واکاوی عوامل مؤثر بر توسعۀ نهادی فضاهای روستایی پیراشهری، موردمطالعه بخش مرکزی شهرستان هشترود

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه جغرافیا، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

چکیده

چکیده
امروزه نهادگرایی به جامع‌ترین الگوی روشمند موجود برای تبیین توسعه اشاره دارد. نهادگرایی نوعی تجزیه‌وتحلیل اقتصادی است که بر نقش نهادهای اجتماعی، فرهنگی، محلی، سیاسی و اقتصادی در تعیین وقایع اقتصادی تأکید می‌کند. روستاهای پیراشهری یکی از پیامدهای بارز توسعۀ شهری است که در شکل‌گیری آنها، مهاجرت‌های روستا–شهری و شهرگریز نقش اساسی دارند. هدف از تحقیق حاضر واکاوی عوامل مؤثر بر توسعۀ نهادی در توسعۀ فضاهای روستایی پیراشهری شهرستان هشترود است.
روش انجام این تحقیق ترکیبی از روش‌های پیمایشی و تحلیلی است. برای تعیین منطقۀ موردمطالعه، روستاهای مدنظر با توجه به فاصله و مسافت با مرکز شهرستان سه روستا از دهستان قرانقو (لامشان، دامناب و خورجستان) و چهار روستا از دهستان علی‌آباد بخش مرکزی (علی‌آباد علیا و سفلی، خراسانلو و ایستگاه خراسانک) انتخاب شدند. جامعۀ آماری این تحقیق 7 روستای موردمطالعۀ دهستان قرانقو و علی‌آباد است که از 1273 خانوار روستایی با استفاده از فرمول کوکران، عدد 295 با سطح اطمینان 95 درصد و میزان 5/0=p و q به ‌دست‌ آمده که حجم نمونه یا به عبارتی تعداد پرسشنامۀ لازم را مشخص می‌کند. ابتدا با نظرسنجی از کارشناسان و خبرگان علمی، شاخص‌ها و گویه‌های توسعۀ نهادی فضاهای روستایی پیراشهری، شناسایی و سپس دیدگاه روستاییان بومی در ارتباط با عوامل مؤثر بر توسعۀ نهادهای رسمی و مردم‌نهاد در روستاهای موردمطالعه، ارزیابی شده است. برای واکاوی عوامل مؤثر بر توسعۀ نهادی در منطقۀ موردمطالعه از نرم‌افزار آماری SPSS، روش‌های (AHP) و (AMOS) بهره گرفته شده است. نتایج نشان داد که شناسایی عوامل مؤثر بر توسعۀ نهادی از دیدگاه خبرگان و متخصصان امر که در قالب 10 شاخص و با روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) انجام گرفته است، نشان‌دهندۀ ضریب اهمیت بسیار پایین شاخص‌های تفکر مشارکتی«و عضویت در ارگان‌ها (دولتی، خصوصی و NGOها)» نسبت‌به سایر شاخص‌های تحقیق است و درنهایت وضعیت تحلیل مدل نهایی عوامل ساختاری مؤثر بر توسعۀ نهادی فضاهای روستایی پیراشهری موردمطالعه با متغیرهای استفاده‌شده، اعتبار و دقت لازم را داشته و توانسته است آثار ساختاری لازم و مطلوب جهت نیل به توسعۀ نهادی فضاهای روستایی پیراشهری شهرستان هشترود را تحلیل و واکاوی کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Role of Structural Factors Affecting the Institutional Development of Suburban Spaces of Villages: A Case Study of Central Part of Hashtrood County

نویسنده [English]

  • Mohammad Akbarpour
Assistant Professor, Department of Geography, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran
چکیده [English]

