توانمندسازی سکونت‌گاه‌های غیررسمی با تأکید بر شاخص‌های حکمروایی مطلوب شهری (مطالعۀ موردی: محلات غیررسمی کلان‌شهر تبریز)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرند، مرند، ایران

2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرند، مرند، ایران

چکیده

 
امروزه یکی از رویکردهای مهم برای کنترل و مدیریت این پدیده، حکمروایی خوب شهری است. حکمروایی خوب شهری شیوه و فرایند ادارۀ امور شهری با مشارکت سازندهی بخش‌های دولتی، خصوصی و جامعۀ مدنی به‌منظور نیل به توسعۀ پایدار شهری، ایجاد شهر سالم و ارتقای کیفیت زندگی تعریف می‌شود. در پژوهش حاضر، پهنه‌های اسکان غیررسمی کلان‌شهر تبریز با رویکرد حکمروایی مطلوب شهری بررسی شده است. روش پژوهش، شامل توصیفی‌تحلیلی و محاسبات آماری بوده و برای تحلیل داده‌های پژوهش، از نرم‌افزارهای آماری SPSS، EXCEL و تکنیک‌های آماری ازجمله آزمون T استفاده شده است. اطلاعات پژوهش به دو شیوۀ کتابخانه‌ای و پیمایشی (با استفاده از پرسشنامه) گردآوری شده است. جامعۀ آماری پژوهش، شامل 1400 خانوار ساکن سکونت‌گاه‌های غیررسمی کلان‌شهر تبریز و حجم نمونۀ 300 نفر سرپرست خانوار است که با استفاده از فرمول کوکران و به روش تصادفی ساده انتخاب شده‌اند. برای پایایی پرسشنامه از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شده که مقدار محاسبه‌شده 6/0 به دست آمده است. ارزش‌گذاری متغیرها با بهره‌مندی از طیف لیکرت صورت گرفته است. نتایج بررسی‌ها براساس شاخص‌های حکمروایی خوب شهری مشارکت، پاسخگویی، قانونمندی، عدالت، شفافیت، مسئولیت‌پذیری، اثربخشی و کارآمدی نشان‌دهندۀ آن است که میزان بهره‌گیری از حکمروایی مطلوب شهری در تبریز در سطح متوسط و پایینی قرار دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Empowerment of Informal Settlements with Emphasis on Desirable Urban Governance Indicators (Case Study: Informal Settlements of Tabriz metropolis)

نویسندگان [English]

  • Darioush Nowin 1
  • Ebrahim Taghavi 2
  • Bakhtyar Ezzatpanah 2
1 PhD Candidate of Geography and Urban Planning, Islamic Azad University, Marand, Iran
2 Assistant Professor of Geography and Urban Planning, Islamic Azad University, Marand, Iran
چکیده [English]

 
Abstract
Today, one of the critical approaches to controlling and managing informal settlements is the approach of good urban governance. Good urban governance can be defined as the method and process of managing urban affairs with the constructive participation of public, private, and civil society sectors in order to achieve sustainable urban development, create a healthy city, and improve the quality of life. In the current research, the informal settlement areas of the Tabriz metropolis have been investigated with the approach of optimal urban governance. The research method is descriptive-analytical using statistical calculations, and the research data analysis is based on SPSS, EXCEL statistical software, and statistical techniques including T-test. Research data were collected in two ways - library and survey (using a questionnaire). The statistical population of the research includes 1400 households living in informal settlements of the Tabriz metropolis and a sample size of 300 heads of households were selected using Cochran's formula and by the simple random sampling method. Cronbach's alpha coefficient was used for the reliability of the questionnaire, and the calculated value was 0.6. Valuation of the variables has been done using the Likert scale. The results of the surveys based on the indicators of good urban governance, participation, accountability, legality, justice, transparency, responsibility, effectiveness, and efficiency show that the utilization rate of good urban governance in Tabriz is at a medium and low level.
Introduction
The amount of informal settlements in the world is increasing, and the World Bank has predicted the number of urban poor to be more than 1500 million people by 2025. At least 600 million people, primarily poor, live in polluted urban environments in health-threatening conditions. One-third of urban residents live in substandard housing. At least 250 million urban dwellers do not have immediate access to clean tap water and 400 million people do not have proper sanitation facilities. Also, many urban centers are surrounded by problems such as increasing crime and delinquency, corruption and bribery, organized crime, drug trafficking, prostitution, and the like. The theory of optimal urban governance, which has been accepted by elites and experts and emphasized by international organizations, especially the United Nations Center for Human Settlements known as Habitat, seeks to make cities more efficient, fairer, safer, and more sustainable. Obviously, the first and most crucial step for any kind of planning and control will be to understand the problem through scientific and logical methods. The essential characteristics of informal settlements can be distinguished into three physical, social, and legal areas  )Hakimi & Oskoi, 2021).
Informal settlements, marginal settlements, slums, temporary, unconventional settlements, etc., are among the manifestations of urban poverty that show their ugly face in different ways in the housing sector. The history of the contemporary metropolis of Tabriz as a settlement point goes back to the Ashkanian and Sasanian periods. This point was called by various names, such as Tourez, Tourej, and Tabrizo Tori, although it was no more than a small village at the beginning of the Islamic era.
The area of this type of settlement in Tabriz is 400 hectares with a population exceeding 450,000 people. Examining the factors affecting the formation of marginalization in Tabriz city shows that unemployment, low income, low housing rent, and large migration from small urban areas and rural areas of the province are important elements. The current slums, despite having a proper connection with urban tissues, do not have a proper urban structure. Among the indicators that determine the difference between the neighborhoods with informal settlements and existing slums and other urban tissues of Tabriz is the fact that they are inhabited by immigrants and their unplanned context. The administrators of the city are so struggling to solve acute problems such as environmental pollution, bad housing, urban traffic, lack of services per capita, huge population flood, etc. that there is less opportunity or even the ability to find solutions to the root of such problems ) Jahanbin et al., 2021).
 
Materials and Methods
The present study's research method combines descriptive and analytical studies to achieve the desired goals. According to the topic under investigation and the applied nature of the research, information was collected in two ways --  documentary, and survey. The most common way to obtain basic information or statistical data is to obtain it directly from the residents and city managers, which has been used through observation and questionnaires. After collecting the information from the questionnaire questions, it was analyzed with statistical software to achieve the goals of this research. For statistical calculations and analysis of the research data, SPSS, Excel statistical software, and urban and regional planning models, including dispersion coefficient, T-test, and GIS geographic information system were used to prepare and draw maps. For this purpose, 120 people have been selected as the sample size using a simple random sampling method. It should be mentioned that the statistical population of the research was about 1400 people. In this case, the first step was taken by using the scales tested in the research related to informal settlements and asking for the opinion of professors and experts in this field. Then, the compiled questionnaire was completed in two preliminary and final stages, by examining the answers obtained from 30 initial questionnaires and performing the necessary statistical calculations. The analysis has been calculated using the reliability analysis method of the alpha coefficients of all questions. Based on the tests, the alpha coefficients of all questionnaires are more than 0.6 and the total alpha coefficient is 0.752.
Research Findings
Out of 300 respondents, 255 are men, and 45 are women, which make up %70.8 and %29.2 of the sample population, respectively. After examining all the questionnaires, it was found that the heads of the families aged 21-30 years were , % 13.3 the heads of the families aged 40- 31 years were , %35 the heads of the families aged 50- 41years were %30, the heads of the families aged 60- 51 years were %15.8 and heads 60 years 8 were %5.0 By dividing the households from 1 to 8 in the questionnaires, it can be seen that %17.6 of the households were less than 3 people%45.8 between 3 and 5 people, %28.3 between 5 and 8 people, and finally, %8.3 of the households were more than 8 people. This indicates the large size of the households in these areas. Of the total respondents to the questionnaires, %62.5 of their previous residence was a village and %37.5 was a small town.
In general, the analysis of urban management indicators is significant according to the tests conducted. It can be said that there is a significant difference in the level of error between the actual average and the hypothetical average, and since the actual average obtained is lower than the hypothetical average, it can be concluded that from the point of view of the citizens, all the indicators analyzed were evaluated below the average level of the Likert scale and the inefficiency of the urban management system played a decisive and effective role in the formation and expansion of informal settlements in the city of Tabriz.
By emphasizing the amount of t-value obtained, the seven elements of urban governance include participation, accountability, legality, equality and justice, transparency, responsibility, effectiveness, and efficiency.
 
