نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه جغرافیا و برنامهریزی روستایی، دانشگاه خوارزمی تهران، تهران، ایران
2 دانشیار گروه جغرافیا و برنامهریزی شهری، دانشگاه خوارزمی تهران، تهران، ایران
3 کارشناسی ارشد گروه جغرافیا و برنامهریزی شهری، دانشگاه خوارزمی تهران، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Abstract
Population, regarded as the most vital asset of any nation, can serve as a catalyst for development when afforded equal opportunities for prosperity. An equitable distribution of resources creates a foundation for the effective utilization of human potential and advancement of national progress. Conversely, disparities in access to these opportunities lead to undesirable migration, diminish human capital productivity, and exacerbate regional inequalities. This research investigated the impact of population migration as a significant factor by analyzing the Gini coefficient, a metric for assessing redistribution of developmental opportunities across the provinces of our country. The study employed a quantitative and applied research approach. To facilitate the analysis, Gini coefficient values were compiled for each province, while population migration data were organized into a pairwise matrix using Gephi. Additionally, ArcGIS was utilized to examine spatial patterns and models and SPSS was employed to explore statistical relationships. The findings revealed that the central and southeastern provinces of our country exhibited the highest levels of inequality. Population migration trends were predominantly concentrated in these regions, designating them as primary centers of migration flows. Furthermore, the analysis of the relationship between inequality and centrality of population migration patterns indicated a robust correlation. This suggested that population migration in our country not only responded to existing inequalities, but also contributed to their intensification. These insights underscore the importance of investigating the spatial dynamics of population migration within our country.
Keywords: Development, Gini Coefficient, Migration, Population.
Introduction
Despite decades of theorizing and implementing development policies, inequality remains one of the most pressing economic and political challenges worldwide. Numerous studies indicate that inequality not only impedes sustainable economic growth and poverty alleviation, but also jeopardizes social and political stability. This issue becomes even more complex in countries with vast geographical areas, particularly those experiencing significant regional disparities in access to developmental opportunities and resources. Spatial inequality in employment, education, welfare, and economic services fosters migration flows from less developed regions to more advantaged areas. In this context, migration is not only a natural response to spatial inequalities, but can also serve to exacerbate or mitigate these disparities. In our country, the introduction of regional approaches and decentralization since the Third Development Plan has not alleviated spatial and economic inequalities. Persistent structural poverty in certain regions, imbalanced distribution of resources, and widespread migration from peripheral areas to urban centers are clear indicators of this ongoing situation. These trends have resulted in a widening gap between central and peripheral regions, leading to spatial divergence in developmental trajectories. Consequently, this study aimed to measure inequality by using the Gini coefficient and examine the role of migration in the redistribution of development opportunities. The central question posed was whether migration flows could facilitate a reduction in inequality and promote spatial balance, or, conversely, if they contributed to a greater concentration of resources in destination regions. To address this question, the study first analyzed the spatial distribution of income inequality across the provinces and then assessed the impact of migration on changes in the Gini coefficient.
Materials & Methods
This study employed a quantitative research approach and was classified as applied research based on the problem under investigation. A variety of methods and data sources were utilized throughout the research. Initially, data on the Gini coefficient for the provinces of our country were gathered. This phase involved the use of spatial pattern analysis techniques in ArcGIS to assess the spatial and geographical distribution of the Gini coefficient, employing methods, such as the standard deviation ellipse and Moran's spatial autocorrelation. Subsequently, data on population migration between provinces were collected. This information was organized into a pairwise matrix for analysis within the Gephi program. In this matrix, migration flows from one province to another were defined in pairs, establishing a foundation for further analysis. Various indicators and statistics related to network analysis were applied in this context. Given the nature of the data and the formation of a pairwise matrix among the provinces, the indices of input centrality and output centrality were employed for analytical purposes.
Finally, the gathered data were analyzed and displayed by using SPSS, ArcGIS, and Gephi to facilitate a comprehensive examination of the findings.
Research Findings
The findings of this research indicated that, during the study period from 2007 to 2017, the inequality gap among the provinces of our country had widened, with a pronounced concentration of inequality in the central and southeastern regions. However, the spatial distribution of this inequality exhibited a random pattern. Analysis of the migration network further revealed that population flows were concentrated in the central, northeastern, and western regions, particularly in the provinces of Tehran, Isfahan, Khorasan Razavi, and Alborz. Correlation results indicated a positive and significant relationship between population input centrality and the Gini coefficient, suggesting that increased immigration was associated with heightened inequality. Conversely, output centrality demonstrated a negative relationship with inequality; in immigrant-sending provinces, population outflows had contributed to reduced economic pressure and a relative income balance. Overall, it could be concluded that the concentration of population and migration under the prevailing conditions of inequality had not resulted in diminished spatial disparities. Instead, it had led to a greater concentration of resources and intensification of regional inequalities within our country.
Discussion of Results & Conclusion
Migration in our country occurs within the context of unequal economic and spatial structures. Under these conditions, rather than correcting disparities in opportunity distribution, migration often contributes to greater resource concentration and population growth in advantaged regions, thereby exacerbating regional inequalities. Continued trends in this direction may lead to the polarization of economic activities within a few metropolitan areas, resulting in population decline and economic stagnation in peripheral regions. This could, in turn, increase public service costs and deepen social dissatisfaction. If regional and population development policies are not re-evaluated, our country may confront a state of "spatial development duality" where one area experiences capital and population accumulation while another suffers from poverty, emigration, and erosion of human capacities. Thus, effective management of population dynamics necessitates a shift in perspective—from viewing migration as a problem to recognizing it as a potential development tool. This shift requires the adoption of policies that enhance infrastructure, public services, and employment opportunities in underdeveloped regions. Additionally, economic incentives for regional investment and a balanced allocation of resources among the provinces are essential. Emphasizing the relative advantages of each region, fostering skills and entrepreneurship in disadvantaged areas, and aligning spatial, population, and economic policies can pave the way for a more sustainable development trajectory.
کلیدواژهها [English]
مقدمه
با وجود سالها نظریهپردازی در توسعه و اتخاذ برنامه و راهکارهای برنامهریزی، کماکان نابرابری، بزرگترین نگرانی و چالش اقتصادی و سیاسی برای بیشتر کشورها است ( Alvaredo & Gasparini, 2015; Michálek & Výbošťok, 2019; Pavcnik, 2017; Sujarwoto & Tampubolon, 2016). این موضوع یکی از موانع اصلی برای تحقق توسعه است (Kim, 2008؛ نصیری زارع و ریاحی، 1401، ص. 247) و نتایج مطالعات تجربی نیز نشان میدهد که این عامل (نابرابری) از جمله عوامل بازدارنده رشد ناپایدار و کاهش فقر در بسیاری از کشورها است (Bourguignon, 2003; Chambers & Krause, 2010; Imai et al., 2010; Kanbur, 2013; Ravallion, 1997; Ravallion, 2001; Venables, 2005). نابرابری، ثبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را تهدید میکند (Galbraith, 2012; Partridge & Weinstein, 2013) و این موضوع در کشورهایی که قلمرو حاکمیت آنها مناطق جغرافیایی وسیعی را شامل میشود، تهدیدی جدی برای حصول به توسعه متعادل و دستیابی به وحدت و یکپارچگی ملی است (Shankar & Shah, 2003). اهمیت این مسئله پیش از هر چیزی ناشی از تفاوت در وضعیت اقتصادی مناطق و دسترسی به فرصتها و تحرک اجتماعی است؛ وضعیتی که میتواند در یک منطقه شکل بگیرد و همزمان آثار خود را بر سایر مناطق برجایگذارد ( Hout, 2004; Jencks & Tach, 2006; Sørensen, 2006). این شرایط درنهایت موجب تحرک گروههای جمعیتی و مهاجرتی را در پی دارد که از یک نقطه به نقطه دیگر به امید دستیابی به فرصتهای زندگی مهاجرت میکنند. فرصتی که میتواند در قالب دسترسی بهتر به اشتغال، آموزش، خدمات بهداشتی، رفاه اجتماعی یا حتی امنیت اقتصادی و اجتماعی تعریف شود. درواقع، مهاجرت پاسخی طبیعی به این نابرابری فضایی و اقتصادی است که افراد و خانوارها را به سمت مکانهایی با امکانات و ظرفیتهای توسعهای بیشتر سوق میدهد. از این منظر، جابهجایی جمعیت نهتنها یک پدیده فردی یا خانوادگی، فرایندی اجتماعی و فضایی است که میتواند هم بر مبدأ و هم بر مقصد تأثیرات عمیق بر جای بگذارد.