Abstract
Institutionalsm is a comprehensive methodological model available to explain development. It is a type of economic analysis emphasizing the role of social, cultural, local, political, and economic institutions in determining economic events. Suburban villages are among the obvious consequences of urban development in which rural-urban migration plays a key role. The purpose of the present study is to analyze the factors affecting institutional development in the development of rural areas of Hashtrood county. The method used is a combination of survey and analytical-structural methods. To determine the study area, three villages from Qaranqo rural district (Lamshan, Damanab, and Khorjestan) and four villages from Aliabad (Aliabad Olya and Sofla, Khorasanlu, and Khorasanak Station) were selected according to the distance from the city center. Using Cochran's formula, from 1273 rural households, 295 with 95% confidence level and p,q= 0.5, were selected as the sample size. First, by surveying experts and scientific specialists, the indicators and items of institutional development of suburban areas were identified and then the views of indigenous villagers in relation to the factors affecting the development of official institutions and NGOs in the studied villages were evaluated. In order to analyze the factors affecting institutional development in the study area, SPSS statistical software, analytical hierarchy process methods (AHP), and AMOS were used. The results of factors affecting institutional development from the perspective of experts and specialists, in the form of 10 indicators using the analytic hierarchy process (AHP), show a very low coefficient of the importance of indicators of participatory thinking and membership in the organizations (public, private, and NGOs). The model of structural factors affecting the institutional development of suburban spaces show validity and accuracy. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Institutionalism
  • Rural Development
  • Suburban Villages
  • Hashtrood County