Discussion of Results and Conclusions
Since the actual average obtained in Eidalo and Mollazaynal areas is lower than the hypothetical average, it can be concluded that from the citizens' point of view, the amount of using good urban governance according to the seven analyzed indicators is at a low level among the mentioned areas. Therefore, based on the results of the sample T-test, the citizens have evaluated the level of good governance in the districts below the average. It indicates that the urban management system of Tabriz, despite its efforts, has not been able to attract the satisfaction of the citizens in the mentioned marginal areas, since the level of desirable urban governance indicators is lower than the average level of the Likert scale.
In the surveys conducted on the informal neighborhoods of Tabriz, all indicators, including economic, social, cultural, physical, environmental, etc., are at a low level compared to other central structures of the city. For this reason, paying attention to the various aspects of shortcomings and developing an executive plan to fix them can facilitate the movement toward the goals and frameworks related to the issue.
In the field of participation, using the opinions of citizens, especially educated and academic people, along with the creation of specialized meetings is important. Considering the accountability factor, inviting citizens to cooperate in various fields, especially students who have more free time and energy than other citizens, should be considered. Optimizing the effects (i.e. creating, strengthening, and empowering people's organizations at the level of localities and districts of the city through holding regular and continuous meetings in the municipality and consulting about the problems of the city with councils and city managers) can also be used to solve the problems of this settlement
 
Keywords: Empowerment, Urban Management, Informal Settlement, Urban Neighborhoods, Tabriz.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Persian References
- Anonymous (2017). Detailed results of general population and housing censuses. Tehran: Iran Statistics Center
- Dadashpour, H., Hossein-Abadi, S., & Pourtaheri, M. (2012). Analysis of the role of empowering residents in the physical-environmental improvement of informal settlements, case study: East Kal Eidgah area of Sabzevar city. Scientific-Research Journal of Geography and Planning, 16(41), 95-127.
- Hakimi, H., & Oskouee Aras, A. (2021). Measuring indicators of urban vitality in informal settlements (case study: Seilab Qoshkhane Tabriz). Journal of Urban Planning Geography Researches, 9 (1), 143-163.
- Hiraskar, J. K. (1997). An introduction to the basics of urban planning. Translated by Mohammad Soleimani and Ahmed Reza Yakanifard. Tehran: Tarbiat Moalem University Press.
-
Jahanbin, A., Babaei Aghdam, F., Raushiti, Sh., & Asghari Zamani, A. (2021). Analysis and measurement of the relationship between gender stereotypes and women's empowerment in urban poor areas (case study: informal settlements in Ilam city). Journal of Geography and Planning, 25 (77), 47-59.
- Khani, S., Irandoost, K., & Kamali, A. (2021). Comparative analysis of demographic characteristics in formal and informal settlements of Sanandaj city. Journal of Urban Studies, 10 (40), 105-118.
- Maleki, M., & Mir Najaf, M. (2021). Empowerment of informal settlements with emphasis on indicators of good urban governance (case study: informal neighborhoods of Ilam city). Journal of Sustainable Regional & Urban Development Studies, 2(1), 37-58.
- Meshkini, A., Sajjadi, Z., Din-Doost J., & Tafakori, A. (2011). Organization of informal settlements with the empowerment method. Quarterly Journal of Geographical Research, 26 (3), 123-148.
- Nowin, D., & Dadashzadeh, N. (2020). Study of marginal settlement with an investigation on earthquake in Tabriz. Tehran: University Research Publication.
- Papli Yazdi, M., & Rajabi Sanajerdi, H. (2003). Theories around the city. First Edition.
Tehran: Samt Publication.
-
Parhizkar, A. (2011). The perspective of urban management in Iran with an emphasis on sustainable urban development. Quarterly Geographical Journal of Territory, 8 (32), 43-66.
- Shibani Moghadam, F., & Sarvar, R. (2019). Evaluating the success rate of organizing and empowering informal settlements projects with emphasis on experts' opinion (case study of Zahedan city). Journal of Geography of the Land, 11 (2), 81-97.
English references
- Abedin Darkoosh, S. (1993). An introduction to urban economics. Second Edition. Tehran: Center of Academic Publishing.
- Barabadi, M. (2002). Marginalization: A phenomenon as old as urbanization. Municipalities Journal, 4.
- Fanni, Z., & Sadeghi, Y. (2009). Empowering suburb dwellers in the process of upgrading and modernization of the urban fabric: A case study of Islamabad, Tehran Municipality District 2. Quarterly Geographical Journal of Environmental based territorial Planning, 7.
- Kadago, J., Sandholz, S., & Hamhaber, J. (2018). Good urban governance, actor’s relations and paradigms: Lessons from Nairobi, Kenya, and Recife, Brazil. 46 th ISOCARP Congress.
- Kuffer, M., Pfeffer, K., & Sliuzas, R. (2016). Slums from space years of slum mapping using remote sensing. Journal of Remote Sensing, 8(6), 455.
- Menshawy, A., Shafik, S., & Khedr, F. (2016). Affordable housing as a method for informal settlements sustainable upgrading. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 223, 126–133.
- Narayan, D. (2002). Enabaling and poverty reduction; a source book. The World Bank Press.
- Nassar, D. M., & Elsayed, H. G. (2017). From informal settlements to sustainable communities. Alexandria Engineering Journal, 57 (4), 2367-2376.
- Pourtaheri, N., Khalili, A., Hoseini, S., Maher, A., & Bahadori, K. (2021). Analysis. Department of health services management, North Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. Health Economics Policy Research Center, Tehran Medical Sciences Islamic Azad University, Tehran, Iran.
- Ren, X. (2018). Governing the informal: Housing policies over informal settlements in China, India, and Brazil. Journal of Housing Policy Debate, 28 (1), 79–93.
- Soyinka, O., & Michael, K. W. (2017). Investigating informal settlement and infrastructure adequacy for future resilient urban center in Hong Kong. SAR, Proceedia Engineering 198.
- Yang, j., CAI, Y., Ma, H., & Weng, L. (2022).  Governance Strategies for Informal Settlements in China, the Case of Guangzhou. Buildings, 12 (5), 547. Retrieved from: https://doi.org/10.3390/buildings120/50547.
- Zazyki, M.A., Silva, W.V., Moura, G.L., Kaczam, F., & Veiga, C.P. (2022). Property rights in informal settlements. Cities, 122, 103540.
- Ziari, K., & Nozari, A. (2009). Organizing and empowering informal settlement in Ahvaz. Journal of Human Geography Research, 68 , 21-36.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Empowerment
  • Urban Management
  • Informal Settlement
  • Urban Neighborhoods
  • Tabriz