در کشورمان ایران نیز از آغاز برنامهریزی ملی، هرچند به جنبههای منطقهای توسعه، توجه و از برنامه عمرانی سوم به بعد، مفهوم تمرکززدایی در ادبیات برنامهریزی وارد شده است، به گواهی شواهد موجود، این برنامهها در کاهش نابرابریهای اقتصادی، اجتماعی و فضایی چندان مؤفق نبودهاند. استمرار فقر در برخی مناطق، نابرابری در فرصتهای شغلی، توزیع نامتوازن امکانات و خدمات و درنتیجه، تشدید جریان مهاجرت از پیرامون به مراکز شهری و مناطق برخوردار، همچنان از مسائل بنیادین توسعه در کشورمان بهشمار میروند (داداشپور و همکاران، 1392، ص. 111–112). این شرایط بهمرور موجب شکلگیری شکاف و واگرایی میان مناطق مرکزی و پیرامونی شده است (موسوی و همکاران، 1404، ص. 86)؛ بنابراین، منطق اصلی پژوهش حاضر آن است که ضریب جینی بهعنوان معیاری برای سنجش بازتوزیع فرصتهای توسعه در کشورمان، در نظر گرفته شود؛ به این معنا که تشدید نابرابری در یک منطقه معمولاً به کندی روند توسعه منجر میشود؛ درحالیکه ایجاد تعادل و کاهش نابرابری میتواند به تسریع فرایند توسعه کمک کند. در سوی دیگر، مهاجرت جمعیت که خود برآیندی از نابرابریهای موجود است، برای این پژوهش اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا پرسش اساسی آن است که آیا چنین تحرک جمعیتی میتواند بهعنوان یک مزیت و عاملی برای توسعه تلقی شود یا برعکس، موجب تمرکز بیشتر فرصتها در مناطق مقصد و تشدید نابرابریها خواهد شد. پاسخ به این پرسش میتواند روشن سازد مهاجرت در شرایط ساختاری نابرابر، در مسیر بازتوزیع متوازن فرصتهای توسعه قرار میگیرد یا در خدمت بازتولید شکافهای فضایی و اجتماعی خواهد بود؛ بنابراین در پژوهش، نخست به دنبال آن هستیم که الگوی پراکنش فضایی نابرابری درآمدی در سطح استانهای کشورمان طی سالهای اخیر بررسی شود تا مشخص شود کدام استانها دارای بیشترین یا کمترین سطح نابرابری بودهاند و روند تغییرات آن چگونه بوده است. در گام دوم، نقش مهاجرت جمعیت بهعنوان یک عامل علی در تغییرات ضریب جینی بررسی خواهد شد.
مبانی نظری پژوهش
- توسعه و نابرابری
تعریف توسعه چنانکه در زبان فارسی و عربی متداول است؛ شامل تکاملیافتن، بزرگشدن و گسترشیافتن است. معادل انگلیسی توسعه[1] یعنی نیز به معنای رشد و پیشرفت تدریجی بوده که منجر به بسط ابعاد، شدت، سرعت و قدرت میشود (Esteva, 1992). بدینترتیب توسعه یعنی تغییر رو به بهبود و گسترش کمی یا کیفی اشیا و امور است. در سطح معنای واژگانی نیز، توسعه با واژگانی مانند: تکامل، پیشرفت، رشد و ترقی هممعنی است که اگرچه از منظر اصطلاحی هریک از واژگان با توجه به بافت تاریخی دانشی که در آن استعمال شدهاند، با یکدیگر تفاوت دارند (رمضانی حسینآباد، 1395، ص. 33).
توسعه بهعنوان یک فرآیند، یکی از مهمترین موضوعات مورد توجه کشورها محسوب میشود. این واژه، هم بهعنوان یک مفهوم نظری و هم بهعنوان یک عمل کاربردی، از اوایل قرن نوزدهم مطرح شده است (Cowen & Shenton, 2017, p. 1). توسعه فرآیندی تدریجی است که در طول زمان موجب ارتقای وضعیت بشر میشود و شامل فعالیتهایی برای رسیدن به رشد اقتصادی و تکامل اجتماعی است (Riddell, 2008). در کاربردهای عمومی و خارج از حوزه علوم اجتماعی نیز، توسعه به فرآیندی اطلاق میشود که طی آن قابلیتها و تواناییهای بالقوه یک موجود، شیء یا نهاد شکوفا میشود و به شکل کامل و بهینه خود دست پیدا میکند (راغفر و فدوی اردکانی، ۱۳۹۳، ص. ۹۲)؛ اما با وجود اهمیت توسعه و تلاش برای بهبود شاخصهای اقتصادی و اجتماعی، تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که فرآیند توسعه همواره بهطور یکنواخت در سراسر مناطق یک کشور توزیع نمیشود. به عبارت دیگر، نابرابری فضایی و منطقهای یکی از پیامدهای شایع توسعه است که بر توزیع فرصتها، منابع و امکانات تأثیر مستقیم دارد.
ناهماهنگیهای منطقهای و عدم توازن در ساختار فضایی مناطق از جمله مسائل رایج در بسیاری از کشورها، بهویژه در کشورهای در حال توسعه است (زبردست و حقروستا، 1396، ص. 154). این وضعیت به شرایطی اشاره دارد که طی آن واحدهای جغرافیایی یا فضایی در برخی شاخصها و متغیرها در سطحی نابرابر و متفاوت از یکدیگر قرار میگیرند (Kanbur & Zhang, 2005). در بیشتر کشورهای در حال توسعه معمولاً یک یا دو منطقه و درنهایت تعداد محدودی از مناطق، از شرایط مطلوبتری در دسترسی به خدمات عمومی و به تبع آن رشد اقتصادی و اجتماعی برخوردارند و بخش عمدهای از تولید و درآمد ملی را به خود اختصاص میدهند. این تمرکز، غالباً به قیمت عقبماندگی سایر مناطق و تشدید فاصله و شکافهای منطقهای تمام میشود (لطفی و شعبانی، 1392، ص. 8). شواهد پژوهشی نیز بیانگر آن است که با وجود تحولات گسترده در اقتصاد جهانی، الگوی توزیع فضایی فعالیتهای اقتصادی همچنان نابرابر باقی مانده است (Ioannides & Petrakos, 2000).
مفهوم نابرابری نیز همانند بسیاری از مفاهیم و اصطلاحات، تعریف روشنی ندارد. در این زمینه اندیشممندان برداشتهای متفاوتی از این مفهوم ارائه دادهاند. دارندورف تأکید میکند که منظور از نابرابری بیشتر قشربندی براساس منزلت و ثروت برای درجهبندی پایگاه اجتماعی است. وی اظهار میکند که از آغاز پیدایش جوامع تاکنون، هیچ جامعهای را نمیتوان یافت که در آن انسانها از نظر نیاز و امکاناتشان برای ارضای آنها، برابر بوده باشند (رفیعپور، 1392، ص. 442). این برابری و تساوی نیز اساساً امکان ندارد؛ زیرا انسانها به طور طبیعی از نظر تواناییهای جسمی و فکر با یکدیگر متفاوتاند و حتی در شرایط یکسان از محیط و طبیعت به طور متفاوت بهرهبرداری میکنند (نظمفر و همکاران، 1397، ص. 303). اما در حوزه نظری دیدگاههای گوناگونی نیز در پیرامون این مفهوم شکل گرفته که غالباً هرکدام به دلیل تکیه بر برخی از عوامل یا ابعاد شناخته میشوند. این دیدگاهها را میتوان در سه رویکرد کلی دستهبندی کرد:
الف) نظریات تعادل فضایی:
نظریات تعادل فضایی نخستین رویکردی است که در این بخش قرار دارند. موافقان و طرفداران این دیدگاهها معتقدند نابرابری منطقهای در مراحل آغازین رشد اقتصادی افزایش، اما در ادامه کاهش مییابد. ویلیامسون با الهام از نظریه کوزنتس، در سال 1955 رابطه U وارونه را میان نابرابری فضایی و توسعه مطرح کرد و نشان داد که نابرابری منطقهای در آمریکا روندی مشابه دارد. او چهارعامل منابع طبیعی، مهاجرت، جریان سرمایه و سیاستهای دولت را تعیینکننده دانست (Williamson, 1965). مطالعات بعدی نیز یافتههای او را در کشورهای مختلف تأیید کردند ( Barro et al., 1991; Barro & Sala-i-Martin, 1992; Taitdavis, 1980).