مقدمه

نقش و جایگاه روستاها در فرایندهای توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در مقیاس‌های محلی، منطقه‌ای، ملی و بین‌المللی و پیامدهای توسعه‌نیافتگی مناطق روستایی چون فقر گسترده، نابرابری فزاینده، رشد سریع جمعیت، بیکاری، مهاجرت، حاشیه‌نشینی شهری و غیره موجب توجه به توسعۀ روستایی و حتی تقدم آن بر توسعۀ شهری شده است (هاشمی و همکاران، 1392: 3). توسعۀ روستا فرایندی همه‌جانبه، مستمر، موزون، درون‌زا، توانمندساز، فراگیر، تحول‌آفرین، باورآفرین، رشددهنده و متکی بر مشارکت و خودباوری روستاییان بوده که در چارچوب آن ظرفیت‌ها، توانایی و کنترل مؤثر بر نیروهای شکل‌دهندۀ نظام سکونت محلی (اکولوژیکی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، نهادی و سرزمینی) و توسعۀ سرمایۀ انسانی با مناطق محروم است. در این راستا اگر برنامۀ توسعه به سه عامل آموزش، مشارکت مردم، سازمان و نظم توجه نکند، قادر نخواهد بود از سایر منابع بهرۀ مناسب ببرد؛ از این ‌رو، امروزه تأکید کارشناسان بر توسعۀ مردم‌محور است و به اعتقاد آنها مردم باید محور همۀ فعالیت‌های توسعه باشند (شعبانعلی‌فمی و همکاران، 1384: 16). نهادها عنصر اساسی در سازمان‌دهی اجتماعی و توسعۀ اقتصادی هستند. به عبارتی آنها نقش زیادی در بهبود رشد اقتصادی ( Acemoglu & Robinson,2010 )، حکمروایی محلی (Ostrom, 1990) تحولات فرهنگ انسانی دارند (محمودی و همکاران، 1399). به اعتقاد آهیبو توسعۀ روستایی قادر نخواهد بود به‌سادگی درنتیجۀ فعالیت‌های توانمندسازی فقرا از طریق افزایش اعتمادبه‌نفس و حمایت از آنها یا تأکید بر مشارکت مردمی محقق شود (Aheibw et al, 2013)؛ زیرا پرداختن به آن با موانعی همچون سیاست‌های نامناسب، بازارهای غیر رقابتی یا ازدست‌رفته، زیرساخت‌های روستایی ضعیف، فرصت‌های ناکافی در زمینۀ خدمات مالی و فرآوری و ... همراه است (Nalere et al, 2015). رویکرد نهادی جزء آخرین رویکردهایی است که مباحث جدیدی را از دهۀ 1990 در ادبیات توسعۀ محلی و منطقه‌ای مطرح نموده است (محمودی و همکاران، 1399). نهادگرایی نوعی تجزیه‌وتحلیل اقتصادی است که به نقش نهادهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در تعیین وقایع اقتصادی تأکید می‌کند. نهادگرایی این موضوع را به‌صورت بنیانی بررسی می‌کند که هر فضای جغرافیایی، محتوای نهادی و بومی خاص خود را دارد؛ بنابراین مسیر توسعۀ آن نیز باید جدا در نظر گرفته شود (Pike et al, 2008). درنتیجه، یکی از عرصه‌های اصلی که در دو دهۀ اخیر به‌شدت از رویکرد نهادگرایی تأثیر پذیرفته است، سطوح فضایی توسعه است؛ سطوحی همانند شهر، روستا، محلی و منطقه‌ای (فرجی و همکاران، 1392). نهاد و تئوری نهادگرایی فقط در عرصۀ اقتصادی ظهوری دوباره نیافته است، بلکه در حوزه‌هایی همچون علوم سیاسی، جامعه‌شناسی، جغرافیا، برنامه‌ریزی و به‌ویژه در حوزه‌های مرتبط با حکمروایی و سازمان ردیابی می‌شود (افتخاری و بدری، 1391). اهمیت نقش ظرفیت نهادی به‌گونه‌ای است که نویسندگان متعددی اکنون توسعۀ محلی و منطقه‌ای را وابسته به وجود توانایی‌ها یا ظرفیت‌های نهادی در درون یک منطقه می‌دانند. بنیان و پایۀ اساسی چنین تحلیل‌هایی در توسعۀ مناطق عقب‌مانده/ روستاها این است که چنین مناطقی فاقد سطحی از ظرفیت نهادی هستند که در بیشتر مناطق توسعه‌یافته وجود دارد (محمودی و همکاران، 1399). بنابراین نقش مهمی برای سیاست‌گذاری عمومی وجود دارد که به ایجاد انواعی از ظرفیت‌هایی که برای توسعۀ محلی/ منطقه‌ای نقش هدایت‌کننده داشته باشند، کمک کند؛ یعنی آن‌گونه که مارتین استدلال می‌کند، ایدۀ ظرفیت نهادی به‌سرعت از مفهومی تحلیلی به ابزاری تجویزی تبدیل شده است. درواقع، ظرفیت نهادها در سطوح سازمانی چارچوبی را برای آنچه ممکن است در زمینۀ توسعۀ اجتماعی و اقتصادی مناطق روستایی امکان‌پذیر باشد، تعیین می‌کند (Long & Fink, 2019). برابر مطالعه، مسیر حاصل از تغییر و توسعۀ نهادی ناشی از روابط متقابل و همزیستی بین نهادها و سازمان‌هایی است که از یک سو، به‌عنوان نتیجه‌ای از ساختار تشویقی است که آن نهادها ارائه کردند و از سوی