مقدمه و بیان مسئله

میزان اسکان غیررسمی در جهان رو به افزایش است. برآورد بانک جهانی تعداد فقرای شهری را تا سال 2025 به‌طور تقریبی بیش از 1500 میلیون نفر پیش‌بینی کرده است. حداقل 600 میلیون نفر که بیشتر آنها را فقرا تشکیل می‌دهند، در شرایط تهدیدآمیز بهداشتی در محیط‌های شهری آلوده به سر می‌برند. یک سوم ساکنان شهری در مسکن غیراستاندارد زندگی می‌کنند. حداقل 250 میلیون ساکن شهری هیچ‌گونه دسترسی فوری به آب لوله‌کشی سالم و 400 میلیون نفر امکانات بهداشتی مناسبی ندارند؛ همچنین بسیاری از مراکز شهری در محاصرۀ مشکلاتی چون افزایش جرم و جنایت و بزهکاری، فساد، رشوه‌خواری و جرائم سازمان‌یافته، قاچاق مواد مخدر، فحشا و نظایر آن قرار دارند. در مدل‌های اخیر توسعه که از سوی سازمان‌های بین‌المللی ترویج می‌شود، برای بهبود کیفیت و قابلیت زندگی شهری و نیل به توسعۀ پایدار شهری، الگوی حکمروایی مطلوب شهری مطرح می‌شود که بر مبنای آن سلامت، نظم و امنیت با پیشرفت و رفاه به‌صورت توأمان محقق می‌شود. نظریۀ حکمروایی مطلوب شهری که مورد پذیرش نخبگان و صاحب‌نظران و تأکید سازمان‌های جهانی و به‌ویژه مرکز سکونت‌گاه‌های انسانی سازمان ملل موسوم به هابیتات قرار گرفته، درصدد است تا شهرها هرچه کارآمدتر، عادلانه‌تر، ایمن‌تر و پایدارتر شوند. بدیهی است، اولین و مهم‌ترین گام برای هر نوع برنامه‌ریزی و کنترل، شناخت مسئله از طریق روش‌های علمی و منطقی خواهد بود و ویژگی‌های اساسی سکونت‌گاه‌های غیررسمی در سه حوزۀ کالبدی، اجتماعی و قانونی تفکیک می‌شود (حکیمی و اسکویی ارس،1400). اسکان غیررسمی، حاشیه‌نشینی، زاغه‌نشینی، سکونت‌گاه‌های موقت، نامتعارف و غیره ازجمله جلوه‌های فقر شهری‌اند که چهرۀ زشت خود را به اشکال مختلف در بخش مسکن نمایان می‌کنند. شرایط بد و نامطلوب زندگی برای میلیون‌ها نفر از ساکنان شهرها که از حقوق اولیۀ انسانی خود محروم‌اند، نیازمند تلاش جدی اقشار مختلف جامعه، مسئولان دولتی و غیردولتی، برنامه‌ریزان و صاحب‌نظران مسائل شهری و منطقه‌ای است تا امکان توسعۀ پایدار فراهم شود. به‌لحاظ قانونی مهم‌ترین ویژگی که این سکونت‌گاه‌های غیررسمی را متمایز می‌کند، این است که ساکنان این سکونت‌گاه‌ها فاقد مالکیت زمینی هستند که خانه‌های خود را روی آن می‌سازند. این زمین جزو زمین‌های دولتی، عمومی خالی از سکنه یا قطعات زمین حاشیۀ شهرها مانند زمین‌های باتلاقی و نامطلوب است. در این مناطق، کاربری‌های ناسازگار در اغلب بافت‌ها، شبکه‌های دسترسی ناکارآمد، ناکافی و نامنظم با عرض کم و نفوذپذیری پایین، فقدان سیستم مناسب دفع و هدایت آب‌های سطحی، نبودِ سیستم فاضلاب مناسب، نگهداری دام در منازل و غیره از شاخص‌های زیست‌محیطی این واحدهاست  Menshawy et al., 2016)). در اسکان غیررسمی تنها به جنبۀ سکونت توجه نمی‎شود، بلکه قبل از آن به عوامل اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه و فرایندهای به‌وجودآورنده توجه می‌شود که منبعث از متغیرهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است (پاپلی یزدی و رجبی سناجردی، 1382)؛ درنتیجه افراد در سن کار و فعالیت، به امید دستیابی به موفقیت اقتصادی بهتر و رهایی از فقر، از زادگاه خود به دیگر نقاط به‌طور عمده از روستا به شهر مهاجرت می‌کنند. از آنجایی که گروه‌های فقیر مهاجر هنگام ورود به شهر امکان خرید، ساخت یا اجارۀ سنگین خانه‌های آراسته و مد روز ندارند، به مناطق حاشیه‎نشین پناه می‎آورند و به این ترتیب فقر باعث شکل‎گیری مناطق حاشیه‎نشین در محیط‌های شهری می‌شود (هیراسکار، 1376).

سابقۀ کلان‌شهر تبریز کنونی به‌عنوان یک نقطۀ سکونت‌گاهی به زمان اشکانی و ساسانی باز می‌گردد. این نقطه با نام‌های گوناگونی همچون تَورِز، تَورِژ، تِبریزو توری خوانده می‌شود. البته در آغاز دوران اسلامی روستای کوچکی بیش نبوده‌ است. این شهر در طول حکومت چهارصدسالۀ خاندان رَوّادی و اسکان قبیلۀ عرب ازد به شکوفایی رسید. اوج شکوفایی تبریز در زمان ایلخانان بود که در این زمان این شهر پایتخت قلمرویی پهناور از نیل تا آسیای مرکزی بوده ‌است. شهر تبریز در سده‌های گذشته شاهد حوادث متعددی از قبیل اشغال توسط بیگانگان و زمین‌لرزه‌های مهلک بوده‌ است. این شهر پایتخت آق‌قویونلوها و قراقویونلوها، نخستین پایتخت حکومت صفویه و آغازگر انقلاب مشروطه علیه استبداد محمدعلی شاه بوده ‌است. در کلان‌شهر تبریز نیز اسکان غیررسمی یکی از مشـکلات و معضلات شهری به شمار می‌رود که از سال 1340 به بعد همچون لکۀ سیاهی در کالبد شهر تبریز نمایان شد. این شیوۀ سکونت، در شهر تبریز با سرعت فزاینده‌ای افزایش می‌یابد. از مهم‌ترین این بافت‌ها به بخش‌هایی از شمال شهر (بهشتی، سیلاب و ایده لو)، شمال غرب شهر (پارک بزرگ تبریز)، جنوب شهر (انتهای خیابان مارالان و طالقانی) و جنوب غربی شهر (محلۀ آخماقیه) اشاره می‌شود که با مکانیسم خاص خود به‌سرعت در حال گسترش‌اند (نوین و داداش‌زاده، 1399). مساحت این نوع از سکونت‌گاه‌ها در تبریز 400 هکتار با جمعیتی متجاوز از 450 هزار نفر است. بررسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری حاشیه‌نشینی در شهر تبریز نشان‌دهندۀ آن است که بیکاری، درآمد کم، پایین‌بودن اجاره‌بهای مسکن و مهاجرت گسترده از محیط شهری کوچک و روستاهای استان از دلایل مهم است. محلات فقیرنشین کنونی با وجود دارابودن پیوستگی مناسب با بافت‌های شهری ساختار مناسب شهری ندارد. ازجمله شاخص‌های تعیین‌کنندۀ تفاوت میان محلات دارای اسکان غیررسمی و فقیرنشین موجود با سایر بافت‌های شهری تبریز، مهاجرنشین‎بودن و بافت بدون طرح اندیشیدۀ آنهاست. اداره‎کننده‎گان شهر آن‎چنان دست به گریبان حل مشکلات حادی همچون آلودگی زیست‎محیطی، بد مسکنی، ترافیک شهری، کمبود سرانه‎های خدماتی، سیل عظیم جمعیت و غیره هستند که کمتر فرصت یا حتی توان چاره‌جویی برای حل ریشه‌ای این‌گونه مسائل و حرکت به‌سوی چشم‌اندازی مطلوب را دارند ( پرهیزکار، 1390) و ( مشکینی و همکاران،1390).

با توجه به اینکه اسکان غیررسمی در زمینه‌ای از عوامل فراتر از مکان آن شکل گرفته و گسترش یافته است و بر محیطی فراتر از آن نیز تأثیر می‎گذارد، چاره‎جویی این مسئله به سیاست‌گذاری و اقدامات نه فقط در سطح محلی آن، بلکه در سطح ملی نیاز دارد. عواملی مانند بلایای طبیعی (زلزله، سیل و خشک‌سالی)، حوادث اجتماعی و سیاسی (جنگ‌زدگی)، ساختارهای اقتصادی (افزایش فقر شهری و ناکارآمدی بازارهای زمین و مسکن) و نارسایی‌های نظام برنامه‌ریزی و مدیریت شهری (تأمین‌نکردن فضای اسکان کم درآمدها و به حاشیه رانده‌شدن آنها) از عوامل اثرگذار بر گسترش شهرنشینی بوده است (جهان‌بین و همکاران، 1400)؛ بنابراین انکار نقش مهاجرت‌های روستایی در ایجاد سکونتگاه‌های غیررسمی امری غیرممکن است. با توجه به اهمیت موضوع، هدف این پژوهش، توانمندسازی سکونتگاه‌های غیررسمی محلات شهری تبریز با تأکید بر شاخص‌های حکمروایی مطلوب شهری است. چالش‌هایی که در این موضوع مطرح است، عبارت است از اینکه سیستم مدیریت شهری تا چه اندازه باعث شکل‌گیری و گسترش اسکان غیررسمی در سطح شهر تبریز شده است و همچنین چگونگی حکمروایی مطلوب شهری در فضاهای شهری برای برطرف مشکلات است.

