتماعی، اقتصادی) |
||
|
84/0 |
زیبایی چشم‌انداز روستا، حفاظت و عدم تخریب اراضی طبیعی |
کیفیت بصری |
محیطی |
|
|
77/0 |
سیستم‌های دفع فاضلاب، دپوی فضولات حیوانی و جمع‌آوری زباله‌ها |
بهداشت محیطی |
||
|
79/0 |
کیفیت خدمات و امکانات فراغتی، کیفیت معابر، مغازه‌های خرده‌فروشی سطح روستاها، بهره‌گیری از رسانه‌ها و نوآوری‌های جدید، ماشین شخصی، ابزارآلات کشاورزی، کیفیت راه‌های مواصلاتی درون و برون روستایی، دسترسی به انواع انرژی |
خدمات، امکانات و زیرساخت‌ها |
کالبدی |
|
|
78/0 |
دسترسی به مسکن شخصی و اجاره‌ای، مساکن نوساز، امکانات گرمایشی و سرمایشی مناسب مساکن، امکانات بهداشتی مساکن |
مسکن |
(منابع: حکیم‌دوست و همکاران، 1395؛Fangfang et al., 2020; Xiao et al., 2023; Shakeri et al., 2022 ).
با توجه به تعریف‌های ذکرشده برای تاب‌آوری، امکان پاسخ‌دادن و سازگارشدن با تهدیدها و بحران‌های رخ‌داده، بخش اصلی از تعریف تاب‌آوری است؛ با این تفاوت که سازگاری بر رویکرد طولانی‌مدت برای کنارآمدن با تنوع و تغییر در نظام‌های طبیعی و انسانی تمرکز دارد و مفهوم مقابله نیز به‌عنوان بخشی از راهکارهای تطبیقی کوتا مدت برای پاسخ‌دادن به خطرات و تهدیدها است. با این رویکرد، وضعیت تاب‌آوری روستاهای مورد مطالعه در دو شاخص توانایی مقابله و بازسازی در برابر بحران‌ها و ظرفیت سازگاری که متغیرهای آنها (31 متغیر) در جدول (3) آورده شد، محاسبه شد.
جدول 3: شاخص و متغیرهای اندازه‌گیری وضعیت تاب‌آوری روستاهای منطقه
Table 3: Variable and indexes of resilience in case study villages
|
تاب‌آوری معیشتی
|
شاخصها |
متغیرها |
پایایی |
|
قدرت مقابله با تهدیدها و بازسازی بعد از بحران |
توانایی قرض‌دادن پول به دیگر روستاییان، توان راه‌اندازی مشاغل جدید، وجود تعاونی و صندوق‌های خیریه در روستاها، توانایی دریافت و بازپرداخت وام، توانایی جذب سرمایه از خارج روستا، درآمد دهیاری‌ها، احساس فقر، توانایی کسب شغل و منبع درآمد جدید در صورت از دست‌دادن شغل فعلی، توانایی پرداخت حق بیمه (مسکن، محصولات باغی و ...)، توانایی گذران زندگی و بازیابی و بازگشت به انجام مشاغل فعلی در صورت وقوع دوره‌ای رکود، داشتن روحیه و توان مقابله با استرس‌ها و فشارهای روانی، کارآمدی و رضایت از عملکرد شوراها و دهیاران، دارابودن دارایی‌های با ارزش (زمین و مسکن) در خارج روستا، |
78/0 |
|
|
توانایی سازگاری و انطباق با تهدیدها |
تشکیل سازمان‌های مردم‌نهاد، جذب و تثبیت جمعیت و بازگشت مهاجرین به روستا، امید به آینده، میزان حمایت دولت از روستاییان، آموزش روستاییان توسط نهادهای دولتی (آموزش‌های محیط زیستی، اقتصادی و شغلی)، آموزش‌های مرتبط با کارآفرینی و اشتغالزایی، ارزش اقتصادی زمین و مسکن روستا، وجود طرح‌های توسعه‌ای و حرکت روستاها در مسیر آن، توزیع منافع به‌صورت منصفانه (شهری و روستایی)، برابری‌های اقتصادی درون روستاها، میزان پس‌انداز خانوار، چندکارکردی بودن مساکن، حمایت خانواده از راه‌اندازی کسب‌وکار جدید، تمایل مردم روستا و میزان اقدام عملی آنها برای مقابله با عوامل تهدیدکننده شرایط مطلوب زندگی در روستا، سطح مهارت‌های عملی در بین روستاییان، اجرای مطلوب طرح‌های هادی در منطقه، امنیت شغلی، اعتقاد به عملکرد مطلوب نهادهای مسئول، تنوع منابع معیشتی. |