دیگر بازخورد افراد نسبت به این تغییرات و واکنش آنها در مجموعه‌ای از فرصت‌ها شکل می‌گیرد (Ahmed, 2020). همچنین در مرکز این رویکرد، تعهد قوی جامعه به منابع و اطلاعات، غلبه بر مشکلات جمعی و بهبود عملکرد بازارهای کار محلی قرار دارد (Nalere et al., 2015). مسئلۀ مهم دیگر، اجرای چارچوب نهادی است؛ اثر عملی نهادها به‌مثابه قواعد بازی هنگامی در جامعه ظاهر می‌شود که چارچوب نهادی به نحو مطلوبی اجرا شود؛ قاعدۀ بازی زمانی که نه‌تنها ضمانت اجرایی نداشته باشد، بلکه عملاً نیز در جریان بازی اعمال نشود، تأثیری در جریان بازی نخواهد داشت. چنانکه آلام و همکارانش متغیرهای نهادی را مجموعه‌ای از دسترسی به اطلاعات اقلیمی/ شرایط محیطی، خدمات ترویجی، تسهیلات اعتباری، بازارها، آبیاری و فرصت‌های شغلی خارج از مزرعه عنوان کرده‌اند (Alam et al., 2016; Chen et al., 2014; Gebrehiwot and van der Veen, 2013; Bryan et al., 2009; Deressa et al., 2009; Kurukulasuriya and Mendelsohn, 2008) یا در مطالعۀ دیگر، شانر و ماوزنسکی جنبه‌های کلیدی توسعۀ نهادی را شامل اطمینان و ثبات ساختارهای حکمروایی کشور و همچنین میزان اعتماد در درون جامعه دانسته‌اند (Shaner and Maznevski, 2011; Fisher, 1998; Husted, 1994; Inglehart and Baker, 2000; Kadushin, 2002; Lawrence and Lorsch, 1986; Uzzi, 1997). با این وصف، ظرفیت‌سازی نهادی می‌تواند بر مبنای وفاق جمعی در «چگونگی به انجام رسانیدن انواع فعالیت‌های جمعی» ایجاد گردد؛ همچنین اعتماد و همکاری برای پاسخ‌دهی انعطاف‌آمیز به شرایط جدید را ارائه می‌کند (Heslop, 2006). در چارچوب رویکرد نهادی و براساس مفاهیم اصلی آن، توسعۀ منطقه‌ای در شرایطی موفق بوده و به پایداری ختم خواهد شد که قبل از هر چیز به‌صورت درون‌زا اتفاق افتاده باشد. توسعۀ درون‌زا خود مبتنی بر سرمایۀ اجتماعی، انسانی، ظرفیت نهادی در سطح منطقه، حکمروایی منطقه‌ای، رهبری قوی منطقه‌ای، توسعۀ شبکه‌های اجتماعی و کارآفرینی، توسعۀ اقتصاد خوشه‌ای و افزایش مزیت‌های رقابتی منطقه‌ای است (edlace and Gaude,2010Rodriguze- Pose,2009 , Markusen,2008, S). به‌طور کلی، یک نهاد توسعه‌ای باید شاخص‌های نهادی قوی داشته باشد؛ در غیر این صورت با تغییر مدیریت چنین نهادهایی، تمام فعالیت‌ها و اجرای فرایندهای آنها نیز متوقف خواهد شد. به‌دنبال این چالش، نظریۀ توسعۀ نهادی، با مباحثی همچون توجه به روش‌شناسی کیفی در فرایند تدوین برنامه‌های توسعه، تقویت روش‌های نظارتی از طریق سازمان‌های مردمی، تشکیل و تقویت نهادهای غیردولتی، تشکل‌های بومی و محلی، گروه‌های کار و تشکل‌های کوچک به‌ویژه زنان و جوانان، ایجاد و تقویت گروه‌های تسهیل‌گر، تشکیل و تقویت شبکه‌های نهادی، تقویت شبکه‌ها ازجمله شبکه‌های مربوط به توسعۀ روستایی، آموزش و ارتقای مهارت‌های آگاهی‌بخش، ایجاد نظام فراگیر داده‌ها و اطلاعات روستایی و ... جایگاه ویژه‌ای در برنامه‌ریزی توسعۀ روستایی به خود اختصاص داده‌اند (محمودی و همکاران، 1399). در ادامه، تحقیقات انجام‌شده در حیطۀ تحقیق بررسی می‌شود. رحمانی (1395) در تحقیق خود با عنوان ارزیابی عوامل ساختاری- نهادی مؤثر بر مشارکت روستاییان در فرایند اجرای طرح‌های هادی روستایی نمونۀ موردی روستاهای واقع در حریم کلان‌شهر همدان را بررسی کرده‌ است که نتایج نشان می‌دهد که بین عوامل ساختاری- نهادی مؤثر بر مشارکت و فرایند اجرای طرح‌های هادی روستایی ارتباط معنا‌داری وجود دارد؛ به نحوی که عوامل ساختاری- نهادی مؤثر بر مشارکت حدود 25 درصد تغییرات متغیر وابسته را تبیین می‌کند و در بین عوامل ساختاری- نهادی، متغیر نقش تشکل‌های مردم‌نهاد در مشارکت آفرینی به میزان 5/26 درصد بر روند اجرای طرح هادی تأثیرگذار بوده است. یوان و همکاران (2020) در مقاله‌ای تحلیل برای درک ظرفیت نهادی پروژه‌های توسعۀ روستا-شهری را در چین بررسی کرده‌اند که یافته‌ها نشان می‌دهد تغییر نهادی منوط به هزینه‌های نسبی است که مجموع هزینه‌های تبدیل و مبادله است. تغییرات نهادی فزاینده، به‌جای تغییرات بنیادی نهادی، به احتمال زیاد در چین رخ خواهد داد.

