https://sppl.ui.ac.ir/ برنامه ریزی فضایی fa daily 1 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 https://sppl.ui.ac.ir/article_29877.html مسائل زیست‌محیطی در کلان‌شهر اصفهان به یکی از چالش‌های اساسی این شهر تبدیل شده است. این پژوهش با هدف ارزیابی وضعیت حکمروایی محیط‌زیست در کلان‌شهر اصفهان انجام شده است. پژوهش حاضر از نوع توصیفی‌تحلیلی و کاربردی است که با استفاده از پرسشنامه محقق‌ساخته انجام شد. جامعه آماری شامل متخصصین حوزه برنامه‌ریزی و مدیریت شهری اصفهان بود که با روش نمونه‌گیری گلوله برفی، 43 پرسشنامه معتبر جمع‌آوری شد. پایایی پرسشنامه با ضریب آلفای کرونباخ 0.978 تأیید شد. داده‌های پژوهش با استفاده از آزمون کای اسکوئر تحلیل شد.  یافته‌ها نشان می‌دهد که وضعیت حکمروایی محیط‌زیست در شاخص‌های مورد بررسی نیازمند بهبود است. در شاخص مشارکت، سطح مشارکت مردمی و تعداد تشکل‌های محیط‌زیستی فعال، کمتر از حد مطلوب است. در زمینه مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی، عملکرد نهادها در رفع مشکلات زیست‌محیطی ضعیف ارزیابی شده است. کارایی و اثربخشی اقدامات زیست‌محیطی در حوزه‌های مختلف، متفاوت بوده و نیازمند ارتقاست. در بعد قانون‌مداری و شفافیت، رعایت قوانین و اطلاع‌رسانی به شهروندان در سطح مطلوبی قرار ندارد. همچنین توزیع خدمات زیست‌محیطی در سطح شهر عادلانه نیست. نتایج نشان می‌دهد برای بهبود حکمروایی محیط‌زیست در اصفهان، نیاز به رویکردی جامع و یکپارچه با تأکید بر تقویت مشارکت مردمی، افزایش شفافیت و پاسخگویی، و توجه به عدالت محیط‌زیستی است. https://sppl.ui.ac.ir/article_30140.html چکیدهشهر تبریز، یکی از کلان‌شهرهای ایران با جمعیت حدود 6/1 میلیون نفر، به دلیل قرارگیری روی گسل‌های فعال، ریسک لرزه‌ای بسیار بالایی دارد. آسیب‌پذیری این شهر در برابر زلزله به دلیل ظرفیت پایین پاسخ اورژانسی، کمک‌رسانی به مناطق آسیب‌دیده و مدیریت ریسک، امکان دارد که دارای ظرفیت پایینی باشد. تاب‌آوری لرزه‌ای شهری، جزء کلیدی توسعه پایدار در مناطق زلزله‌خیز است. این پژوهش با چارچوب کمی مبتنی بر شاخص، تاب‌آوری لرزه‌ای تبریز را ارزیابی کرده است. با روش شاخص اندازه‌گیری تاب‌آوری (RMI) و داده‌های محلی شامل مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با کارشناسان، اطلاعات GIS، آمار رسمی، مقالات مرتبط و اسناد داخلی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی آذربایجان شرقی، شاخص‌های کلیدی تاب‌آوری وزن‌دهی و کالیبره شدند. شاخص کل تاب‌آوری تبریز با استفاده از نتایج به‌دست‌آمده از پژوهش حاضر برابر با 343/0 به دست آمده که در مقایسه با نتایج تحقیقات گذشته برای شهر تهران (منطقه ۲: 513/0؛ منطقه ۱۹: 356/0)، تفاوت‌های ساختاری آشکار است. تهران به دلیل سرمایه‌گذاری بیشتر در زیرساخت‌ها، امتیاز بالاتری کسب کرده است. نوآوری پژوهش حاضر در تلفیق تحلیل تصمیم‌گیری چندمعیاره (MCDA) با داده‌های بومی مبتنی بر نظر کارشناسان است که دقت را افزایش می‌دهد و قابلیت تعمیم به شهرهای دیگر را فراهم می‌کند. استفاده از وزن‌دهی آنتروپی و روش CRITIC، حساسیت مدل را کاهش و پایداری نتایج را تضمین می‌کند. برخلاف مطالعات پیشین، این پژوهش تمامی مناطق تبریز را به‌صورت جامع بررسی کرده است. یافته‌ها بر لزوم مشارکت جامعه، بهبود برنامه‌ریزی شهری و بهره‌گیری از پیشرفت‌های فناورانه