83/0 |
(منابع: محمودی و حسنی طالش، 1400؛ زیاری و حسینی، 1395؛ حکیم‌دوست و همکاران، 1395)
محدوده مورد مطالعه
شهرستان مریوان که مرکز آن شهر مریوان است، یکی از 10 شهرستان استان کردستان است که در غرب استان و در مجاور خاک کشور عراق قرار گرفته است. این شهرستان با مساحتی بالغ بر 2326.4 کیلومتر مربع، دارای 3 بخش،6 دهستان و روستهای دارای سکنه این شهرستان 149 روستا است. در سال 1395، جمعیت این شهرستان 195263 نفر بوده است. از این تعداد 151188 نفر ساکن در نقاط شهری، 44074 نفر سـاکن در نقـاط روسـتایی بـوده‌انـد و میـزان روستانشـینی در ایـن شهرستان 57/22 درصد و میزان شهرنشینی نیز 43/77 درصد است ( سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان کردستان، 1396). بیشتر شغل مردم محلی در نواحی روستایی، وابسته به فعالیت‌های کشاورزی (دامداری، باغداری، زراعت، زنبورداری)، تجارت مرزی (به‌صورت قاچاق و کوله بری) و به‌صورت محدود در عرصه گردشگری روستایی است و در این پژوهش بخش گردشگری بررسی شده است. وجود تالاب زریوار که چندین روستا و شهر مریوان در کنار آن قرار گرفته است، همچنین وجود کالاهای وارداتی با قیمت پایین‌تر از داخل کشور و فرهنگ متفاوت و لباس و زبان و آداب و رسوم متفاوت مردم در کنار پوشش گیاهی و جنگلی محدوده و نزدیکی به محور گردشگری اورامان، باعث شده است هر ساله هزاران گردشگر به این شهرستان سفر کنند (شکل 2).
شکل 2: موقعیت روستاهای مورد مطالعه در شهرستان مریوان (منبع: نگارندگان، 1400)
Figure 2: Case study map (Source: Authors, 2020)
یافته‌های پژوهش
در ابتدا به‌منظور سنجش تفاوت سطح مطلوبیت معیشتی بر مبنای دارایی‌های معیشتی در بین دو دسته از روستاهای مورد تحقیق، از آزمون t زوجی استفاده شد. آنگونه که نتایج حاصله در جدول (4) مشخص می‌کند در همه ابعاد و شاخص‌های مورد بررسی در سطح معنی‌داری 001/0 تفاوت معنی‌داری بین میانگین‌های مربوط به میزان مطلوبیت معیشت، در بین دو گروه از روستاها، یعنی روستاهای برخوردار از توان گردشگری و غیربرخورداراز این توانمندی، مشاهده می‌شود؛ بدین شکل که در مجموع، سطح مطلوبیت تأمین معیشت در میان روستاهای برخودار، برابر مقدار میانگین رضایت‌بخش 39/3 در مقابل مقدار میانگین نامطلوب 78/2 روستاهای غیربرخوردار از توان گردشگری محاسبه شد. در این میان، بیشترین تفاوت وضعیت مطلوب‌بودن معیشت در بُعد اقتصادی با تفاوت میانگین برابر 76/0 و پس از آن در بُعد اجتماعی با تفاوت میانگین‌های برابر با 64/0، وجود دارد. در میان همه شاخص‌های بررسی‌شده، در بُعد اقتصادی، شاخص وضعیت شغلی با 82/0 تفاوت میانگین کسب‌شده، در بُعد اجتماعی، شاخص تعلق خاطر به روستا و روستایی‌بودن با تفاوت در میانگین 75/0، در بُعد محیطی، شاخص کیفیت بصری با تفاوت میانگین 67/0، در بُعد کالبدی هم شاخص وضع مسکن با تفاوت میانگین 66/0، دارای بیشترین اختلاف در مطلوبیت سطح معیشتی در بین دو گروه از روستاهای برخوردار از توان گردشگری و بدون برخورداری از این توانمندی هستند.