ایساکسون و هاگبرگ (2020) در مقاله‌ای از ظرفیت نهادی برای یکپارچگی دیدگاه‌های افراطی در زمینۀ پایداری شهرداری‌های کوچک در کشور سوئد بهره گرفته‌اند و یافته‌ها نشان می‌دهد که ارتباط با کنشگران و صاحب‌نظران رادیکال در شهرداری‌های کوچک از طریق ظرفیت نهادی غیررسمی و شبکه‌سازی‌هایی که با نهادهای سیاسی صورت می‌گیرد، در درازمدت ممکن است و در شرایط کنونی، منابع دانشی زیادی در نهادهای محلی وجود دارد؛ اما تاکنون هیچ اثری در تصمیمات رادیکالی شهرداری‌ها نداشته است. بنابراین یک دستور کار قوی برای اقدام عملی و بهره‌گیری از ظرفیت نهادهای محلی ضرورتی مبرم است.

 وانگ (2020) در مقالۀ خود تعاملات بین دو نهاد رسمی تأثیرگذار را در توسعۀ روستایی چین از جنبۀ تصمیم‌گیری و مدیریت روستایی بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که چهار نوع توافق نهادی یعنی مکمل‌بودن، جایگزینی، همسان‌سازی و رقابتی، بین دو نهاد رسمی منتخب وجود دارد. نالر و همکاران (2015) در مطالعۀ خود نقش مشارکت نهادهای روستایی (سازمان‌های مردم‌نهاد و انجمن کشاورزان) را در توسعۀ روستایی بررسی کرده‌اند.

نتیجۀ این تحقیق به اهمیت توجه به نهادها در توسعۀ روستایی به‌عنوان عامل مؤثری در زمینۀ بهبود وضعیت بهداشت، آموزش، کشاورزی و صنعت روستایی تأکید می‌کند. روستاهای پیراشهری با سرعت بیشتری نسبت به سایر روستاها تحولات جمعیتی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی در آنها مشاهده می‌شود که این امر ناشی از فاصلۀ کم و تبادلات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و بخش دیگر متأثر از گسترش کالبدی شهرها بوده است (بابایی و همکاران، 1398). سکونتگاه‌های پیراشهری یکی از پیامدهای بارز توسعۀ شهری است که در شکل‌گیری آنها، مهاجرت‌های روستا–شهری و شهرگریز نقش اساسی دارند. پیراشهرنشینی به‌عنوان رشد شهرنشینی در نواحی پیرامونی و فرایند تبدیل نقاط سکونتی با ماهیت روستایی به شهری تعریف می‌شود. از ویژگی‌های سکونتگاه‌های پیراشهری می‌توان نزدیکی به شهر، ارزش‌های روستایی و سنتی، نزدیکی به بزرگ‌راه‌ها، توسعۀ اقتصادی، تجاری‌شدن، فساد شهری و تغییر فعالیت کشاورزی اشاره کرد (میکانیکی و همکاران، 1400: 64). در حال حاضر روستاهای پیراشهری شهرستان هشترود در استان آذربایجان شرقی به دلیل نزدیکی مکانی و وابستگی کالبدی-فضایی با شهر هشترود نقاط قوت، ضعف‌ها و تهدیدات بسیاری دارند که در دیگر روستاهای شهرستان هشترود با چنین شدتی نیست. استقرار در پیرامون شهر هشترود و بهره‌مندی از شبکۀ ارتباطی مناسب، استفاده از زیرساخت‌ها و خدمات شهری به‌ویژه در زمینه‌های اقتصادی و کالبدی، خدماتی فرهنگی-اجتماعی را برای این دسته از روستاهای شهرستان امکان‌پذیر می‌کند. برای غلبه بر مسائل و مشکلات اجتماعی، اقتصادی و محیطی که امروزه بسیاری از روستاهای شهرستان هشترود با آن روبه‌رو هستند، توجه به پتانسیل‌های موجود و واگذاری امور به نهادهای بومی و مردمی و سوق‌دادن روستاها به‌سمت توسعۀ نهادی/ نهادگرایی اهمیت ویژه می‌یابد. در روستاهای پیراشهری شهرستان هشترود فرایندهای مؤثر بر عدم توسعۀ نهادی به علت پایین بودن روحیۀ مشارکت‌جویی و عضویت در نهادهای دولتی، خصوصی و مردم‌نهاد به‌عنوان ضعف اصلی در بحث اصلی توسعۀ نهادگرایی در شهرستان هشترود است که می‌تواند به تشویقاتی همچون میزان حمایت دولت در قالب دادن وام کم‌بهره یا بدون بهره به سرمایه‌گذاران بخش خصوصی در این روستاها، تخصیص تسهیلات ارزان‌قیمت به نهادهای حامی کسب‌وکار کوچک و متوسط برای اشتغال‌زایی، تقویت و حمایت از کارآفرینی یا ایجاد مشوق‌های انگیزاننده برای جلب سرمایه‌های مردمی در فعالیت‌های اشتغال‌زایی نام برد. همچنین می‌توان به آگاهی بسیار کم مردم بومی روستایی از مفهوم نهادها، قوانین و مقررات نهادی و نقش و وظایف اینها در روستاهای پیراشهری شهرستان هشترود اشاره کرد که به‌عنوان فرایندهای مؤثر بر عدم توسعۀ نهادی در سطح روستاهای پیراشهری شهرستان هشترود مطرح است. در این راستا، تحقیق حاضر به‌دنبال واکاوی نقش عوامل مؤثر بر توسعۀ نهادی در توسعۀ فضاهای روستایی پیراشهری شهرستان هشترود می‌باشد.