برای تقویت راهبردهای تاب‌آوری تأکید دارند. https://sppl.ui.ac.ir/article_30142.html پژوهش حاضر با هدف شناسایی پیشران‌های تأثیرگذار بر آینده توسعه پایدار روستایی با تأکید بر هوش مصنوعی در شهرستان اردبیل انجام شده است. این پژوهش از نظر ماهیت، براساس روش علم آینده‌پژوهی، تحلیلی و اکتشافی و براساس هدف، کاربردی است. شیوه گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای و اسنادی است. داده‌های کیفی با پرسشنامه باز و بررسی اسناد به کار گرفته شد و داده‌های کمی به‌صورت عددی و از طریق وزن‌دهی پرسشنامه‌های دلفی تهیه شد. شاخص‌ها و مؤلفه‌های توسعه روستایی در ابعاد مختلف جمع‌آوری شدند و در اختیار ۲۵ نفر از متخصصان قرار گرفتند. از آنان خواسته شد عوامل کلیدی را شناسایی و میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری هر عامل را در چارچوب ماتریس اثرات متقاطع با امتیاز صفر تا سه ارزیابی کنند. یافته‌ها براساس وضعیت صفحه پراکندگی عوامل نشان داد، سیستم ناپایدار است و بیشتر عوامل در اطراف محور قطری صفحه پراکنده هستند. از بین 22 عامل در نظر گرفته شده، با توجه به امتیاز بالای تأثیرگذار و تأثیرپذیری مستقیم 12 عامل هوش مصنوعی به‌عنوان خروجی نرم‌افزار، در آینده توسعه پایدار روستایی شهرستان اردبیل، بیشترین تأثیرگذاری را دارا بودند. نتایج نشان داد که از بین 12 پیشران کلیدی، ایجاد زیرساخت‌های فناوری، راه‌اندازی پروژه‌های پایلوت، هوش مصنوعی در راستای توسعه حکمرانی خوب روستایی، اختصاص بودجه‌های پژوهشی، مقایسه و توجه به استاندارهای جهانی، استارتاپ‌های هوش مصنوعی در کشاورزی و ... دارای تأثیرگذاری بیشتری بوده و اهمیت بیشتری داشته‌اند. درمجموع می‌توان بیان کرد توسعه روستایی مبتنی بر هوش مصنوعی، پدیده‌ای چندوجهی است و صرفاً با سرمایه‌گذاری فناورانه محقق نمی‌شود. تحقق این رویکرد نیازمند زیرساخت سخت‌افزاری و فناورانه، ظرفیت نهادی و حکمرانی هوشمند از طریق هماهنگی میان نهادهای دولتی و غیردولتی، شفافیت داده‌ای و تخصیص هدفمند بودجه پژوهشی و همچنین سرمایه انسانی و فرهنگی و ایجاد اعتماد اجتماعی نسبت به فناوری است. https://sppl.ui.ac.ir/article_30038.html  تغییرات اقلیمی و رشد سریع شهرنشینی، چالش‌های جدی برای زیست‌پذیری شهری، به‌ویژه در اقلیم‌های سرد و خشک، ایجاد کرده است. با وجود پژوهش‌های متعدد درباره تأثیرات فرمی - فضایی شهر بر شرایط اقلیمی، این موضوع در خرده‌اقلیم‌های سرد و خشک ایران کمتر بررسی شده است. این پژوهش با هدف تحلیل تأثیر شاخص‌های فرم شهری بر آسایش اقلیمی فضای بیرونی در اقلیم سرد، در بخشی از بافت فرسوده شهرکرد انجام شده است. با استفاده از نرم‌افزار ENVI-met، سه سناریو شامل وضع موجود، طرح تفصیلی و طرح پیشنهادی شبیه‌سازی و تحلیل شده است. نتایج نشان می‌دهد که طراحی در مقیاس کلان با حفظ بافت ارگانیک، کاهش مداخلات گسترده، بهینه‌سازی نسبت ارتفاع به عرض خیابان (H/W)، جهت‌گیری مناسب معابر عمود بر باد سرد غالب و تنظیم نظام ارتفاعی توده‌ها، تأثیر چشمگیری بر بهبود آسایش حرارتی دارد. مدل پیشنهادی با طراحی معابر غیرمستقیم و تنظیم ارتفاع ساختمان‌ها، در ساعات ظهر و عصر عملکرد بهتری در حفظ گرما نشان داد؛ در حالی که طرح تفصیلی در ساعات صبح و شب شرایط مطلوب‌تری فراهم کرد. این یافته‌ها بر اهمیت طراحی اقلیم‌محور تأکید دارد و راهنمای مؤثر برای برنامه‌ریزی شهری