مبانی نظری

سکونت‌گاه‌های غیررسمی شامل مساکن خودرو و بدون هویت قانونی است که در اطراف شهرها به‌طور نامنظم و واحدهای مسکونی آن با مصالح بی‌دوام و کم دوام و فرسوده ساخته و پراکنده شده‌اند (ایراندوست و پاکزاد، 1394). تاکنون نظریه‌ها، راهبردها و رویکردهای متفاوتی در سراسر دنیا برای شناخت ابعاد و چگونگی برخورد با این پدیده مطرح و اجرا شده است. تخریب، نوسازی، جابه‌جایی و غیره؛ بنابراین هیچ‌کدام از این روش‌ها توفیق نسبی مطلوبی به دست نیاوردند. امروزه جامعۀ جهانی به این نتیجه رسیده است که مشکل عمدۀ مدیریت شهری، کمبود منابع مالی، تکنولوژی مدرن یا نیروی انسانی ماهر نیست، بلکه در شیوۀ ادارۀ این عوامل است (Ziari &Nozari, 2009).

براساس نظریۀ فقر، وقتی در یک جامعه فقر وجود دارد که یک یا چند شخص سطح رفاه اقتصادی که طبق معیارهای آن جامعه دست‌کم معقول تلقی می‌شود، نداشته نباشد. فقر با توجه به دیدگاه‌های مختلف، تعابیر و تعاریف مختلفی دارد. با توجه به هرکدام از این دیدگاه‌ها، نحوۀ اندازه‌گیری فقر و سیاست‌های مقابله با آن نیز متغیر خواهد بود. در دیدگاه بوم‌شناسی، نظریه‌های مربوط به نحوۀ استفاده از زمین جزء اولین نظریه‌هایی هستند که دربارۀ شکل‌گیری محله‌های فقیرنشین به کار برده و نحوۀ استفاده از زمین از طریق فرآیند رقابت برای مصارف گوناگون تعیین می‌شود (Fanni & Razegi, 2009). مشهورترین الگوی دینامیکی کاربری زمین را برای اولین بار فون تونن و برایاما تلاش برای ترسیم الگوهای کشاورزی در ارتباط با بازار شهری به کار برد. بررسی قانونمند ساختار درونی شهرها از بررسی ساختار شهری مکتب شیکاگو آغاز شد. در مکتب شیکاگو برای تحلیل سکونت‌گاه‌های غیررسمی و فضای شهری باید به چهار متغیر اندازه و ویژگی‌های جمعیت، سازمان اجتماعی، محیط طبیعی و سطح پیشرفت فناوری رجوع کرد. در دیدگاه لیبرالی که مهم‌ترین چهرۀ آن جان اف ترنر است که با مقالۀ معروف با عنوان «سکونتگاه‌های شهری کنترل‌شده»، سکونت‌گاه‌های رسمی جهان سوم به‌ویژه آمریکای لاتین و جنوب شرق آسیا را مطالعه کرده است. در این دیدگاه با چرایی یا حقیقت این سکونت‌گاه‌ها درگیر نمی‌شود و واقعیت موجود را قهر و نتیجۀ نظام جهانی موجود دانسته است و به ارائۀ راهکارهایی بسنده می‌کند (Barabadi, 2002). مکتب وابستگی ابتدا، در آمریکای لاتین و به‌عنوان عکس‌العملی نسبت‌به شکست برنامۀ کمیسیون اقتصادی سازمان ملل برای آمریکای لاتین (اکلا) و نیز تحت‌تأثیر نو مارکسیسم در اوایل دهۀ 1906 مطرح شد. هدف مکتب وابستگی نیز طرح الگوی عام وابستگی در جهان سوم در طول تاریخ سرمایه‌داری از قرن شانزدهم به بعد است. بدین ترتیب در جریان ارائۀ یک نمونۀ آرمانی از بنای وابستگی به‌ناچار تنوعات محلی و پیچیدگی‌های تاریخی تا حدی کنار گذاشته می‌شوند. از نیمۀ دهۀ 1936، انتقادات نسبت‌به سیاست‌های بالا به پایین به‌خصوص دربارۀ خط مشی قطب رشد مطرح شد (Abedin, 1993). این نظریه که فقط یک مسیر خطی برای توسعه وجود دارد، توسعۀ با رشد اقتصاد یکی است، به چالش کشیده شدند. در استراتژی توسعه از پایین، هدف‌های اجتماعی وسیع و انگیزه‌های داخلی در نظر گرفته می‌شود و رفع نیازهای اساسی بیشتر مردم شهری برخورد مستقیم با فرصت‌های اشتغال به‌همراه بهبود بخشی به مناطق مسکونی گروه‌های کم درآمد، افزایش خودکفایی و اعتمادبه‌نفس، تجدیدنظر در قوانین شهری به نفع بیشتر مردم، تقویت سازمان‌های محلی، تأمین منابع مالی در عرصۀ خدمات به اقشار ضعیف، اجرای برنامه‌ریزی‌های شهری، سالم‌سازی محیط‌زیست در مناطق پر تراکم و بهره‌مندی مردم از مزایای توسعه و امکانات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در اولویت قرار می‌گیرند. از طرفی دیگر، براساس نظریۀ پولورالیسم هنگامی که مشارکت مردم به‌عنوان یک ارزش اجتماعی در جامعه پذیرفته شد، همچون وسیله‌ای بسیار مهم برای رفع بسیاری از نیازهای اساسی و عمومی محلی، منطقه‌ای و ملی به کار می‌آید، بهسازی شهری همراه با توانمندسازی اجتماعات ضعیف، رهیافت نوینی است که به‌دنبال شکست و عدم موفقیت راهبردهای قبل از خود ارائه می‌شود و راه‌حل مسئلۀ فقر شهری و اسکان غیررسمی را تنها بر مهندسی فنی و تزریق منابع مالی دولتی نمی‌بیند، بلکه در کنار و مقدم بر آنها مهندسی اجتماعی با حمایت بخش عمومی و سازمان‌های غیردولتی، محلی و مشارکت فعال ساکنان مدنظراست. در اواخر دهۀ 1970 یک شیوۀ جدید به‌تدریج از جانب بانک جهانی، سازمان ملل متحد و مؤسسۀ بین‌المللی توسعۀ ایالات متحده اتخاذ شد که براساس آن، دولت‌ها و تسهیلات بهبود شرایط فقرا را شکل داده است و این اجتماعات فقیر هستند که خود راه ارتقا را می‌یابند .( Narayan, 2002)

 

پیشینۀ تحقیق

با توجه به درگیربودن بسیاری از کشورهای جهان به‌ویژه در حال توسعه با این پدیدۀ شهری، مطالعات و پژوهش‌های فراوانی پیرامون این موضوع، سیاست‌ها و راهبردهای سامان‌دهی و توانمندسازی اسکان غیررسمی صورت گرفته است. در ایران نیز پژوهش‌هایی از سوی اندیشمندان، محققان، سازمان‌ها و نهادهای مسئول به انجام رسیده است. داداش‌پور و همکاران (1391) در مقاله‌ای با عنوان تحلیل نقش توانمندسازی ساکنان در بهسازی کالبدی محیطی سکونت‌گاه‌های غیررسمی نمونۀ موردی: محدودۀ شرق کال عیدگاه شهر سبزوار به این نتیجه رسیده‌اند که بین سطح توانمندی ساکنان و میزان تمایل آنها برای مشارکت در بهسازی کالبدی محیطی رابطۀ معناداری وجود دارد و در درجۀ اول، توانمندسازی نهادی سپس اجتماعی و در درجۀ بعدی اقتصادی در افزایش مشارکت ساکنان در برنامه‌های بهسازی کالبدی محیطی مؤثر است.

شیبانی و همکاران (1398) با روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی نشان دادند که به دلیل غیر منعطف‌بودن، نبودن مدیریت جامع شهری، تناسب‌نداشتن مقیاس‌های طرح‌ها با جهت تجزیه و تحلیل فنی در محدودۀ بافت سکونت‌گاه‌های غیررسمی و دیدگاه سنتی، ناکافی‌بودن وام‌های نوسازی و همچنین نبودِ نظم سلسله‌مراتبی در تهیۀ طرح‌های توسعۀ شهر امکان تحقق پذیری را در سکونت‌گاه‌های شهر زاهدان سخت و کم رنگ کرده است.