ب) نظریات عدم تعادل فضایی:
طرفداران نظریه عدم تعادل فضایی نیز بر این موضوع تأکید میکنند که سرمایه و نیروی کار مناطق عقبمانده را ترک میکند و جذب مناطق در حال رشد میشود؛ براساس این دیدگاه نابرابری با گذشت زمان کاهش نمییابد؛ بلکه روندی افزایش خواهد داشت. میردال (1957) این روند را توضیح داد و هیرشمن (1958) آن را «فرآیند قطبی شدن» نامید و بر لزوم مداخله دولت برای کاهش شکافها تأکید کرد (Hirschman, 1958). فریدمن و ریچاردسون نیز نقش فناوری و سازماندهی فضایی قدرت سیاسی را در افزایش نابرابری میان مرکز و پیرامون برجسته کردند (Fredmann, 1973; Richardson, 1973).
ب) نظریات بینابینی:
همچنین در دسته سوم، رویکردها و نظریات بینابینی قرار دارند که مثبت یا منفی بودن رابطه نابرابری و رشد ملی را به شرایط و ویژگیهای مناطق مورد بررسی وابسته میدانند (Mora, 2008). غالب مطالعاتی که اکنون در موضوع نابرابری انجام شده است، متأثر از این نظریهاند.
- نابرابری و شاخص ضریب جینی
برای بررسی نابرابری و شدت آن در جوامع مختلف، به شاخصها و معیارهای سنجش دقیق نیاز است. یکی از پرکاربردترین و معتبرترین شاخصها در این زمینه، ضریب جینی است که میزان تمرکز یا پراکندگی درآمد و فرصتها میان گروههای مختلف جمعیتی را نشان میدهد. استفاده از ضریب جینی امکان تحلیل مقایسهای نابرابری میان مناطق و سنجش تأثیر آن بر توسعه اقتصادی و اجتماعی را فراهم میکند. از این شاخص، بیشتر از هر شاخصی استفاده شده است. این ضریب مبتنی بر منحنی لورنز است و میزان نابرابری نسبی درآمد در یک کشور را نشان میدهد. ضریب جینی از نسبت مساحت بین منحنی لورنز و قطر مربع کامل به کل مساحت نصف مربع محاسبه میشود. این نسبت به نام آماردان ایتالیایی سی. جینی (1912)، نسبت تراکم جینی یا به طور سادهتر، ضریب جینی نامیده میشود (دامن کشیده و همکاران، 1395، ص. 2). ضریب جینی یکی از شاخصهای آماری برای اندازهگیری پراکندگی است که بیش از همه در سنجش نابرابری درآمد یا ثروت یک جامعه بهکار میرود. این ضریب مقداری بین صفر تا یک دارد؛ بهگونهای که هرچه به صفر نزدیکتر باشد، بیانگر برابری بیشتر در توزیع درآمد است و هرچه به عدد یک نزدیک شود، نشاندهنده نابرابری شدیدتر خواهد بود. مقدار صفر به معنای برابری کامل میان افراد جامعه و مقدار یک نشاندهنده نابرابری مطلق است؛ یعنی تمام ثروت تنها در اختیار یک فرد قرار دارد (دامنکشیده و همکاران، 1395، ص. 12).
- مهاجرت و رویکردهای اقتصادی آن
مهاجرت یکی از مهمترین پدیدههای جمعیتی و اجتماعی است که همواره تحت تأثیر شرایط اقتصادی، اجتماعی و فضایی شکل گرفته است. نابرابری در توزیع منابع و فرصتها، تفاوت سطح توسعه میان مناطق و دسترسی نامتوازن به خدمات، از اصلیترین عوامل ایجاد جریانهای مهاجرتی به شمار میروند. در واقع، مهاجرت را میتوان پاسخی به شکافهای فضایی و اقتصادی دانست؛ زیرا افراد و گروههای اجتماعی برای دستیابی به فرصتهای بهتر در زمینه اشتغال، آموزش، رفاه و امنیت، ناگزیر به جابجایی از یک منطقه به منطقه دیگر میشوند. این جابجاییها نهتنها بر ترکیب و ساختار جمعیتی مناطق مبدأ و مقصد اثرگذارند، پیامدهای عمیقی بر روند توسعه و توزیع فرصتها بر جای میگذارند. رویکردها و نظریات متفاوتی نسبت به این پدیده وجود دارد که میتوان آنها را به دلیل عوامل رخداد آن در زمینههای گوناگونی بررسی کرد. رویکرد اقتصادی نسبت به مهاجرت یکی از ابعاد مهم بوده که همواره بهعنوان یک موضوع مطرح بوده است.
کینگ استدلال میکند که نظریهپردازی جغرافیایی مهاجرت از این واقعیت ساده ناشی میشود که «توزیع فضایی نابرابر ثروت، فرصت و امتیاز یکی از محرکهای اصلی مهاجرت است» (King, 2013). با توجه به این استدلال میتوان رویکردهای اقتصادی به مهاجرت را زیربنایی برای شکلگیری مهاجرت در نظر گرفت. در این جنبه مهاجر، یک کنشگر منطقی است که براساس، تجزیه و تحلیل هزینه - فایده مهاجرت عمل میکند (Bircan et al., 2020, p. 8). این موضوع بیشتر از آن نظر اهمیت دارد که رویکرد و نوع دادههای پایه تحقیق بر رشد اقتصادی قرار دارد و «نظریه اقتصاد» و «نظریه انتظار ارزش»، به شیوهای مناسب میتوانند به ارائه نظری در این زمینه کمک نمایند. نظریه اقتصادی نئوکلاسیک مهاجرت، بر پایه فکری حداکثر درآمدی مردم قرار دارد. بر اساس این دیدگاه، محرک اصلی مهاجرت تفاوت سطح دستمزدها میان مناطق مختلف است؛ بهگونهای که افراد معمولاً از نواحی با دستمزد پایینتر به سمت مناطقی با فرصتهای شغلی و درآمدی بالاتر حرکت میکنند. درواقع، این تفاوت درآمدی، مهاجرت را به راهبردی منطقی برای حداکثرسازی مطلوبیت فردی تبدیل میکند. این نظریه با تکیه بر اصل اقتصادی «عرضه و تقاضا» تلاش میکند تا جریانهای مهاجرتی را توضیح دهد و توزیع نیروی کار را در چارچوب تعاملات بازار کار تحلیل کند. کادوالدر[2] (1992) و جابز[3] (2000) با توجه به این رویکرد، معتقدند که جابهجایی مردم نتیجهای از وزن گزینههای اقتصادی بین مکانهاست. افراد مکانی را انتخاب میکنند که شرایط زیستیشان را بهبود بخشد (قاسمی اردهایی و همکاران، 1396، ص. 378- 377). در مقابل در چارچوب نظریه «انتظار ارزش»، فرد مهاجر بهعنوان یک کنشگر عقلانی، مکان جدید سکونت خود را از میان مجموعهای از گزینههای جایگزین انتخاب میکند؛ بهگونهای که حداکثر مجموع سودمندیهای مورد انتظار را در ابعاد مختلف زندگی (اعم از اقتصادی، اجتماعی و رفاهی) به دست آورد (De Jong & Gardner, 2013). چندین عامل کلیدی بر میزان ارزش مورد انتظار از مهاجرت تأثیرگذارند. نخست، ویژگیهای فردی و خانوادگی که ظرفیت و انگیزه مهاجرت را شکل میدهند؛ دوم، هنجارها و باورهای اجتماعی و فرهنگی که میتوانند رفتار مهاجرتی را تقویت یا محدود کنند؛ سوم، ویژگیهای شخصیتی مهاجر مانند میزان ریسکپذیری یا توانایی سازگاری با محیط جدید؛ و درنهایت، ساختار فرصتهای اقتصادی و شغلی موجود در مقصد که جذابیت مهاجرت را تعیین میکند (Haug, 2008, p. 588). دجونگ (2000) بر این باور است که «انتظارات» و «اهداف ارزشگذاریشده»، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری انگیزههای مهاجرت دارند. بهزعم او، تصمیم خانوارها برای فرستادن افراد یا جابهجایی کل خانواده، در چارچوب همین انتظارات و ارزشها صورت میگیرد و این انتظارات، همراه با هنجارها و قواعد حاکم بر خانواده، پیشبینیکنندههای اصلی قصد قبلی برای مهاجرت هستند که درنهایت بهعنوان عوامل بیواسطه در مهاجرت عمل میکنند. وی در چارچوب نظری خود برای تحلیل فرآیند تصمیمگیری مهاجرت، مفاهیمی همچون انتظارات و ارزشها، هنجارهای خانوادگی درخصوص مهاجرت، نقشهای جنسیتی، رضایت از محل اقامت، شبکههای مهاجران و عوامل تسهیلکننده یا الزامات رفتاری مستقیم را بهعنوان عناصر کلیدی مورد توجه قرار میدهد (De Jong, 2000).