جدول 4: سنجش تفاوت سطح مطلوبیت معیشتی در دو گروه روستاهای مقصد گردشگری و غیرگردشگری
Table 4: Differences in livelihoods optimizing in two groups of villages under study
|
ابعاد مورد سنجش |
شاخص‌های مطلوبیت معیشتی مبتنی بر دسترسی به دارایی‌های معیشتی |
میانگین با تأیید فرض برابری واریانس‌ها |
فاصله اطمینان 95 درصد |
معنی‌داری |
آماره t |
|
|
حدبالا |
حدپایین |
|||||
|
اقتصادی |
درآمد و هزینه |
برخوردار: 52/3 |
557/0 - |
945/0 - |
000/0 |
60/7 - |
|
غیربرخوردار: 76/2 |
||||||
|
اشتغال |
برخوردار: 40/3 |
670/0 - |
04/1 - |
000/0 |
92/8 - |
|
|
غیربرخوردار: 58/2 |
||||||
|
کشاورزی |
برخوردار:36/3 |
474/0 - |
869/0 - |
001/0 |
67/6 - |
|
|
غیربرخوردار: 69/2 |
||||||
|
مجموع |
برخوردار: 43/3 |
600/0 - |
925/0 - |
003/0 |
22/9 - |
|
|
غیربرخوردار:67/2 |
||||||
|
اجتماعی |
مشارکت و همبستگی |
برخوردار:47/3 |
392/0 - |
755/0 - |
001/0 |
20/6 - |
|
غیربرخوردار: 88/2 |
||||||
|
تغذیه و بهداشت فردی و خانوادگی |
برخوردار: 32/3 |
389/0 - |
787/0 - |
000/0 |
18/5 - |
|
|
غیربرخوردار: 73/2 |
||||||
|
تعلق خاطر به روستا و روستایی بودن |
برخوردار:39/3 |
564/0 - |
958/0 - |
000/0 |
16/7 - |
|
|
غیربرخوردار:64/2 |
||||||
|
امنیت(فردی، اجتماعی، اقتصادی) |
برخوردار:21/3 |
407/0 - |
803/0 - |
000/0 |
01/6 - |
|
|
غیربرخوردار:61/2 |
||||||
|
مجموع |
برخوردار: 35/3 |
510/0 - |
749/0 - |
000/0 |
3/10 - |
|
|
غیربرخوردار:71/2 |
||||||
|
محیطی |
کیفیت بصری |
برخوردار:60/3 |
896/0 - |
464/0 - |
000/0 |
17/6 - |
|
غیربرخوردار:93/2 |
||||||
|
بهداشت محیطی |
برخوردار: 17/3 |
095/0 - |
501/0 - |
010/0 |
88/2 - |
|
|
غیربرخوردار: 90/2 |
||||||
|
مجموع |
برخوردار: 38/3 |
320/0 - |
675/0 - |
000/0 |
68/5 - |
|
|
غیربرخوردار: 92/2 |
||||||
|
کالبدی |
خدمات، امکانات و زیرساخت‌ها |
برخوردار: 34/3 |
167/0 - |
579/0 - |
000/0 |
25/3 - |
|
غیربرخوردار: 95/2 |
||||||
|
مسکن |
برخوردار:47/3 |
482/0 - |
840/0 - |
000/0 |
25/7 - |
|
|
غیربرخوردار: 81/2 |
||||||
|
مجموع
|
برخوردار: 40/3 |
543/0 - |
833/0 - |
000/0 |
23/9 - |
|
|
غیربرخوردار: 88/2 |
||||||
|
مجموع وضعیت مطلوبیت معیشتی مبتنی بر دسترسی به دارایی‌های معیشتی |
برخوردار: 39/3 |
535/0 - |
751/0 - |
000/0 |
71/11 - |
|
|
غیربرخوردار: 78/2 |
||||||
(منبع: یافته‌های پژوهش،1400)