در اقلیم‌های سرد است. https://sppl.ui.ac.ir/article_30164.html در سال‌های اخیر با گسترش مدل‌های رشد درون‌زا، سرمایه انسانی و اجتماعی به عنوان عوامل اصلی رشد اقتصادی مورد توجه قرارگرفته است. در این راستا، سرمایه اجتماعی که مؤلفه اصلی آن اعتماد است جایگاه خاصی در مطالعات رشد پیداکرده است. با توجه به اهمیت این مسئله، در پژوهش حاضر به بررسی عوامل پیش‌برنده و بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی (نمونه موردی: روستاهای بخش مرکزی شهرستان اردبیل) پرداخته شد. تحقیق حاضر از لحاظ هدف کاربردی و روش تحقیق آن توصیفی ‌ـ‌ تحلیلی است. تکنیک لازم برای به‌دست آوردن داده‌های موردنیاز کتابخانه‌ای و میدانی (پرسشنامه) بوده و جامعه‌آماری پژوهش حاضر روستاهای بالای 20 خانوار بخش مرکزی شهرستان اردبیل می‌باشد. جهت تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها از نرم‌افزارهای SPSS و LISREL بهره گرفته شد. نتایج نشان داد عامل اجتماعی (با ضریب اثر 0.918)، عامل مدیریتی (با ضریب اثر 0.907) عامل اقتصادی (با ضریب اثر 0.869) به ترتیب مهم‌ترین عامل پیش‌برنده و عامل اقتصادی (با ضریب اثر 0.960)، عامل مدیریتی (با ضریب اثر 0.903) و عامل اجتماعی (با ضریب اثر 0.885) به ترتیب مهم‌ترین عوامل بازدارنده موثر بر سرمایه اجتماعی می‌باشند. همچنین سه روستای تازه کند رضاآباد (امتیاز 05/174)، آقچه کندی (امتیاز 14/162) و حسنعلی کندی (امتیاز 25/152) دارای بیشترین عوامل بازدارنده و روستاهای انزاب علیا (امتیاز 17/154)، گرجان (امتیاز 36/142) و آقبلاغ آقاجان خان (امتیاز 64/130) دارای بیشترین عوامل پیش‌برنده سرمایه اجتماعی می‌باشند. https://sppl.ui.ac.ir/article_30225.html شهر اسلامی بستری است که در آن اصول و فلسفه اسلامی جاری و ساری می‌باشد.بنابراین توجه به احکام و اخلاق اسلامی در تهیه طرح و برنامه‌های شهری نیازی اساسی است.در پژوهش حاضر به تبیین احکام و اخلاق اسلامی در برنامه‌ریزی و طراحی شهری با تأکید بر قاعده فقهی حد کفاف در منطقه2 شهر ارومیه پرداخته شد.پژوهش حاضر به لحاظ روش از نوع توصیفی– تحلیلی می‌باشد. و با استفاده از ویژگی‌های کمی و کیفی کاربرها به بررسی جایگاه احکام و اخلاق اسلامی در برنامه‌ریزی و طراحی شهری پرداخته شد.طبق بررسی‌های کمی، کاربری‌های آموزشی، آموزشی تحقیقات و فناوری، بهداشتی ـ درمانی، مذهبی، تفریحی ـ گردشگری و صنعتی در منطقه 2 شهر ارومیه از نظر وضعیت سرانه نسبت به طرح‌های بالا دست با کمبود مواجه هستند و از نظر قاعده فقهی حد کفاف به کفایت لازم نرسیده است.در مقابل کاربری‌های فرهنگی ـ هنری، پارک‌ها و فضای سبز، ورزشی، اداری – انتظامی، مسکونی، تجاری و خدماتی، حمل و نقل و انبارداری، تأسیسات و تجهیزات شهری از نظر سرانه در وضعیت قابل قبول و دارای کفایت لازم می‌باشد.بررسی وضعیت محلات منطقه 2 شهر ارومیه براساس تحلیل قاعده فقهی حد کفاف سرانه مسکن، خدمات پایه شهری و شبکه راه‌ها در طرح و برنامه‎ها نشان داد که، 10 محله دارای کمبود می‌باشند سنجش وضعیت کیفی کاربری‌ها با استفاده از ماتریس چهارگانه نشان داد که 3 محله در وضعیت کاملاً مطلوب، چهار محله در وضعیت مطلوب و 6 محله در وضعیت متوسطی قرار دارند.