جمعبندی مبانی نظری پژوهش
برمبنای آنچه در بخشهای پیشین ارائه شد، «توسعه» در پژوهش بهعنوان فرآیندی در جهت دسترسی برابر به منابع و امکان تحرک اجتماعی تعریف شده است. در این چارچوب، اصطلاح «فرصتهای توسعه» نیز به معنای بازتوزیع فضایی ظرفیتهای اقتصادی و اجتماعی قرار دارد؛ بهگونهای که امکان دسترسی گروههای مختلف جمعیت به فرصتهای اشتغال، درآمد و خدمات عمومی برابر شود؛ اما در زمینه نابرابری، پژوهش با اتخاذ به نظریات و رویکردهای بینابینی، نابرابری را پدیدهای وابسته به ساختارهای فضایی و جریانهای مهاجرت جمعیت تلقی میکند؛ بنابراین، «ضریب جینی» نیز بهعنوان شاخصی برای سنجش تمرکز درآمد و فرصتها، ابزار اصلی تحلیل شدت نابرابری میان مناطق در نظر گرفته شده است. همچنین درخصوص مهاجرت جمعیت نیز همانطور که بسیاری از مباحث پیرامون آن نشان داد، این پدیده بهعنوان پاسخی به توزیع نابرابر فرصتها قرار دارد. توزیع فضایی نامتوازن ثروت و امکانات، یکی از محرکهای اصلی جریانهای مهاجرتی محسوب میشود. بر همین اساس، چارچوب نظری و تحلیلی پژوهش بر رابطه دوسویه میان مهاجرت و نابرابری استوار است؛ بدین معنا که نابرابری میتواند محرک مهاجرت باشد و مهاجرت نیز از طریق جابهجایی سرمایه انسانی و تغییر ساختار درآمدی مناطق، ضریب جینی را تحتتأثیر قرار میدهد. برای تحلیل این رابطه در پژوهش از رویکردهای تحلیل شبکه برای بررسی ساختار جریانهای مهاجرت جمعیت و از تحلیل الگوهای فضایی در GIS برای ضریب جینی استفاده میشود.
پیشینۀ پژوهش
پدیده مهاجرت و تغییرات آن سابقهای طولانی دارد و محدود به دوران معاصر نیست. مرور پژوهشهای انجامشده در کشورمان نشان میدهد که زمینههای گستردهای در مهاجرتهای داخلی وجود دارد. این مطالعات در ابتدا بیشتر بر مهاجرتهای روستا - شهری متمرکز بودهاند؛ اما بهتدریج تمرکز آنها به سمت مهاجرتهای منطقهای تغییر یافته است. در سالهای اخیر نیز مسئله مهاجرتهای خارجی، بهویژه حضور گسترده مهاجران افغان، به این ادبیات افزوده شده است (صادقی، 1401، ص. 41)؛ با این حال، با توجه به تمرکز این پژوهش بر مهاجرتهای منطقهای (در سطح استانی) و نابرابریهای منطقهای در کشورمان میتوان سه محور اصلی برای بررسی پیشینه تحقیق در نظر گرفت. در محور نخست سطوح توسعه و نابرابری در استانهای کشورمان قرار دارد. جعفری و همکارانش (1399) در پژوهش خود به تحلیل فضایی توسعه منطقهای بر مبنای شاخصهای اقتصادی میپردازند. نتایج آنان حاکی از عدم توسعه برابر و متعادل اقتصادی بین استانهای کشورمان است. استانهای اصفهان، خراسان رضوی، تهران، کرمان، فارس، آذربایجان شرقی در بالاترین سطح توسعه اقتصادی قرار دارند و در مقابل استانهای اردبیل، قزوین، قم، کرمانشاه، ایلام، چهار محال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد در پایینترین سطح توسعه اقتصادی قرار دارند. نظمفر و همکارانش (1397)، نیز در تحقیق خود به بررسی نابرابریهای توسعه در استانهای کشورمان در راستای تحقق توسعه پایدار میپردازند. یافتههای آنان نشان میدهد که الگوی یکسان و برابری در بخشهای مختلف توسعه در استانهای کشورمان وجود ندارد و نابرابری منطقهای ویژگی بارز است. تعادلو برابری میان استانهای کشورمان نیازمند سیاستگذاری و اقدامات توسعهای هدفمند است. همچنین نتایج تحقیق تقوایی و همکارانش (1390) نیز گواه این موضوع است که نابرابری آشکاری میان سطح توسعه شهرستانهای کشورمان وجود دارد. شهرستانهای شمیرانات، تهران و دماوند بهعنوان توسعهیافتهترین شهرستانهای کشور، به همراه سایر شهرستانهای توسعه یافته بیشتر در بخشهای مرکزی کشورمان واقع شدهاند؛ در حالی که بیشتر شهرستانهای توسعهنیافته و محروم در مناطق حاشیهای و مرزی قرار گرفتهاند. همچنین بیشترین نابرابری نیز به ترتیب مربوط به بخشهای امکانات زیربنایی، کشاورزی و مسکن است.
در مقایسه با این تحقیقات، پژوهشهای دیگر به بررسی عوامل و دلایل نابرابری پرداختهاند. این بخش بهعنوان محور دوم در پیشینه بررسی میشود. ریشهچی فیاض و همکارانش (1403)، در تحقیق خود نشان میدهند که درآمد سرانه تأثیر منفی و معنیداری بر نابرابری درآمدی دارد. به عبارتی با افزایش درآمد سرانه، میزان نابرابری درآمدی کاهش یافته است. همچنین، میزان مخارج دولت در هر استان، بر نابرابری درآمدی تأثیر مثبت و معنیداری دارد؛ بهطوریکه با افزایش مخارج دولت، میزان نابرابری درآمدی افزایش مییابد. تورم نیز تأثیر مثبت و معنیداری بر نابرابری خواهد داشت؛ به این صورت که با بالارفتن تورم نابرابری در استانها بیشتر شده است. اشتغال در بخش خدمات نیز تأثیر مثبت و معنیداری بر نابرابری درآمدی در استانهای کشورمان دارد و با بالارفتن سهم اشتغال در بخش خدمات نابرابری درآمدی نیز بیشتر خواهد شد. باصری (1402)، نیز در پژوهش خود ضمن تأکید بر نابرابری میان استانهای کشورمان، نقش تأثیر مخارج سرمایهای و هزینهای دولت بر کاهش یا تشدید نابرابریهای منطقهای را بررسی میکند. نتایج وی نشان میدهد که تخصیص منابع دولتی در برخی استانها منجر به کاهش شکافهای منطقهای شده است؛ درحالیکه در برخی دیگر، به دلیل ناکارآمدی یا جهتگیری نامتناسب، خود به عاملی برای تشدید نابرابری تبدیل شده است. همچنین فلاحتی و همکارانش (1402) به بررسی متنوعسازی فعالیتهای صنعتی و نابرابری درآمدی در استانهای کشورمان میپردازند. یافتههای آنان نشان میدهد که مخارج دولت، مخارج آموزشی و رشد اقتصادی اثر مثبت و معنیداری بر نابرابری درآمد دارد و تمرکز صنعتی و مجذور رشد اقتصادی اثر منفی بر نابرابری درآمد دارد. متنوعسازی فعالیتهای صنعتی براساس مزیتهای نسبی منطقه برای دستیابی به توزیع مطلوب درآمدها از اهمیت زیادی برخوردار است. ابوالحسنی و صمدی (1399)، نیز در این زمینه اشتغال صنعتی را بهعنوان عامل تأثیرگذار بر نابرابری تأیید میکند.