سپس وضعیت تاب‌آوری معیشتی در دو بخش از روستایی بررسی شد. با توجه به یافته‌های به‌دست‌آمده از آزمون t زوجی در جدول (5) مشخص می‌شود که در سطح معنی‌داری 001/0 و براساس مقدار منفی آماره‌های t اختلاف معنی‌داری بین میزان تاب‌آوری در دو دسته از روستاهای تحت بررسی برای شاخص قدرت مقابله با تهدیدها و بازسازی پس از بحران که میانگین حساب‌شده برای گروه برخوردار از توانمندی گردشگری برابر 32/3 و در دسته غیربرخوردار عدد 76/2 به دست آمد. همچنین در شاخص توانایی سازگاری و انطباق با تهدیدها با میانگین 12/3 در گروه برخودار از توانمندی گردشگری و 51/2 در دسته غیربرخوردار از این توانمندی به دست آمد و در کل میانگین وضعیت تاب‌آوری معیشتی، برابر مقدار پذیرفتنی 23/3 در روستاهای برخوردار از توانمندی گردشگری در برابر، مقدار میانگین نامطلوب 64/2 در گروه روستاهای بدون برخورداری از توانمندی گردشگری محاسبه شد.
جدول 5: سنجش تفاوت سطح تاب‌آوری در دو گروه روستاهای مقصد گردشگری و غیرگردشگری
Table 5: Assessment of resilience differences in two groups of possess section and non - possess sections
|
شاخص‌های تاب‌آوری |
میانگین با تأیید فرض نابرابری واریانس‌ها |
فاصله اطمینان 95 درصد |
معنی‌داری |
آماره t |
|
|
حدبالا |
حدپایین |
||||
|
قدرت مقابله با تهدیدها و بازسازی بعد از بحران |
برخوردار: 32/3 |
368/0 - |
741/0 - |
000/0 |
83/5 - |
|
غیربرخوردار: 76/2 |
|||||
|
توانایی سازگاری و انطباق با تهدیدها |
برخوردار: 12/3 |
394/0 - |
805/0 - |
000/0 |
72/5 - |
|
غیربرخوردار: 51/2 |
|||||
|
مجموع وضعیت تاب‌آوری |
برخوردار: 23/3 |
436/0 - |
718/0 - |
000/0 |
04/8 - |
|
غیربرخوردار: 64/2 |
|||||
(منبع: یافته‌های پژوهش، 1400)
در ادامه از آزمون تحلیل مسیر، برای کشف ارتباط بین شاخص‌های تحت بررسی و روش اثرگذاری آنها در وضعیت مطلوبیت معیشتی براساس دارایی‌های معیشتی و تاب‌آوری آن در روستاهای مورد بررسی شهرستان استفاده شد. لازم است توضیح داده شود که نوع رگرسیون انتخاب‌شده، سلسله‌مراتبی بوده و با توجه به این موضوع ترسیم مسیرها با نظر متخصصین و آگاهان موضوع توسعه روستایی در محدوده مورد بررسی صورت گرفته است. همچنین مسیرهایی معنی‌دار و قابل پذیرش واقع شدند که معنی‌داری آنها در سطح آلفای 05/0 بود. در ابتدا به هدف بررسی اثرگذاری مستقیم، مجموع تلفیق‌شده شاخص‌های مطلوبیت معیشتی و تاب‌آوری به‌عنوان متغیر وابسته، شاخص‌های مطلوبیت معیشتی و تاب‌آوری آن نیز به‌عنوان متغیرهای مستقل در نظر گرفته شده و در مدل، وارد و تأثیرگذاری آنها