خانی و همکاران (1400) با یک بررسی توصیفی، گونۀ اکتشافی و با کمک داده‏های ثانویه (اطلاعات سرشماری در سال‎های 1385، 1390 و 1395)، دربارۀ محله‎های سنندج به این نتیجه رسیدند که بیشترین دگرگونی‌های جمعیتی شهر سنندج دربرگیرندۀ حجم، آهنگ رشد جمعیت و مهاجرت در سکونت‌گاه‌های غیررسمی شکل می‏گیرد. علاوه بر این، از دید ویژگی‎های ایستای جمعیت شامل تراکم در خانوار و زمین، چگونگی آموزش، بار تکفل و چندوچونی اشتغال گونه‌ای ناپایداری و نبودِ توازن میان سکونتگاه‌ها برپاست که همگی زمینه‎ساز نمایان‌شدن دیگر چالش‌های شهری هستند. نتایج این پژوهش، علاوه بر نشان‌دادن ابعاد و ویژگی‎های مختلف جمعیت در مناطق و محلات سنندج، درس‎های مهمی را برای برنامه‎ریزان و سیاست‎گذاران دربارۀ سیاست‎های توزیع مجدد جمعیت و مدیریت شهری ارائه می‌کند.

Kuffer et al., (2016)  در مقالة خود با عنوان «چارچوب مفهومی مشارکت مردمی در تأمین کیفیت زندگی فقرای شهری در مالزی» معتقدند که کیفیت زندگی و فقر شهری یک میدان در حال رشد تحقیقات است که جدا از هم نیست. این طور به نظر می‌رسد که کیفیت زندگی موردتوجه و علاقة بسیاری از احزاب، مدیران و برنامه‌ریزان شهری است و کیفیت زندگی نیاز به تلاش‌های بی‌پایان دارد.

Soyinka et al., (2017) رشد مراکز شهری در سراسر جهان را علت نگرانی‌های عمده‌ای برای طراحان، معماران و برنامه‌ریزان محیط‌زیست دانسته، بر نیاز به یک برنامه‌ریزی بهتر در جهان شهرسازی تأکید کرده که با گسترش مناطق شهری دسترسی مردم به امکانات مدرن و زیرساخت‌های شهری افزایش یافته است؛ اما کاهش کیفیت زندگی به علت نبودِ تعادل اجتماعی مشخصة شهرهای بزرگ است.

از آنجایی که سکونت‌گاه‌های غیررسمی با تجمعی از اقشار کم درآمد و اغلب مشاغل غیررسمی و شیوه‌ای از شهرنشینی ناپایدار همراه‌اند، زمینه‎ساز بسیاری از آسیب‎های اجتماعی به شمار می‎روند و گاه موجب بروز ویژگی‎های منفی شخصیتی مانند: پوچی و بی‎ارزشی، بی‎هویتی، حقارت، سرخوردگی و ناتوان‌بودن در بروز احساساتی مانند خشم و خود یکی از عوامل اصلی بروز انواع بزهکاری‌هایی ازجمله اعتیاد، برخوردهای فیزیکی و سرقت می‌شوند (Nassar et al., 2017).

Kadago et al., (2018)، در پژوهشی حکمروایی مطلوب شهری، فعالیت‌ها، روابط و پارادایم‌ها را در نایروبی بررسی کرده و از پنج مؤلفۀ مهم حکمروایی مطلوب شهری (کارایی و اثربخشی، مساوات و برابری، مشارکت، پاسخگویی و امنیت)، شفافیت و پاسخگویی را از مهم‌ترین معیارهای حکمروایی مطلوب در این شهر برشمرده‌اند.

پورطاهری و همکاران (2021) یافته‌های پژوهش در دو دستۀ اصلی شامل سیاست‌های مربوط به جلوگیری از ایجاد مناطق زاغه‌نشین و ارائۀ خدمات و احیای مناطق زاغه‌نشین تقسیم‌بندی کردند. جلوگیری از مهاجرت از داخل شهرها به مناطق فقیرنشین، فقرزدایی، حفظ بافت روستایی از طریق طرح هادی روستا، توزیع متوازن جمعیت با رویکرد محوطه‌سازی و توسعۀ اراضی، ایجاد کمربند سبز در اطراف شهرها و مقابلۀ اجباری با ساخت و سازهای غیرمجاز در محله‌های فقیرنشین ازجملۀ این سیاست‌ها محسوب می‌شدند.

Yang et al., (2022)، در مطالعۀ سکونت‌گاه‌های غیررسمی شهر گانگزو، به علل و تحولات این مکان‌ها توجه کردند و با توجه به مطالعات اندکی که بر بررسی استراتژی‌های حاکمیت فضایی سکونت‌گاه‌های غیررسمی وجود دارد، چارچوبی برای حاکمیت فضایی سکونتگاه‌های غیررسمی و توجیه علل آنها ایجاد کردند. نتایج نشان‌دهندۀ آن بود که چین تحت‌تأثیر یک سیستم زمین دوگانۀ شهری – روستایی است که در آن سیستم مالکیت زمین جمعی مخصوص روستاییان بوده است که در طول شهرنشینی پذیرفته‌اند. استراتژی‌های متنوع توسعۀ زمین براساس مشوق‌های اجارۀ زمین برای جذب سرمایه‌گذاری و کسب سود به گسترش سریع سکونت‌گاه‌های غیررسمی منجر شده است.

 

منطقۀ موردمطالعه

تبریز، مرکز استان آذربایجان شرقی، یکی از شهرهای بزرگ ایران است. این شهر بزرگ‌ترین شهر منطقۀ شمال غرب کشور بوده است و قطب اداری، ارتباطی، بازرگانی، سیاسی، صنعتی، فرهنگی و ... ایـن منطقه شناخته میشود. تبریـز در منطقه‌ای به وسعت 150کیلومترمربع گسترده شده است. این شهر از شمال به کوه عینالی، از غرب بـه جلگۀ تبریـز و از جنوب به دامنه‌های کوه سهند محدود شده است. جمعیت این شهر براساس سرشماری مرکز آمار ایـران در سال 1400، 1627304 نفر بود که از این تعداد حدود یک سوم یعنی 450 هزار نفر در اسکان‌های غیررسمی ساکن بوده‌اند (شکل 1).

 

شکل (1) نقشۀ موقعیت سکونت‌گاه‌های غیررسمی کلان‌شهر تبریز

Figure (1) The location of informal settlements in Tabriz metropolis

 

روش پژوهش

روش در پژوهش حاضر، تلفیقی از مطالعات توصیفی تحلیلی برای دستیابی به اهداف مدنظر است. با توجه به موضوع موردبررسی و ماهیت کاربردی پژوهش جمع‌آوری اطلاعات به دو شیوۀ اسنادی و پیمایشی بوده است. متداول‌ترین روش برای دستیابی به اطلاعات اولیه یا داده‌های آماری اخذ آن به‌صورت مستقیم از ساکنان و مدیران شهری است که از روش مشاهده و پرسشنامه استفاده شده است. اطلاعات حاصل از سؤالات پرسشنامه پس از جمع‌آوری، با نرم‌افزارهای آماری تحلیل شده است تا اهداف مدنظر این پژوهش محقق شوند. برای محاسبات آماری و تحلیل داده‌های پژوهش، از نرم‌افزارهای آماری SPSS، Excel و مدل‌های برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای ازجمله ضریب پراکندگی و آزمونT  و برای تهیه و ترسیم نقشه‌ها از سیستم اطلاعات جغرافیایی GIS استفاده شده است. بدین منظور 120 نفر با استفاده از روش نمونه‌گیری تصـادفی ساده به‌عنوان حجم نمونه انتخاب شده‌اند. گفتنی است که جامعۀ آماری پژوهش حـدود 1400 نفر بوده است. در ایـن راستا، بـا اسـتفاده از مقیاس‌های آزمون‌شده در پژوهش‌های مربوط به اسکان‌های غیررسمی و نظرخواهی از استادان و کارشناسان متخصص در این زمینه، گام اول برداشته شد. سپس پرسشنامۀ تدوین‌شده طی دو مرحلۀ مقدماتی و نهایی تکمیل و با بررسی پاسخ‎های به‎دست‎آمده از 30 پرسشنامه مقدماتی و انجام محاسبات آماری لازم، پرسشنامۀ نهایی تدوین شد. در ایـن پژوهش برای تحلیل و بررسی میزان صحت پرسش‌های پرسشنامه و سنجش سطح مناسب ابزار تحلیل، با استفاده از روش تحلیل قابلیت اطمینان ضرایب آلفای تمامی پرسش‌ها محاسبه شده است. براساس محاسبات صورت‌گرفته ضرایب آلفای تمامی پرسشنامه بزرگ‌تر از 6/0 و همچنـین ضریب کل آلفا 752/0 اسـت.