موضوع «مهاجرت جمعیت» نیز دیگر متغیر اصلی در پژوهش است که در این بخش بهعنوان محور سوم پیشینه بررسی شده است. حسینی (1401)، نشان میدهد در سالهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵، جریانهای مهاجرت داخلی در کشورمان با تغییر الگو بهسمت افزایش مهاجرتهای بیناستانی همراه بوده است. برخی استانها مانند یزد، البرز و سمنان مهاجرپذیر و برخی مهاجرفرست بودهاند که این وضعیت با سطح توسعهیافتگی استانها مرتبط است. صادقی (1401) به بیکاری، توسعه نابرابر منطقهای و الگوهای فضایی مهاجرت داخلی میپردازد. وی نشان میدهد که نابرابریهای فضایی و نرخ بالای بیکاری جوانان، از عوامل کلیدی مهاجرتهای داخلی در ایران هستند. مناطق مرکزی، بهویژه پایتخت، به دلیل توسعهیافتگی بیشتر، مقصد اصلی مهاجران بودهاند؛ درحالیکه مناطق مرزی غرب، شمال غربی، شرق و جنوب شرقی کشور با توسعهنیافتگی و بیکاری بالا، بیشتر مهاجرفرست بودهاند. این وضعیت بیانگر پیوند مهاجرت داخلی با شکافهای منطقهای و ساختارهای اقتصادی است. نتایج تحقیق قاسمی اردهایی و همکارانش (1396)، نیز نشان میدهد که مهمترین دلایل مهاجرتهای داخلی در ایران پیروی از خانوار و پس از آن اشتغال، تحصیل و پایان تحصیل، دستیابی به مسکن مناسبتر، انجامدادن و پایان خدمت وظیفه است. جنسیت و سن مهاجران، از عوامل اصلی تبیینکننده نوع مهاجرت (تبعی یا اقتصادی) محسوب میشوند و پس از آنها متغیرهای تحصیلات، جریان مهاجرت، نوع مهاجرت و سطح توسعهیافتگی مقصد نیز در این امر نقش دارد. همچنین صادقی و شکریانی (1395) نیز تأثیر توسعه را بر مهاجرت داخلی البته در سطوح خردتر بینشهرستانی بررسی میکنند. عسگریندوشن و همکارانش (1396)، با آزمون تجربی، رابطه دادههای شاخص توسعه نظیر: درصد شاغلان در بخش صنعت و خدمات، نسبت بیکاری و میران باسوادی را با نسبت مهاجرتپذیری در شهرستانهای کشورمان اثبات کردند. در این زمینه ساگدن و همکارانش و بلاو و همکارانش نیز بیان میکنند که ساختارها و نابرابریهای بازار کار میتوانند باعث مهاجرت شوند (Sugden et al, 2022; Blaauw et al, 2016)؛ دیهاس نیز تأیید میکند که عامل تعیین کننده مهاجرت، سطحی از نابرابری توسعه اجتماعی - اقتصادی به همراه محرومیت نسبی در دستیابی به فرصتها و منابع توسعه است (De Haas, 2009). چارنی نیز در مطالعه خود نشان داده است که تفاوت سطح درآمد و رفاه بین مناطق از عوامل اساسی در مهاجرتها است. درحقیقت گروههای کمدرآمد سعی میکنند به اشکال مختلف به مناطق توسعهیافتهتر جذب شوند (Charney, 1993).
بررسی پیشینه نشان میدهد که پدیده مهاجرت در کشورمان سابقهای طولانی دارد و همواره بخشی از تحولات جمعیتی و توسعهای را در پهنههای جغرافیایی شکل داده است. این موضوع در دهههای اخیر، به دلیل تغییر شرایط اقتصادی و اجتماعی و پیامدهایی که میتواند در مبدأ و مقصد برجای بگذارد، توجه برنامهریزان را به خود جلب کرده است. این رویکرد جدید نشان میدهد که مهاجرت نه صرفاً بهعنوان یک پدیده جمعیتی، بهعنوان پدیدهای اثرپذیر و اثرگذار بر عوامل اقتصادی، اجتماعی و فضایی مورد توجه قرار میگیرد. در این زمینه، نتایج تحقیقات مختلف نشان میدهند که نابرابریهای اقتصادی و فضایی نقش تعیینکنندهای در شکلگیری و جهتگیری مهاجرت دارند. عواملی چون بیکاری، درآمد سرانه، سطح توسعهیافتگی، تفاوت در زیرساختها و خدمات عمومی از محرکهای اصلی جریانهای مهاجرت در کشورمان محسوب میشوند. از این منظر، بررسی مهاجرت جمعیت در بازتوزیع فرصتهای توسعه نیز اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا مهاجرت میتواند هم پیامد نابرابری و هم ابزاری برای کاهش یا تشدید آن باشد. در این پژوهش، «فرصتهای توسعه» با استفاده از شاخص ضریب جینی سنجیده میشود. فرصتهای توسعه، همان امکانها و ظرفیتهایی هستند که به افراد و گروهها اجازه میدهد از خدمات آموزشی، بهداشتی، اشتغال، درآمد پایدار و کیفیت زندگی بهتر بهرهمند شوند؛ اما زمانی که ضریب جینی بالا باشد و نابرابری درآمدی شدت یابد، این فرصتها بهصورت نابرابر توزیع میشوند و تنها بخش محدودی از جمعیت به آنها دسترسی پیدا میکنند. به بیان دیگر، هرچه نابرابری بیشتر باشد، فرصتهای توسعه محدودتر خواهد بود؛ حال آنکه مهاجرت جمعیت چه تأثیری میتواند در این زمینه داشته باشد، مقصود اصلی پژوهش است.
روششناسی پژوهش
پژوهش پیشرو از نوع تحقیقات کمی و بنابر مسئله مورد توجه در زمره تحقیقات کاربردی قرار دارد. در پژوهش از مجموعهای از روشها و اطلاعات استفاده شده است. در گام نخست اطلاعات حاصل از ضریب جینی در مناطق شهری و روستایی در کشورمان از منابع آماری جمعآوری شد. شاخص ضریب جینی، از جمله متغیرهای مهم اندازهگیری نابرابری توزیع درآمد است. اندازه این شاخص بین صفر (معرف جامعهای با برابری کامل توزیع درآمد) و یک (نمایانگر عدم برابری توزیع درآمد در جامعه) تغییر میکند. اطلاعات حاصل از این بخش میباید بهعنوان شاخص ترکیبی مبنای تجزیهوتحلیل قرار گیرد؛ بنابراین، با توجه به جمعیت شهری و روستایی در هرکدام از استانهای کشورمان اطلاعات واقعیسازی شد. در این بخش برای بررسی نوع پراکنش فضایی و جغرافیایی آن از روشهای تحلیل الگو در ArcGis استفاده شد. این روشها شامل:
- بیضی انحراف استاندارد
بیضی انحراف استاندارد برای اندازهگیری روند در مجموعهای از نقاط یا نواحی به کار گرفته میشود. این الگو این امکان را میدهد که اگر توزیع عوارض در فضا از الگوی جهتداری برخوردار باشد آن را شناسایی کند. این روش از طریق رابطه 1 به دست میآید:
|
رابطه (1): |
|
در این رابطه که و مختصات ویژگی i هستند، مرکز میانگین ویژگیها را نشان میدهد و n برابر با تعداد کل ویژگیها است.