سنجش شد. سپس با واردکردن و جایگزینی تمام ابعاد به‌عنوان متغیر وابسته و دیگر ابعاد و شاخصها به‌عنوان متغیر مستقل با ضرب‌کردن کلیه مسیرها در بُعد مدنظر و در پایان، جمع‌کردن همه مسیرهای ضرب‌شده در بُعد مدنظر، میزان اثرات غیرمستقیم تعیین شد و در انتها هم با جمع‌کردن اثرات مستقیم و غیرمستقیم، وزن کلی و اندازه اثرگذاری نهایی هر بُعدی یا شاخصی بر وضع موجود قابلیت مطلوبیت معیشت و تاب‌آور بودن آن در روستاها سنجش شد. شایان ذکر است در مسیرهایی که پیکان دو طرفه ترسیم شده، فقط یک متغیر مستقل و متغیر وابسته وجود داشته است؛ درنتیجه، مقدار بتای محاسبه‌شده برابر با مقدار همبستگی هر دو متغیر است. همان‌طور که یافته‌های ذکرشده در جدول (6) نشان می‌دهد شاخص اقتصادی با وزن کلی 731/0، در بُعد مطلوبیت معیشتی و شاخص سازگاری و انطباق با وزن کلی 378/0، در بُعد تاب‌آوری معیشتی هستند که بیشترین تأثیر را در وضع موجود مطلوبیت معیشتی و تاب‌آوری آن در روستاهای هدف توسعه گردشگری، دارا هستند. همان‌طور که ملاحظه می‌شود وضعیت مطلوبیت تأمین معیشتِ مبتنی بر دارایی‌های معیشتی و تاب‌آوری آن با مقدار ضریب همبستگی رضایت‌بخشی دارای ارتباطی مثبت، مستقیم و معنی‌داری هستند (شکل 3 و جدول 6).
|
مطلوبیت/تامین معیشت |
|
تاب آوری معیشتی |
شکل 3: مدل نهایی پژوهش مبتنی بر وضعیت اثرگذاری شاخص‌های مطلوبیت معیشتی و تاب‌آوری آن در آزمون تحلیل مسیر
(منبع: یافته‌های پژوهش، 1400)
Figure 3: Final model of research in effects of optimizing of livelihoods and resilience in rout path analysis (Source: Research findings, 2020)
جدول 6: اثرات مستقیم و غیرمستقیم وضعیت اثرگذاری شاخص‌های مطلوبیت معیشتی و تاب‌آوری آن در پژوهش حاضر
Table 6: Direct and indirect effects of optimizing livelihoods indexes and resilience in research
|
مطلوبیت معیشتی |
|||
|
شاخصها |
اثر مستقیم |
اثر غیر مستقیم |
بارکلی |
|
اقتصادی |
366/0 |
365/0 |
731/0 |
|
اجتماعی |
248/0 |
135/0 |
383/0 |
|
کالبدی |
342/0 |
041/0 |
383/0 |
|
محیطی |
317/0 |
- - - |
317/0 |
|
تاب‌آوری معیشتی |
|||
|
شاخصها |
اثر مستقیم |
اثر غیر مستقیم |
بارکلی |
|
سازگاری و انطباق |
307/0 |
071/0 |
378/0 |
|
مقابله و بازسازی |
284/0 |
- - - |
284/0 |
(منبع: یافته‌های پژوهش، 1400)
نتیجه‌گیری