موقعیت جغرافیایی و ویژگی‌های سکونت‌گاه‌های غیررسمی کلان‌شهر تبریز

پهنۀ حاشیه‌نشین شمال کلان‌شهر تبریز، وسیع‌ترین و فقیرترین پهنۀ حاشیه‌نشین شهر را تشکیل می‌دهد و جمعیت آن قریب به 300 هزار نفر است. از شمال به اتوبان پاسداران، از جنوب به خیابان‌های عباسی، مفتح و سرباز شهید و از شرق به میدان فهمیده ختم می‌شود. چهار محله از محلات این پهنۀ حاشیه‌نشین به اسامی احمد‌آباد، خلیل‌آباد، ملازینال و سیلاب قوشخانه از طرف بانک جهانی به‌عنوان پایلوت انتخاب شده‌اند (نوین و داداش‌زاده، 1399).

پهنۀ حاشیه‌نشین جنوب در انتهای خیابان‌های مارالان، حافظ، طالقانی و لاله و در مجاورت کمربندی جنوبی شهر کشیده شده است و جمعیت آن حدود 30 هزار نفر تخمین زده می‌شود. این منطقه نسبت‌به پهنۀ حاشیه‌نشین شمال وضعیت مطلوبی دارد (نوین و داداش‌زاده، 1399).

پهنۀ حاشیه‌نشین پارک بزرگ، جدیدترین و کوچک‌ترین پهنۀ اسکان غیررسمی شهر تبریز است. عمر ساخت‌وساز در آن به‌ندرت به بیش از 10 سال می‌رسد و جمعیت آن حدود 10 هزار نفر برآورد می‌شود. اسکان غیررسمی پارک بزرگ تبریز از یکدستی و انسجام اجتماعی بیشتری نسبت‌به سایر مناطق حاشیه‌نشین برخوردار است و اغلب به اقشار فقیر شهری تعلق دارد. از دیگر مشکلات این محله‌ها، آثار نامطلوب زیست‌محیطی و آلودگی‌های ناشی از توأم‌شدن آب‌های زیرزمینی با فاضلاب واحدهای مسکونی و رهاشدن آن در باغات اطراف است.

آخماقیه و رواسان دو روستا از توابع تبریز بودند که در سال‌های اخیر با توسعۀ شهرستان تبریز وارد محدودۀ شهر شدند و به‌عنوان شهرداری منطقۀ 7 تبریز شناخته می‌شوند. ساکنان این دو روستا با تفکیک قطعات کشاورزی آنها را به افراد فقیر و روستاییان مهاجر فروختند و نزدیکی این روستاها به بخش صنعتی تبریز و بافت روستایی آن موجب شد، روستاییان مهاجر که توان خرید زمین را در مراکز شهری نداشتند، به این مناطق روی بیاورند. تفاوت فرهنگ‌ها در این منطقه سبب هرج‌ومرج بیشتر و افزایش جرایمی نظیر اعتیاد، قاچاق، فساد و ... تأثیر بسزایی داشته است. جمعیت این محدوده حدود 40 هزار نفر تخمین زده می‌شود.

 

تجزیه و تحلیل دادهها

یافته‌های توصیفی پژوهش حاضر نشان‌دهندۀ آن است که از 300 نفر پاسخگویان 255 نفر مرد و 45 نفر زن هستند که به‌ترتیب 8/70 و 2/29 درصد جمعیت نمونه را تشکیل می‌دهند. پس از بررسی همۀ پرسشنامه‌ها معلوم شد که سرپرست‌های 30-21 سال 3/13 درصد، سرپرست‌های 40-31 سال 35 درصد، سرپرست‌های 50-41 سال 30 درصد، سرپرست‌‌های 60-51 سال 8/15 درصد و سرپرست‌های بیش از 60 سال 8/5 درصد را تشکیل می‌دهند. با تقسیم‌بندی خانوارها از 1 نفره تا 8 نفره در پرسشنامه‌ها مشاهده می‌شود که 6/17 درصد از خانوارها کمتر از 3 نفره بوده‌اند، 8/45 درصد بین 3 تا 5 نفره، 3/28 درصد بین 5 تا 8 نفره و درنهایت 3/8 درصد از خانوارها دارای تعداد نفرات بیشتر از 8 نفر هستند که نشان‌دهندۀ بالابودن بعد خانوارها در این مناطق است. از مجموع پاسخگویان به پرسشنامه‌ها، محل سکونت قبلی 5/62 درصد آنها روستا و 5/37 درصد شهرهای کوچک است (جدول 1 و 2).

هر فعالیت اجتماعی بدون وجود مدیریت سازمان‌یافته که اهداف و ابزارهای رسیدن به آنها را مشخص و فعالیت‌ها را هماهنگ کند، از هم می‌پاشد و به بی‌نظمی گرایش پیدا می‌کند؛ همچنین شهر که پیچیده‌ترین و متنوع‌ترین جلوه‌های زندگی بشری را در خود دارد، بدون وجود نظام مدیریت شهری که ضمن انجام برنامه‌ریزی‌های لازم برای رشد و توسعۀ آیندۀ شهر با مسائل و مشکلات کنونی مقابله کند، بی‌سامان می‌شود (Ren, 2018). مدیریت شهری به‌عنوان چارچوب سازمان توسعۀ شهری، به سیاست‌ها، برنامه‌ریزی‌ها، طرح‌ها و عملیاتی مربوط می‌شود که در پی اطمینان از تطابق رشد جمعیت با دسترسی به زیرساخت‌های اساسی مسکن و اشتغال هستند، مدیریت شهری در حوزۀ زمین و مسکن شهری، خدمات اجتماعی و زیربنایی، توسعۀ اقتصادی و زیست‌محیطی به‌طور یکپارچه وارد می‌شود. شرایط و محیط لازم برای موفقیت مدیریت شهری، یکپارچگی تصمیمات، داشتن اختیار بر منابع، هماهنگی و توان اجرایی و نظارتی در سطح شهر است که در صورت وجود حکومت شهری این شرایط به بهترین وجه برآورده می‌شود (Zazyki, 2022). شورای شهر و شهرداری ارکان اصلی مدیریت شهری را در شهرهای امروزی ایران تشکیل می‌دهند. در بخش تصمیم‌گیری شورای شهر و اجرای شهرداری‌ها هدایت توسعۀ شهری را بر عهده دارند. مقابله با فقر و تقویت اقتصاد شهری به‌ویژه در بخش‌های محروم آن و تأسیس زیر ساخت‌ها، مدیریت نحوۀ بهره‌برداری از زمین شهری، تأمین مسکن مناسب و ارائۀ خدمات شهری ازجمله مهم‌ترین وظایفی است که بر عهدۀ شهرداری‌هاست (مرکز مطالعات وزارت کشور، 1379). اسکان غیررسمی در کلان‌شهر تبریز به لحاظ برخورداری از بسیاری از مسائل اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و زیست‌محیطی باید موردتوجه مدیریت شهری قرار گیرد. یکی از موضوعاتی که در مدیریت شهری ایلام مورد بی‌توجهی و غفلت قرار گرفته و شهرداری موظف به ساخت خانه‌های ارزان قیمت برای اشخاص بی‌بضاعت ساکن در شهر است.