- خودهمبستگی فضایی موران
در الگوهای فضایی، چگونگی نظم و ترتیب قرارگیری واحدهای ناحیهای نیز بررسی میشود. در این بررسیها میتوان مشابهت و عدم مشابهت هر جفت از واحدهای ناحیهای مجاور را اندازه گرفت (Lee, 2001). این آماره فضایی میتواند تحلیل ارزشمندی از تغییر الگوها از گذشته به حال ارائه دهد (رهنما و ذبیحی، 1390). در این الگو توزیع مکانی نقاط و نحوه قرارگیری آنها نسبت به یکدیگر موجب شکلگیری ساخت فضایی آنها میشود که بدینصورت سه الگوی پراکنش فضایی (شکل 1) شامل: خوشهای، تصادفی و پراکنده شکل میگیرد (Ricketts, 2003, p. 32).
شکل (1): الگوی پراکنش عوارض جغرافیایی
Fig (1): Geographical Features Distribution Pattern
سپس در بخش بعدی، اطلاعات حاصل از مهاجرت جمعیت میان استانهای کشورمان جمعآوری شد. در این بخش اطلاعات به صورت یک ماتریس زوجی (رابطه 2) برای تحلیل در برنامه Gephi تهیه شد. در این ماتریس، مهاجرت جمعیت از یک استان به استان دیگر به صورت دو به دو تعریف شد که این اطلاعات بهعنوان مبنای ورود اطلاعات تعیین شد.
|
رابطه (2): |
|
شاخصها و آمارههای متعددی در تحلیل شبکه، میتوانند بهعنوان تحلیل قرار گیرند. بنابر ماهیت دادهها و اینکه ماتریس زوجی دوبهدو میان استانهای کشورمان تشکیل شد؛ بنابراین، امکان استفاده از شاخصهای مرکزیت ورودی و مرکزیت خروجی میسر شد. در پایان برای نمایش و همچنین تحلیل اطلاعات ازSPSS ، ArcGis و Gephi استفاده شد.
تجزیهوتحلیل و یافتههای پژوهش
- تحلیل الگوی نابرابری (ضریب جینی)
ضریب جینی بهعنوان شاخص نابرابری درآمدی، ابزار مهمی برای سنجش در مقیاسهای محلی است. در کشورمان ایران نیز، اختلافات منطقهای در توسعه و توزیع منابع باعث شکلگیری الگوهای فضایی متفاوتی از نابرابری شده است. تحلیل توزیع فضایی این شاخص، امکان شناسایی کانونهای نابرابری و بررسی ارتباط آن با عواملی مانند مهاجرت و تمرکز جمعیت را فراهم میکند. در بخش نخست از یافتههای پژوهش به نحوه توزیع ضریب جینی در استانهای کشورمان پرداخته میشود. در شکل (2)، نواحی با رنگ تیره مناطقی هستند که میزان ضریب جینی در آنها بیشتر بوده و در مناطق به رنگ آبی و روشنتر، این میزان کمتر است.
الف) ضریب جینی در سال 1385 ب) ضریب جینی در سال 1395
شکل (2): الگوی توزیع فضایی ضریب جینی در استانهای کشور
Fig (2): Spatial Distribution Pattern of Gini coefficient in the provinces of the Country
استانهای کشورمان از نظر ضریب جینی در سطوح متفاوتی قرار دارند. در سال ۱۳۸۵ اختلاف میان استانها در میزان نابرابری نسبتاً اندک بوده و بیشتر استانها دارای ضریب جینی نزدیک به یکدیگر بودهاند؛ اما در سال ۱۳۹۵، این وضعیت، تغییر و شکاف بین استانها در شاخص نابرابری افزایش یافته است؛ بهویژه استانهای ناحیه مرکزی و جنوبشرقی در کشورمان سطوح بالاتری از ضریب جینی را نشان میدهند. در این زمینه یکی دیگر از جنبههای تحلیل که میتواند بهروشنی نوع ساخت فضایی پدیدهها را نشان دهد، استفاده از شاخص موران برای بررسی خودهمبستگی فضایی است. این نوع تحلیل به ما امکان میدهد تا مشخص شود آیا نابرابری درآمدی (ضریب جینی) بهصورت خوشهای و در مجاورت مکانی متمرکز شده یا بهصورت پراکنده و تصادفی در سطوح جغرافیای کشورمان توزیع شده است. در شکل (3)، الگوی پراکنش فضایی ضریب جینی برای هر دو دوره 1385 و 1395 نشان داده شده است.
الف) ضریب جینی در سال 1385 ب) ضریب جینی در سال 1395
شکل (3): الگوی خودهمبستگی فضایی ضریب جینی براساس شاخص موران
Fig (3): Spatial autocorrelation pattern of Gini coefficient based on Moran's index
نمره Z برای هرکدام از دورههای زمانی مقدار منفی و کمتر از ۱ را نشان میدهد. این نتایج نشاندهنده آن است که ضریب جینی در سطح استانهای کشورمان از الگوی پراکنش فضایی تصادفی پیروی میکند و خوشهبندی معناداری از نظر آماری میان استانها مشاهده نمیشود. به بیان دیگر، نابرابری درآمدی در این دورهها فاقد الگوی مشخص جغرافیایی بوده است (جدول 1).
جدول (1): آمارههای الگوی پراکنش فضایی ضریب جینی در استانهای کشور
Table (1): Statistics of the Spatial Distribution Pattern of the Gini Coefficient in the Provinces of the Country
|
ردیف |
زمان |
شاخص موران |
واریانس |
مقدار Z-Score |
مقدار P-Value |
الگوی پراکنش |
|
1 |
1385 |
0320/0- |
005658/0 |
0173/0 |
986/0 |
تصادفی |
|
2 |
1395 |
0482/0- |
0005667/0 |
1972/0- |
844/0 |
تصادفی |
- تحلیل الگوی مهاجرت جمعیت
مهاجرت جمعیت یکی از پویاترین فرآیندهای جغرافیایی و اجتماعی است که میتواند بهطور مستقیم برالگوی نابرابریهای منطقهای اثرگذار باشد. جابجایی جمعیت نهتنها بازتابی از شکافهای توسعهای میان مناطق مبدأ و مقصد است، عاملی برای بازتوزیع یا تشدید این شکافها نیز محسوب میشود. در بسیاری از موارد، مهاجرت از مناطق محروم به مناطق برخوردار، منجر به تمرکز بیشتر جمعیت، فرصتهای اقتصادی و منابع در مراکز مهاجرپذیر میشود و درنتیجه میتواند به افزایش نابرابری در سطح ملی یا منطقهای دامن بزند. درمقابل، مهاجرت در شرایطی میتواند نقش اصلاحی، ایفا و به کاهش فشارهای اقتصادی در مناطق مبدأ و بازتوزیع منابع انسانی کمک کند؛ ازاینرو، تحلیل الگوی مهاجرت در کنار بررسی شاخص ضریب جینی، میتواند درک دقیقتری از نقش مهاجرت در تغییرات نابرابری درآمدی و بازتوزیع فرصتهای توسعه در کشورمان ارائه دهد. در ادامه، ابتدا به بررسی الگوی پراکنش مهاجرت در سطح استانهای کشور پرداخته میشود و سپس رابطه آن با نابرابری درآمدی تحلیل خواهد شد. در تحلیل شبکه مهاجرت، هر استان بهعنوان یک «نود» (گره) در نظر گرفته میشود و زمانی که جمعیت از یک استان به استان دیگر جابهجا میشود، بین این دو نود یک پیوند یا یال برقرار میشود. این ارتباط باعث شکلگیری مرکزیت ورودی (برای استان مقصد) و مرکزیت خروجی (برای استان مبدأ) میشود. هرچه تعداد و شدت این پیوندها بیشتر باشد، نقش آن استان در شبکه مهاجرت برجستهتر خواهد بود. در شکل (4)، شبکه حاصل از جریان مهاجرت در استانهای کشورمان مشخص شده است. اندازه نودها براساس حجم جمعیت مهاجر در مقصد و اندازه یالها نیز براساس مهاجرت جمعیت از مبدأ مرتب شدهاند.