بقیه محلات نیز از نظر شاخص‌های کیفی در وضعیت نامطلوب و کاملاً نامطلوب قرار گرفته‌اند. https://sppl.ui.ac.ir/article_30285.html رشد سریع شهرنشینی در سه دهه اخیر، همراه با افزایش مهاجرت روستاییان به شهرها، منجر به گسترش سکونتگاه‌های خودانگیخته و حاشیه‌نشینی در شهرهای ایران شده است. این سکونتگاه‌ها، به‌ویژه در محله اسلام‌آباد کرج، با مشکلاتی همچون کمبود امکانات رفاهی، شرایط نامناسب محیطی و افزایش ناامنی اجتماعی مواجه‌اند. هدف پژوهش شناسایی پیشران‌های کلیدی و بازیگران اثرگذار بر امنیت اجتماعی در سکونتگاه خودانگیخته اسلام‌آباد کرج با هدف ارتقای کیفیت زندگی در این محله است. پژوهش حاضر به لحاظ هدف از نوع کاربردی و به لحاظ ماهیت و روش تحقیق از نوع مطالعه توصیفی- تحلیلی است و در تبیین ساختار به‌صورت رویکرد آینده‌پژوهی صورت گرفته است. به‌گونه‌ای که ابتدا با روش دلفی عوامل شناسایی و پس از اعتبار سنجی آن توسط کارشناسان در قالب روش تحلیل ساختاری میک‌مک مورد ارزیابی قرارگرفته و پیشران‌ها استخراج شده اند در ادامه جهت تحلیل رفتار بازیگران کلیدی اثر گذار بر پیشران‌های مذکور از نرم‌افزار مکتور بهره گرفته شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که فقر اقتصادی، نبود زیرساخت‌های شهری مناسب و عدم برنامه‌ریزی برای ساماندهی این مناطق از عوامل اصلی کاهش امنیت اجتماعی هستند. علاوه بر این، با تقویت سرمایه اجتماعی و تدوین برنامه‌های جامع برای ساماندهی سکونتگاه‌های خودانگیخته، می‌توان امنیت اجتماعی را بهبود بخشید. نقش کلیدی نهادهای شهری و مشارکت ساکنان در اجرای این برنامه‌ها از جمله یافته‌های مهم این پژوهش است. بهبود امنیت اجتماعی در سکونتگاه‌های خودانگیخته نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، مشارکت فعال جامعه محلی و تقویت زیرساخت‌های شهری است که می‌تواند به ارتقای کیفیت زندگی و کاهش انحرافات اجتماعی منجر شود https://sppl.ui.ac.ir/article_30320.html طرح مسئله: جمعیت به‌عنوان اصلی‌ترین سرمایه هر کشور، زمانی می‌تواند موتور محرک توسعه باشد که از فرصت‌های برابر برای شکوفایی برخوردار گردد. توزیع عادلانه فرصت‌ها، بستر بهره‌گیری مؤثر از ظرفیت‌های انسانی و ارتقای پیشرفت ملی را فراهم می‌کند. در مقابل، نابرابری در دسترسی به این فرصت‌ها موجب مهاجرت‌های ناخواسته، کاهش بهره‌وری سرمایه انسانی و تعمیق شکاف‌های منطقه‌ای می‌شود. هدف: پژوهش با بررسی ضریب جینی به‌عنوان معیاری برای سنجش بازتوزیع فرصت‌های توسعه در استان‌های کشورمان، نقش مهاجرت جمعیت را به عنوان عامل اثرگذار در آن بررسی کرد. روش پژوهش: پژوهش کمی و از نوع تحقیقات کاربردی بود. جهت تحلیل، مقادیر نهایی ضریب جینی برای استان‌های کشورمان تهیه و سپس اطلاعات مهاجرت جمعیت در قالب ماتریس زوجی در Gephi انجام شد. برای تحلیل الگوها و مدل‌های فضایی نیز از ArcGIS و جهت بررسی روابط آماری از SPSS استفاده شد. نتیجه پژوهش: نتایج پژوهش بیانگر آن است که استان‌های کشورمان در مناطق مرکزی و جنوب‌شرقی بیشترین شدت نابرابری را دارند. الگوهای مهاجرت جمعیت نیز عمدتاً بر این مناطق متمرکز بوده و این نواحی را به کانون‌های اصلی جریان‌های مهاجرتی بدل ساخته است. بررسی رابطه میان نابرابری و مقادیر الگوی مرکزیت مهاجرت جمعیت نیز نشان می‌دهد که این ارتباط قوی است. به واقع می‌توان اظهار داشت که مهاجرت جمعیت در کشورمان نه‌تنها پاسخی به نابرابری، بلکه خود به تشدید نابرابری‌ها منجر شده است. این موضوع اهمیت مطالعه و توجه به پویایی فضایی مهاجرت جمعیت را در کشورمان نشان می‌دهد.