جدول (1) نتایج آزمون تی تک نمونه‌ای در ارتباط با ناکارآمدی سیستم مدیریت شهری و اسکان غیررسمی

Table (1) the results of a sample T-Tech exam related to the inefficiency of the urban management system and informal housing

نام متغیر

تعداد

میانگین فرضی

میانگین واقعی

انحراف معیار

درجۀ آزادی

T

سطح معناداری

سطح خطا

حمل‌ونقل

300

3

61/2

0859/0

299

210/1-

0141/0

05/0

بهداشت عمومی

300

3

16/2

0667/0

299

872/0-

093/0

05/0

بخش درمانی

300

3

79/2

937/0

299

125/2-

000/0

05/0

فضای سبز

300

3

1/2

850/0

299

350/4-

000/0

05/0

فضای ورزشی

300

3

08/1

848/0

299

670/3-

330/0

05/0

کیفیت معابر

300

3

5/2

899/0

299

955/4-

000/0

05/0

پسماند

300

3

78/2

855/0

299

165/1-

134/0

05/0

امنیت

300

3

00/3

931/0

299

622/0

000/1

05/0

خدمات آموزشی

300

3

10/3

950/0

299

710/0

110/0

05/0

خدمات فرهنگی

300

3

45/1

603/0

299

263/13-

000/0

05/5

دفع فاضلاب

300

3

96/2

084/1

299

387/0-

700/0

05/0

خدمات برق

300

3

00/4

841/0

299

713/12

000/0

05/0

خدمات گاز

300

3

52/4

954/0

299

015/13

000/0

05/5

خدمات مخابرات

300

3

13/3

096/1

299

746/0

392/0

05/0

کیفیت بنا و معماری

300

3

80/1

749/0

299

263/15-

000/0

05/0

مدیریت شهری

300

3

87/2

881/0

299

155/1-

124/0

05/0

درمجموع تحلیل شاخص‌های مدیریت شهری با توجه به جدول (1) و با تأکید بر میزان به‌دست‌آمده معنی‌دار است. گفته می‌شود، بین میانگین واقعی و فرضی تفاوت معنی‌دار در سطح خطا وجود دارد و از آنجایی که میانگین واقعی به‌دست‌آمده کمتر از میانگین فرضی است، این نتیجه حاصل می‌شود که از دیدگاه شهروندان تمامی شاخص‌های مورد تحلیل، پایین‌تر از حد متوسط طیف لیکرت ارزیابی شده است و ناکارآمدی سیستم مدیریت شهری در شکل‌گیری و گسترش سکونت‌گاه‌های غیررسمی در سطح شهر تبریز نقش تعیین‌کننده و مؤثری داشته است. با توجه به جدول (1) بیشترین انحراف معیار مربوط به متغیرهای دفع فاضلاب (084/.1) و خدمات مخابرات (096/1) و مدیریت شهری باید حل این دو مورد را در اولویت قرار دهند تا سطح رضایت شهروندان افزایش یابد و در مرحلۀ بعد به‌ترتیب بیشترین انحراف معیار مربوط به خدمات گازرسانی (954/0)، خدمات آموزشی ( 950/0)، بخش درمانی (937/0) و امنیت (931/0) است.

جدول (2) وضعیت حکمروایی مطلوب شهری بین نواحی غیررسمی (مأخذ: نگارندگان)

Table (2) the state of optimal urban governance between informal areas (source: authors)

شاخص‌ها

نواحی

تعداد

میانگین فرضی

میانگین واقعی

درجۀ آزادی

انحراف معیار

T

سطح معناداری

سطح خطا

مشارکت

ملازینال

120

3

33/2

39

0.399

556/10-

000/0

05/0

ایده‌لو

130

3

18/2

49

639/0

994/8-

000/0

05/0

پاسخگویی

ملازینال

120

3

97/1

39

485/0

556/10-

000/0

05/0

ایده‌لو

130

3

91/1

49

402/0

067/19-

000/0

05/0

قانونمندی

ملازینال

120

3

23/3

39

393/0

749/3

058/0

05/0

ایده­لو

130

3

04/3

49

733/0

386/0

701/0

05/0

عدالت و برابری

ملازینال

120

3

36/2

39

412/0

721/9-

000/0

05/0

ایده‌لو

130

3

92/1

49

411/0

456/18-

000/0

05/0

شفافیت

ملازینال

120

3

24/2

39

361/0

252/13-

000/0

05/0

ایده‌لو

130

3

89/1

49

487/0

361/16-

000/0

05/0

مسئولیت‌پذیری

ملازینال

120

3

01/2

39

279/0

114/21-

000/0

05/0

ایده‌لو

130

3

74/1

49

394/0

593/22-

000/0

05/0

کارآمدی

ملازینال

120

3

44/2

39

254/0

863/13-

000/0

05/0

ایده­لو

130

3

66/2

49

521/0

518/4-

000/0

05/0

مجموع

ملازینال

120

3

37/2

39

193/0

570/20-

000/0

05/0

ایده‌لو

130

3

19/2

49

239/0

770/23-

000/0

05/0

 

براساس جدول (2) و با تأکید بر میزان t به‌دست‌آمده، میزان بهره‌گیری از حکمروایی خوب شهری (با توجه به هفت شاخص: مشارکت، پاسخگویی، قانونمندی، برابری و عدالت، شفافیت، مسئولیت‌پذیری، اثربخشی و کارآمدی)، محله‌های ملازینال و ایده‌لو در سطح خطای 05/0 معنی‌دار هستند. براساس مجموع شاخص‌های مورد ارزیابی گفته می‌شود، بین میانگین واقعی (19/2) و فرضی (3) تفاوت معنی‎داری وجود دارد و از آنجایی که میانگین واقعی به‌دست‌آمده در نواحی ایده‌لو و ملازینال کمتر از میانگین فرضی است، این نتیجه حاصل می‌شود که از دیدگاه شهروندان میزان بهره‌گیری از حکمروایی خوب شهری با توجه به هفت شاخص مورد تحلیل بین نواحی مذکور در سطح پایینی قرار دارد؛ بنابراین براساس نتایج آزمون تی تک نمونه‌ای، شهروندان سطح حکمروایی خوب را بین نواحی کمتر از حد متوسط ارزشیابی کرده‌اند. نتیجه اینکه نظام مدیریت شهری تبریز با وجود تلاش‌های خود نتوانسته است، رضایت شهروندان را بین نواحی حاشیه‌نشین مذکور جلب کند و سطح شاخص‌های حکمروایی مطلوب شهری پایین‌تر از حد متوسط طیف لیکرت است. به‌طور کلی در تحلیل شاخص‌های مدیریت شهری (حمل‌ونقل، بهداشت عمومی و درمانی، فضای سبز، فضای ورزشی، کیفیت معابر، پسماند، امنیت، خدمات آموزشی، خدمات فرهنگی، دفع فاضلاب، خدمات برق خانگی، خدمات گازرسانی، خدمات مخابراتی و معماری) با استفاده از آزمون t تک نمونه‌ای گفته می‌شود، بین میانگین واقعی و فرضی این بخش از تبریز تفاوت معناداری وجود دارد و از آنجایی که میانگین واقعی به‌دست‌آمده کمتر از میانگین فرضی است، این نتیجه حاصل می‌شود که از دیدگاه شهروندان این محله‌ها عملکرد مدیریت شهری در سطح پایینی قرار دارد.

 

نتیجه‌گیری و پیشنهادها

از هدف‌های اصلی رویکرد حکمروایی این است که ساکنان شهرها از یک شهروند انفعالی به فعال و مسئولیت‌پذیر تبدیل شوند. درواقع ایجاد فضای رقابتی، شهروندان را به‌صورت سیستماتیک در مدیریت و ادارۀ امور خود دخیل می‌کند تا اقدامات ضروری را برای بهبود امور خویش به انجام رسانند (ملکی و موسوی، 1400). در بررسی‌های انجام‌‌شده از محلات غیررسمی تبریز، تمامی شاخص‌ها اعم از اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، کالبدی، زیست‌محیطی و غیره در مقایسه با سایر بافت‌های اصلی شهر، در سطح پایینی قرار دارد؛ به همین دلیل توجه به وجوه مختلف کاستی‌ها و کمبودها و تدوین برنامۀ اجرایی رفع آنها حرکت به‌سمت اهداف و چهارچوب‌های مرتبط با موضوع را تسهیل می‌بخشد.

توسعۀ زیرساخت‌ها، افزایش سطح خدمات شهری، توزیع فضایی و مکان‌یابی مناسب آنها در سطح محلات.

تأکید بر مدیریت یکپارچۀ شهری با توسعه و تقویت پایداری اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و زیست‌محیطی محلات غیررسمی.

ضرورت ایجاد و تأسیس ساختاری توانبخش در راستای ارتقای توان مهارت‌های فنی حرفه‌ای و سطح دانش ساکنان محلات غیررسمی.

ضرورت تأمین نیازهای سکونتی گروه‌های کم‌درآمد شهری.