شکل (4): شبکه جریانهای مهاجرت جمعیت بین استانهای کشور 1395- 1380
Fig (4): Network of Population Migration Flows Between the Provinces of the Country, 1380-1395
بیشتر جریانهای مهاجرت در نواحی مرکزی، شمالشرقی و بخشهایی از مناطق غربی کشورمان بوده؛ بهطوریکه این مناطق نقش اصلی را در شبکه مهاجرت ایفا میکنند. تمرکز بالایی از جمعیت نیز در استان تهران و همچنین استانهایی مانند البرز، اصفهان و خراسان رضوی قرار دارد. این تمرکز عمدتاً نتیجه جریانهای گسترده از استانهای مناطق غربی و جنوبغربی است که اغلب با هدف دستیابی به فرصتهای شغلی و خدمات بهتر انجام میشود. براساس میزان مرکزیت ورودی و خروجی جمعیت نیز استان تهران در هر دو بُعد مهاجرپذیری و مهاجرفرستی، بیشترین مرکزیت را در میان استانهای کشورمان داراست و پس از آن، استانهای اصفهان، خراسان رضوی و البرز قرار دارند (جدول 2).
جدول (2): مرکزیت درجه ورودی و خروجی جمعیت استانها در کشورمان
Table (2): Centrality of the Degree of Population Input and Output of the Provinces in our Country
|
استان |
مرکزیت ورودی |
رتبه |
استان |
مرکزیت خروجی |
رتبه |
|
تهران |
471/0 |
1 |
تهران |
462/0 |
1 |
|
اصفهان |
135/0 |
2 |
البرز |
189/0 |
2 |
|
خراسان رضوی |
135/0 |
2 |
اصفهان |
140/0 |
3 |
|
البرز |
127/0 |
3 |
خراسان رضوی |
137/0 |
4 |
|
فارس |
090/0 |
4 |
لرستان |
086/0 |
5 |
|
خوزستان |
067/0 |
5 |
چهارمحال و بختیاری |
079/0 |
6 |
|
گیلان |
061/0 |
6 |
خراسان شمالی |
078/0 |
7 |
|
مازندران |
059/0 |
7 |
کرمانشاه |
078/0 |
7 |
|
قم |
046/0 |
8 |
همدان |
077/0 |
8 |
|
هرمزگان |
046/0 |
8 |
ایلام |
075/0 |
9 |
|
کرمانشاه |
043/0 |
9 |
خراسان جنوبی |
074/0 |
10 |
|
یزد |
043/0 |
9 |
سمنان |
073/0 |
11 |
|
گلستان |
040/0 |
10 |
قم |
072/0 |
12 |
|
آذربایجان شرقی |
040/0 |
10 |
کردستان |
069/0 |
13 |
|
مرکزی |
039/0 |
11 |
کهگلویه و بویراحمد |
066/0 |
14 |
|
بوشهر |
038/0 |
12 |
مرکزی |
066/0 |
14 |
|
همدان |
037/0 |
13 |
هرمزگان |
058/0 |
15 |
|
سمنان |
033/0 |
14 |
زنجان |
057/0 |
16 |
|
کردستان |
032/0 |
15 |
بوشهر |
056/0 |
17 |
|
کرمان |
029/0 |
16 |
خوزستان |
055/0 |
18 |
|
قزوین |
028/0 |
17 |
گلستان |
050/0 |
19 |
|
آذربایجان غربی |
028/0 |
17 |
قزوین |
049/0 |
20 |
|
سیستان و بلوچستان |
025/0 |
18 |
سیستان و بلوچستان |
048/0 |
21 |
|
زنجان |
021/0 |
19 |
گیلان |
048/0 |
21 |
|
لرستان |
020/0 |
20 |
اردبیل |
047/0 |
22 |
|
خراسان جنوبی |
019/0 |
21 |
یزد |
045/0 |
23 |
|
خراسان شمالی |
017/0 |
22 |
فارس |
042/0 |
24 |
|
اردبیل |
015/0 |
23 |
آذربایجان شرقی |
038/0 |
25 |
|
چهارمحال و بختیاری |
011/0 |
24 |
مازندران |
037/0 |
26 |
|
ایلام |
010/0 |
25 |
آذربایجان غربی |
033/0 |
27 |
|
کهگلویه و بویراحمد |
010/0 |
25 |
کرمان |
032/0 |
28 |
- تحلیل رابطه مهاجرت و نابرابری (ضریب جینی)
در این بخش به تحلیل رابطه میزان ضریب جینی و الگوی مهاجرت جمعیت میپردازیم. نتایج حاصل از این رابطه در جدول (3) ارائه شده است. براساس نتایج میان مرکزیت ورودی جمعیت و ضریب جینی یک رابطه مثبت و معنادار و قوی وجود دارد. این یافته نشان میدهد که استانهایی که جمعیت مهاجر بیشتری را جذب میکنند با سطوح بالاتری از نابرابری درآمدی روبهرو هستند. این امر با توجه به الگوی مهاجرت میتواند ناشی از تمرکز فرصتهای شغلی، خدمات و سرمایهگذاری در این مناطق باشد که در کنار مهاجرپذیری، باعث افزایش فاصله طبقاتی، رقابت بر سر منابع و شکاف درآمدی میان گروههای مختلف اجتماعی شده است. در چنین شرایطی مهاجرت به جای آنکه بازتوزیع فرصتهای توسعه را به همراه داشته باشد، موجب تشدید نابرابری در استانهای مهاجرپذیر در کشورمان شده است.
جدول (3): همبستگی میان مرکزیت مهاجرت جمعیت و ضریب جینی در استانهای کشور
Table (3): Correlation Between Population Migration Centrality and Gini Coefficient in the Provinces of the Country
|
مرکزیت ورودی جمعیت |
مرکزیت خروجی جمعیت |
||
|
ضریب پیرسون |
ضریب جینی |
ضریب پیرسون |
ضریب جینی |
|
همبستگی |
**616/0 |
همبستگی |
*121/0- |
|
سطح معناداری |
010/0 |
سطح معناداری |
043/0 |
|
تعداد نمونه |
31 |
تعداد نمونه |
31 |
**. Correlation is significant at the 0.01 level (2-tailed)
در مقابل میان مرکزیت خروجی جمعیت و ضریب جینی یک همبستگی منفی و معنادار وجود دارد. این بدان معناست که در استانهایی که جمعیت بیشتری از آن مهاجرت میکنند، عموماً دارای سطح پایینتری از نابرابری درآمدی (ضریب جینی کمتر) هستند. یکی از دلایل این موضوع میتواند آن باشد که مهاجرت افراد از این استانها که غالباً با توان اقتصادی یا تحصیلی پایینتری نیز هستند، منجر به کاهش فشار بر منابع و توزیع متوازن درآمد در این مناطق شده است. درواقع، خروج بخشی از جمعیت در این مناطق به نوعی به کاهش نابرابری کمک کرده است. این موضوع را میتوان از طریق بررسی رابطه میزان ضریب جینی و جمعیت استانهای کشورمان نیز تأیید کرد (جدول 4).
جدول (4): همبستگی میان جمعیت و ضریب جینی در استانهای کشور
Table (4): Correlation Between Population and Gini Coefficient in the Provinces of the Country
|
جمعیت در سال 1395 |
جمعیت در سال 1385 |
||
|
ضریب پیرسون |
ضریب جینی |
ضریب پیرسون |
ضریب جینی |
|
همبستگی |
**471/0 |
همبستگی |
*411/0 |
|
سطح معناداری |
008/0 |
سطح معناداری |
022/0 |
|
تعداد نمونه |
31 |
تعداد نمونه |
31 |
**. Correlation is significant at the 0.01 level (2-tailed)
نتایج نشان میدهد که در هر دو مقطع زمانی ۱۳۸۵ و ۱۳۹۵، رابطهای مثبت و معنادار میان جمعیت استانها و ضریب جینی وجود داشته است؛ بهویژه در سال ۱۳۹۵ این همبستگی قویتر شده است. این امر نشان میدهد که تمرکز جمعیت در برخی استانها نهتنها به کاهش نابرابری منجر نشده، عاملی در افزایش شکافهای درآمدی و رشد ضریب جینی بوده است.