گردشگری روستایی از عوامل مهم ایجاد معیشت پایدار و تاب‌آور در محیط‌های روستایی است که در سال‌های اخیر توجه محققان را به خود جلب کرده است و از طرفی تاب‌آوری معیشتی روستاها در حوادث و بحران‌ها نقشی مهم در حفظ و ارتقای سرمایه‌های معیشتی و درنتیجه، تاب‌آوری معیشتی دارد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل مقایسه‌ای وضعیت تاب‌آوری معیشتی در روستاهای هدف گردشگری و روستاهای فاقد این توانمندی در سطح شهرستان مریوان انجام پذیرفت. در این ارتباط، وضعیت تأمین معیشت و مطلوبیت آن بر مبنای دارایی‌های معیشتی مالی، انسانی، اجتماعی، کالبدی و محیطی و وضعیت مطلوبیت تاب‌آوری معیشتی در قالب دو شاخص اصلی توان مقابله و ظرفیت سازگاری، سنجیده شد.
یافته‌ها پژوهش نشان داد که در مطلوبیت معیشتی و تاب‌آوری آن، تفاوت معنی‌داری در سطح 01/0، بین این دو گروه از روستاها وجود دارد و توسعه گردشگری در روستاهای دارای این توانمندی توانسته است موجب تأمین معیشت و تاب‌آوری بیشتر آن نسبت به روستاهای فاقد این توانمندی در شهرستان مریوان باشد. بدین‌گونه، در بُعد اقتصادی شاخص اشتغال، در بُعد اجتماعی شاخص تعلق خاطر به روستا و روستایی‌بودن، در بُعد محیطی شاخص بهداشت محیط و در بُعد کالبدی معیشت، شاخص شرایط مساکن، با بیشترین تفاوت میانگین و اختلاف در دسته روستاهای برخوردار و غیربرخودار بودند. همچنین لازم به توضیح است با توسعه گردشگری در روستاهای هدف گردشگری، شغل‌های خُرد زیادی به وجود آمده و زنان با تخصص و سرمایه کم به شغل‌های با درآمد مناسب‌تر به‌ویژه در بخش گردشگری غذایی پرداخته‌اند. در این میان بخشی از اشتغال زنان در رابطه با عرضه مواد غذایی و به‌ویژه عرضه مواد غذایی روستایی به گردشگران بوده است که اثر چند باره بر اقتصاد روستایی دارد. در این ارتباط علاوه بر اشتغال زنان، تولیدات روستایی و محصولات غذایی روستایی رونق می‌گیرد و به‌صورت مستقیم به گردشگران فروخته می‌شوند که اقتصاد خانوار را نیز به‌صورت مثبت تحت تأثیر قرار می‌دهد. ارزش زمین و مساکن روستاییان به‌عنوان یک دارایی مهم، افزایش می‌یابد که برآیند آن افزایش اشتغال، درآمد و حس تعلق خاطر روستاییان به محیط روستاها و افزایش همبستگی در میان روستاییان است. همچنین با ورود گردشگران به روستاها و جمعیت‌پذیری آنها، اجرای طرح‌های هادی در این گروه از روستاها در اولویت قرار می‌گیرد و با سرعت در این روستاها انجام می‌پذیرد و جنبه گردشگری داشتن روستاها نیز موجب تخصیص خدمات زیرساختی به این روستاها می‌شود که درنتیجه آن نیز وضعیت محیطی و کالبدی روستاها برخلاف روستاهای غیربرخوردار از این توانمندی، ارتقا یافته است. به این دلیل است که بخش اقتصاد خانوارهای روستایی بیشترین اثرپذیری را داشته است.