سامان‌دهی شبکۀ معابر برای ایجاد حداقل دسترسی وسایط نقلیۀ عمومی و خصوصی به‌منظور دسترسی راحت به خدمات عمومی درون و برون محله‌ای.

دسترسی حداقل مطلوب به سایر خدمات زیربنایی و عمومی، تأمین نیازهای عمومی اقتصادی و معضلات بیکاری ....

در زمینۀ مشارکت با استفاده از نظرات شهروندان به‌خصوص افراد تحصیل‌کرده و دانشگاهی به‌همراه ایجاد نشست‌های تخصصی، دعوت به همکاری شهروندان در زمینه‌های مختلف به‌ویژه دانشجویان که دارای وقت آزاد و انرژی بیشتری نسبت‌به سایر شهروندان هستند، در زمینۀ پاسخگویی با وجود سازوکار ارتباطی مناسب برای شهروندان و ایجاد ارتباط راحت با مدیران شهر و در زمینۀ کارایی و اثربخشی با هزینه‌کرد بهینۀ عوارض (ایجاد، تقویت و توانمندسازی تشکل‌های مردمی در سطح محلات و نواحی شهر از طریق برگزاری جلسات منظم و پیوسته در شهرداری و رایزنی دربارۀ مشکلات شهر با شوراها و مدیران شهری) معضلات این سکونت‌گاه‌ها رفع می‌شود.

منابع
پاپلی یزدی، محمد و رجبی سناجردی، حسین (1382) نظریه‌های پیرامون شهر، تهران: انتشارات سمت.
پرهیزکار، اکبر (1390) چشم‌انداز مدیریت شهری در ایران با تأکید بر توسعۀ پایدار شهری، فصلنامۀ جغرافیایی سرزمین، سال هشتم، شمارۀ 32 ، 66-43.
حکیمی، هاشم و اسکویی، علی (1400) سنجش شاخص‌های سر زندگی شهری در سکونت‌گاه‌های غیررسمی (مطالعۀ موردی: سیلاب قوشخانۀ تبریز، پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهریدورۀ نهم، شمارۀ 1، علمی-پژوهشی، 163-143.
داداش پور، هاشم و همکاران (1391) تحلیل نقش توانمندسازی ساکنان در بهسازی.
مرکز آمار ایران (1396) نتایج تفصیلی سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن.
مشکینی، ابوالفضل و همکاران (1390) سامان‌دهی سکونت‌گاه‌های غیررسمی با شیوۀ توانمندسازی، فصلنامۀ پژوهش‌های جغرافیایی، سال 26 ، شمارۀ سوم، 148-123.
ملکی، محمد و موسوی، میرنجف (1400) توانمندسازی سکونتگاه‌های غیررسمی با تأکید بر شاخص‌های حکمروایی خوب شهری (مطالعۀ موردی: محلات غیررسمی شهر ایلام) مطالعۀ توسعۀ پایدار و شهری و منطقه‌ای، دورۀ 2، شمارۀ 1، 58-37.
نوین، داریوش و داداش‌زاده، نازیلا (1399) بررسی حاشیه‌نشینی با تفحصی بر زمین‌لرزه در تبریز، انتشارات پژوهش‌های دانشگاهی.
هیراسکار، جی کی (1376) درآمدی بر مبانی برنامه‌ریزی شهری (ترجمۀ محمد سلیمانی و احمدرضا یکانی فرد)، تهران: انتشارات دانشگاه تربیت معلم، تهران.
References
Abedin Darkoosh, S. (1993). An introduction to urban economics. Second Edition. Tehran: Center of Academic Publishing.
Anonymous (2017). Detailed results of general population and housing censuses. Tehran: Iran Statistics Center
Barabadi, M. (2002). Marginalization: A phenomenon as old as urbanization. Municipalities Journal, 4.
Dadashpour, H., Hossein-Abadi, S., & Pourtaheri, M. (2012). Analysis of the role of empowering residents in the physical-environmental improvement of informal settlements, case study: East Kal Eidgah area of Sabzevar city. Scientific-Research Journal of Geography and Planning, 16(41), 95-127.
Fanni, Z., & Sadeghi, Y. (2009). Empowering suburb dwellers in the process of upgrading and modernization of the urban fabric: A case study of Islamabad, Tehran Municipality District 2. Quarterly Geographical Journal of Environmental based territorial Planning, 7.
Hakimi, H., & Oskouee Aras, A. (2021). Measuring indicators of urban vitality in informal settlements (case study: Seilab Qoshkhane Tabriz). Journal of Urban Planning Geography Researches, 9 (1), 143-163.
Hiraskar, J. K. (1997). An introduction to the basics of urban planning. Translated by Mohammad Soleimani and Ahmed Reza Yakanifard. Tehran: Tarbiat Moalem University Press.
Jahanbin, A., Babaei Aghdam, F., Raushiti, Sh., & Asghari Zamani, A. (2021). Analysis and measurement of the relationship between gender stereotypes and women's empowerment in urban poor areas (case study: informal settlements in Ilam city). Journal of Geography and Planning, 25 (77), 47-59.
Kadago, J., Sandholz, S., & Hamhaber, J. (2018). Good urban governance, actor’s relations and paradigms: Lessons from Nairobi, Kenya, and Recife, Brazil. 46 th ISOCARP Congress.
Khani, S., Irandoost, K., & Kamali, A. (2021). Comparative analysis of demographic characteristics in formal and informal settlements of Sanandaj city. Journal of Urban Studies, 10 (40), 105-118.
Kuffer, M., Pfeffer, K., & Sliuzas, R. (2016). Slums from space years of slum mapping using remote sensing. Journal of Remote Sensing,  8(6), 455.
Maleki, M., & Mir Najaf, M. (2021). Empowerment of informal settlements with emphasis on indicators of good urban governance (case study: informal neighborhoods of Ilam city). Journal of Sustainable Regional & Urban Development Studies, 2(1), 37-58.
Menshawy, A., Shafik, S., & Khedr, F. (2016). Affordable housing as a method for informal settlements sustainable upgrading. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 223, 126–133.
Meshkini, A., Sajjadi, Z., Din-Doost J., & Tafakori, A. (2011). Organization of informal settlements with the empowerment method. Quarterly Journal of Geographical Research, 26 (3), 123-148.
Narayan, D. (2002). Enabaling and poverty reduction; a source book. The World Bank Press.
Nassar, D. M., & Elsayed, H. G. (2017). From informal settlements to sustainable communities. Alexandria Engineering Journal, 57 (4), 2367-2376.
Nowin, D., & Dadashzadeh, N. (2020). Study of marginal settlement with an investigation on earthquake in Tabriz. Tehran: University Research Publication.
Papli Yazdi, M., & Rajabi Sanajerdi, H. (2003). Theories around the city. First Edition. Tehran: Samt Publication.
Parhizkar, A. (2011). The perspective of urban management in Iran with an emphasis on sustainable urban development. Quarterly Geographical Journal of Territory, 8 (32), 43-66.
Pourtaheri, N., Khalili, A., Hoseini, S., Maher, A., & Bahadori, K. (2021). Analysis. Department of health services management, North Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. Health Economics Policy Research Center, Tehran Medical Sciences Islamic Azad University, Tehran, Iran.
Ren, X. (2018). Governing the informal: Housing policies over informal settlements in China, India, and Brazil. Journal of Housing Policy Debate, 28 (1), 79–93.
Shibani Moghadam, F., & Sarvar, R. (2019). Evaluating the success rate of organizing and empowering informal settlements projects with emphasis on experts' opinion (case study of Zahedan city). Journal of Geography of the Land, 11 (2), 81-97.
Soyinka, O., & Michael, K. W. (2017). Investigating informal settlement and infrastructure adequacy for future resilient urban center in Hong Kong. SAR, Proceedia Engineering 198.
Yang, j., CAI, Y., Ma, H., & Weng, L. (2022).  Governance Strategies for Informal Settlements in China, the Case of Guangzhou. Buildings, 12 (5), 547. Retrieved from: https://doi.org/10.3390/buildings120/50547.
Zazyki, M.A., Silva, W.V., Moura, G.L., Kaczam, F., & Veiga, C.P. (2022). Property rights in informal settlements. Cities, 122, 103540.
Ziari, K., & Nozari, A. (2009). Organizing and empowering informal settlement in Ahvaz. Journal of Human Geography Research, 68 , 21-36.