بحث و نتیجهگیری
جمعیت بهعنوان اصلیترین سرمایه هر کشور، زمانی میتواند موتور محرک توسعه باشد که از فرصتهای برابر برای شکوفایی برخوردار شود. توزیع عادلانه فرصتهای توسعه در حوزههایی چون آموزش، اشتغال و خدمات رفاهی، بستر بهرهگیری مؤثر از ظرفیتهای انسانی و ارتقای پیشرفت ملی را فراهم میکند. درمقابل، نابرابری در دسترسی به این فرصتها موجب مهاجرتهای ناخواسته، کاهش بهرهوری سرمایه انسانی و تعمیق شکافهای منطقهای میشود. شواهد نظری و تجربی نیز نشان دادهاند که نابرابریهای اقتصادی و فضایی نهتنها مانعی در مسیر توسعه هستند، ثبات سیاسی و اجتماعی را نیز تهدید میکنند. در کشورهایی با گستره جغرافیایی وسیع، این امر بهویژه زمانی که تفاوت معناداری میان مناطق مرکزی و پیرامونی وجود داشته باشد، بیش از پیش به چالش توسعه بدل میشود. در کشورمان نیز باوجود دههها تجربه برنامهریزی منطقهای، شکاف میان مناطق برخوردار و کمتر برخوردار همچنان پایدار مانده و موجهای مهاجرتی متأثر از این وضعیت، پیامدهای پیچیدهای برای هر دو سوی مبدأ و مقصد به همراه داشته است. از این منظر، مهاجرت نهفقط یک پدیده فردی یا خانوادگی، فرآیندی اجتماعی و فضایی است که میتواند بهطور همزمان فرصتی برای بازتوزیع منابع یا عاملی برای بازتولید نابرابری باشد. بر همین اساس، پژوهش پیشرو سعی کرد تا به تبیین نقش مهاجرت جمعیت در بازتوزیع فرصتهای توسعه از جهت بررسی شاخص ضریب جینی بپردازد. یافتههای بسیاری از تحقیقات پیشین نشان میدهند که نابرابری میان استانهای کشورمان ویژگی پایدار و بارزی است. یافتههای باصری (1402)، جعفری و همکاران (1399)، نظمفر و همکاران (1397)، تقوایی و همکاران (1390)، بیانگر نابرابری و تمرکز توسعهیافتگی در مناطق مرکزی و حاشیهنشینی در نواحی پیرامونی و مرزی است. همچنین مشابه با مطالعات ریشهچی فیاض و همکاران (1403) و باصری (1402)، نتایج این پژوهش نیز تأیید میکنند که ساختارهای اقتصادی و نحوه تخصیص منابع میتواند بهطور مستقیم بر شدت نابرابریهای منطقهای اثرگذار باشد.
امری که با رویکردهای بینابینی در ادبیات نابرابری منطقهای همراستا است که شدت نابرابری را وابسته به شرایط ساختاری و نهادی هر کشور میدانند؛ با این حال، یافتههای پژوهش حاضر در بخش مهاجرت وجه متمایزی نسبت به بسیاری از مطالعات گذشته دارد؛ درحالیکه تحقیقات پیشین بیشتر به عوامل جمعیتشناختی، اقتصادی یا اشتغال در تبیین الگوهای مهاجرت پرداختهاند (صادقی، 1401؛ حسینی، 1401؛ قاسمی اردهایی و همکاران، 1396)، این تحقیق ارتباط مستقیم میان شاخص نابرابری (ضریب جینی) و جریانهای مهاجرت جمعیت را آشکار سازد. نتیجه اصلی آن است که الگوهای مهاجرت جمعیت در کشورمان نهفقط واکنشی به نابرابری، میتواند عاملی برای تشدید یا تعدیل آن باشد. این یافته ضمن همسویی با دیدگاههایی نظیر دیهاس و چارنی که مهاجرت را پاسخی به تفاوتهای اقتصادی و فضایی میدانند، نشان میدهد که در کشورمان، اثر مهاجرت بر کاهش یا افزایش نابرابری بسته به موقعیت و ویژگیهای جمعیتی استانها متفاوت است؛ بهصورتیکه یافتهها بیانگر وجود رابطهای مستقیم میان حجم جمعیت و مقدار ضریب جینی است. این موضوع را میتوان چنین تفسیر کرد که استانهای کشورمان پیش از وقوع مهاجرت نیز خود دارای سطوحی از نابرابری بودهاند (همانطور که بررسی بخش اول یافتههای تحقیق این موضوع را نشان میدهد) و مهاجرت بهعنوان عامل تشدیدکننده در این زمینه اثرگذار بوده است. بر این اساس، مدیریت پیامدهای فضایی مهاجرت، بدون توجه همزمان به ساختار نابرابریهای منطقهای امکانپذیر نیست. اگر مهاجرت در بستری از تمرکز منابع و ضعف زیرساختهای مناطق مبدأ رخ دهد، میتواند به تشدید فرآیندهای قطبیشدن و بازتولید شکافهای توسعهای بینجامد؛ اما در صورت تقویت سرمایهگذاری منطقهای، بهبود دسترسی به خدمات عمومی و ایجاد فرصتهای اشتغال در مناطق کمتر برخوردار، مهاجرت میتواند به سازوکاری برای بازآفرینی فرصتهای توسعه تبدیل شود؛ ازاینرو، یافتههای پژوهش حاضر بر ضرورت همراستاسازی سیاستهای جمعیتی و برنامهریزی منطقهای تأکید دارد؛ بهگونهای که جریانهای مهاجرتی نه بهعنوان تهدید، بهعنوان ظرفیتی بالقوه در جهت تعدیل نابرابری و تقویت همگرایی فضایی مدیریت شوند.
پیشنهادت کاربردی
با توجه به اینکه شناخت جمعیت و پدیده مهاجرت در هر منطقه ماهیتی چندبعدی و پیچیده دارد، ارائه پیشنهادات مشخص و یکبعدی در این زمینه دشوار است؛ ازاینرو، تقویت همافزایی و همکاری میان گروههای علمی، سیاستگذاران و نهادهای برنامهریزی میتواند راهگشای دستیابی به راهکارهای جامع و اثربخش باشد. برخی از پیشنهادات زیر میتواند در این زمینه حائز اهمیت باشد:
محدودیتهای پژوهش
پژوهش با وجود ارائه نتایج درخصوص رابطه مهاجرت و نابرابری در استانهای کشورمان، همچنان به لحاظ استفاده از دادهها و سطح مطالعه دارای محدودیتهایی است. نخست آنکه سطوح تحلیل در پژوهش محدود به استانهای کشورمان بود؛ درحالیکه مطالعه در سطوح پایینتر (مانند شهرستان) میتواند نتایج درخور توجهی را ارائه دهد. در این زمینه همچنین بررسی و شناخت گروههای سنی، انگیزههای مهاجرت و عوامل رخداد آن نیز میتواند بهعنوان متغیرهای مداخلهگر بسیار حائز اهمیت باشد. همچنین، استفاده از ضریب جینی بهعنوان تنها شاخص سنجش فرصتهای توسعه، اگرچه معتبر و پرکاربرد است، قادر به پوشش تمامی ابعاد نابرابری، بهویژه در حوزههای اجتماعی، فرهنگی و زیستمحیطی نیست.
تأمین مالی
هیچگونه حمایت مالی دریافت نشده است.
تعارض منافع
نویسندگان مقاله هیچگونه تعارض منافعی در مقاله ندارند.
قدردانی
از همه کسانی که در تکمیل و آمادهسازی مقاله مشارکت داشتند، قدردانی و تشکر میشود.
[1] . Development
[2] . Cadwallader
[3] . Jobes
)