 

روش پژوهش

روش انجام این تحقیق ترکیبی از روش‌های پیمایشی و تحلیلی است. برای تعیین منطقۀ موردمطالعه، فضاهای روستایی پیراشهری موردمطالعه با توجه به بعد فاصله و مسافت با مرکز شهرستان، سه روستا از دهستان قرانقو (لامشان، دامناب و خورجستان) و چهار روستا از دهستان علی‌آباد بخش مرکزی (علی‌آباد علیا و سفلی، خراسانلو و ایستگاه خراسانک) انتخاب شدند. جامعۀ آماری این تحقیق 7 روستای موردمطالعه براساس آخرین سرشماری کل کشور در سال 1395 برابر با 4222 نفر جمعیت و 1273 خانوار ساکن در مناطق روستایی دهستان قرانقو و علی‌آباد است که از این تعداد با استفاده از فرمول کوکران، از 1273 خانوار روستایی براساس محاسبۀ صورت‌گرفته عدد 295 به دست آمده که حجم نمونه یا به عبارتی تعداد پرسشنامۀ لازم را مشخص می‌کند (البته این عدد برای سطح اطمینان 95 درصد به دست آمده است).

 

 

 

 

جدول- 1: روستاهای دهستان‌های بخش مرکزی ازلحاظ تعداد جمعیت، خانوار و حجم نمونه

Table 1: Villages in rural areas of the central part in terms of population, household and sample size

دهستان

روستاهای منتخب

تعداد خانوار

تعداد جمعیت

میزان فاصلۀ روستاهای پیراشهری از شهر (کیلومتر)[1]

نمونۀ منتخب

قرانقو

لامشان

121

429

20

28

دامناب

283

940

10

65

خورجستان

328

1051

2

76

علی‌آباد

علی‌آباد علیا

249

825

5

58

علی‌آباد سفلی

193

646

4

45

خراسانلو

86

289

17

20

ایستگاه خراسانک

13

42

19

3

جمع کل

1273

4222

-

295

منبع: (سرشماری نفوس و مسکن، 1395 و یافته‌های تحقیق، 1399)

 

برای جمع‌آوری اطلاعات لازم از روش‌های مطالعات کتابخانه‌ای-استنادی و مطالعات میدانی (پیمایشی) استفاده شده است. ابتدا با پرسشنامه‌ای مختص 40 نفر از کارشناسان و اساتید دانشگاهی در رشته‌های تخصصی جامعه‌شناسی، جغرافیا، اقتصاد و مدیریت، شاخص‌های توسعۀ نهادی مناطق روستایی از دیدگاه صاحب‌نظران و خبرگان امر توسعه و برنامه‌ریزی روستایی شناسایی و سپس از طریق پرسشنامۀ خانوار (295 نفر سرپرست خانوار) دیدگاه مردم در ارتباط با عوامل مؤثر بر توسعۀ نهادهای رسمی، خصوصی و مردمی در روستاهای پیراشهری شهرستان بررسی و پس از رفع اشکالات مطرح‌شده روایی آن تأیید شد. پایایی پرسشنامه با استفاده از فرمول آلفای کرونباخ برای شاخص‌های موردنظر تحقیق در جدول (4) محاسبه شده است. بدین ترتیب، برای دادن پاسخ منطقی به سؤالات تحقیق، داده‌ها از طریق نرم‌افزار آماری SPSS، روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و مدل معادلات ساختاری AMOS سنجش و تجزیه‌وتحلیل شده‌اند. جدول (2) شاخص‌ها و نماگرهای تحقیق را که از مبانی نظری و مطالعات استخراج شده است، نشان می‌دهد.