در ارتباط با وضعیت تاب‌آوری معیشتی در هر دو شاخص، اختلاف معنی‌داری بین هر دو گروه از دهستان‌های دارای توانمندی گردشگری و غیربرخوردار از این توانمندی، وجود دارد و بیشترین تفاوت نیز در شاخص توانایی سازگاری و انطباق با تهدیدها به دست آمد. تفاوت ایجادشده نشان دهنده اثرگذاری گردشگری بر تاب‌آوری معیشتی خانوارهای روستایی است؛ هرچند که باید متذکر شد پایین‌بودن میانگین عددی 12/3 در شاخص توانایی سازگاری و انطباق با تهدیدها در برابر میانگین به‌دست‌آمده برای شاخص توان مقابله با تهدیدها و بازسازی پس از بحران، که عدد 32/3 است، نمایانگر کمبودهایی در برنامه‌ریزی‌های بلندمدت برای تاب‌آورتر کردن معیشتی روستاهای بررسی شده است و باید مدنظر برنامه‌ریزان و مدیران شهرستان و استان قرار گیرد. مدل نهایی پژوهش که با آزمون تحلیل مسیر در ارتباط با وضعیت مطلوبیت معیشتی و تاب‌آوری آن در روستاهای هدف گردشگری شهرستان، ارتباط معنی‌دار، مثبت و مستقیمی میان میزان مطلوبیت معیشتی (دسترسی به دارایی‌ها) و تاب‌آوری آن در روستاهای هدف گردشگری را نشان داد. این امر به دلیل مرکزی و هسته اصلی بودن دسترسی به دارایی‌ها در رویکرد معیشت پایدار به‌عنوان محرک و عامل اصلی دستیابی به تاب‌آروی معیشتی است. درواقع دسترسی به دارایی‌ها به‌عنوان عامل اصلی تأمین معیشت، مطابق با چارچوب رویکرد معیشت پایدار، مهمترین عامل کاهش آسیب‌پذیری معیشتی است که در یک ارتباط متقابل، افزایش سطح تاب‌آوری معیشتی را برای خانوارهای روستایی به دنبال دارد و کاهش آن نیز آسیب پذیری را افزایش می‌دهد.
همچنین بیشترین اثرگذاری به شکل غیرمستقیم و مستقیم در شرایط مطلوبیت معیشتی روستاهای بررسی‌شده، به بُعد مالی مربوط است. از این وضعیت می‌توان به تأثیرگذاری پویایی اقتصادی و تنوع در کسب درآمد برای مناطق روستایی دورافتاده مرزی مثل محدوده مورد بررسی پی‌برد و به این نتیجه رسید که پویایی اقتصادی منطقه به‌واسطۀ رونق گردشگری، زیربنای معیشت پایدار و تاب‌آوری آن است و هرگونه تلاشی در جهت تاب‌آوری معیشتی و توسعه این منطقه لازم است در ابتدا در جهت بهبود شرایط اقتصادی صورت گیرد. یافته‌های این پژوهش با نتایج تحقیقات ایمانی و مشکول (1396)، محمودی و حسنی طالش (1400)، خداپناه (1401)، رضایی و همکاران (1400)، اسعدی و جباری (1400)، زیائو (Xiao et al., 2022) و شاکری و همکاران (Shakeri et al., 2022) هم‌راستا است و با نتایج تحقیقات صادقلو (1396)، لیو و همکاران (Liu et al., 2022) و فنگفنگ و همکاران (Fangfang et al., 2020) هم‌راستا نیست.
درنهایت با توجه به نتایج حاصله، راهکارهای زیر در راستای تحول وضعیت تاب‌آوری معیشتی نواحی روستایی هدف گردشگری مورد مطالعه پیشنهاد می‌شوند:
[1] Quality of Life (QOL)
[2] Shoks
[3] Stress
[4] catalyzer
[5] Lankao County
[6] Henan Province
[7] Keenjhar
)