 

 

 

 

 

 

جدول- 2: شاخص‌ها و نماگر تحقیق

Table 2: Research indicators and indicators

شاخص‌ها

نماگر

مأخذ

روحیۀ همکاری و مسئولیت‌پذیری

حس مسئولیت در حل مشکلات روستاها، ایجاد انگیزۀ مشارکت مردم با اعضای شوراهای اسلامی روستا برای حل مشکلات روستاها، کمک‌های حمایتی، میزان همکاری در طرح‌های عمرانی روستا، نحوۀ مشارکت در برگزاری دوره‌های آموزشی و ترویجی (مثل دوره‌های آموزشی کارآفرینی، آموزش‌های کوتاه‌مدت میان‌مدت و بلندمدت ویژۀ مردم بومی و ...)

محمودی و همکاران، 1399،

Nalere P, Yago M, Oriel K,2015

عضویت در ارگان‌ها (دولتی، خصوصی و NGOها)

عضویت در انجمن‌ها، اتحادیه‌ها و شبکه‌های بخش خصوصی (مانند سازمان‌های حفاظت از محیط‌زیست، صندوق پولی روستا، شرکت‌های بیمه، انجمن کشاورزی، صندوق تعاونی محل و ...)، شرکت و عضویت در شوراهای اسلامی روستا، عضویت در ارگان‌های مردمی مانند شوراهای کشاورزی، شورای حل اختلاف و ...، عضویت در بسیج مسجد روستا، اشتغال روستاییان در نهادهای دولتی روستا مانند جهاد کشاورزی، بنیاد مسکن، انقلاب اسلامی و ...

زندیه و همکاران، 1399،

میزان رضایت‌مندی از عملکرد ارگان‌ها ونهادها

میزان رضایت‌مندی از سازمان‌ها و نهادهای خصوصی دولتی روستا (مثل شرکت‌های دولتی وخصوصی حمل‌ونقل، صندوق پولی روستا، انجمن‌های کشاورزی) میزان رضایت‌مندی از ارگان‌های خصوصی مرتبط با فعالیت‌های کشاورزی (مانند تعاونی تولید روستا، انجمن کشاورزی، انجمن دامداران)، میزان رضایت‌مندی از سازمان‌ها و نهادهای خصوصی مرتبط با فعالیت‌های کشاورزی (مانند تعاونی تولید روستا، انجمن‌های کشاورزی (زراعت، باغداری، گردشگری، زنبورداری و ...)، انجمن دامداران و ..)، میزان رضایت‌مندی از ارگان‌های خصوصی مرتبط با فعالیت‌های کشاورزی (مانند تعاونی‌های تولید روستا، انجمن‌های کشاورزی، انجمن دامداران و ...)

محمودی و همکاران،

1399، رحمانی، 1398؛ کاظمیان و همکاران، 1391،

شناخت و آگاهی از نهادها

میزان شناخت از نهادهای خصوصی و Ngo‌ها، میزان آشنایی با سازمان‌های درگیر با بخش کشاورزی و دامداری، میزان آگاهی از وظایف نهادهای مختلف روستا مانند خانۀ بهداشت، پست‌بانک، دهیار، شورا، میزان شناخت با وظایف ارگان‌های خصوصی مانند سازمان‌های حفاظت از محیط‌زیست، صندوق پولی روستا، شرکت‌های بیمه، انجمن‌های کشاورزی و ...، میزان آگاهی از نحوۀ عضویت در نهادهای غیررسمی مانند سازمان‌های حفاظت از محیط‌زیست، صندوق پولی روستا، شرکت‌های بیمه و انجمن‌های کشاورزی

محمودی و همکاران، 1399؛ کاظمیان و همکاران، 1391،

اعتماد مردمی

توجه و حمایت دولت به کیفیت زندگی روستاییان، برخورد مناسب مسئولین دولتی و نهادهای محلی با روستاییان، توجه به عدالت‌محوری و رعایت حقوق روستاییان توسط مسئولین دولتی، توجه مدیران اجرایی روستا (شورا و دهیار) به امیال روستاییان، توجه ویژۀ نهادهای خصوصی به نیازهای روستاییان و یافتن پاسخ مناسب و شایسته به آنها

محمودی و همکاران، 1399؛ Wang,2020

همبستگی اجتماعی

میزان رضایت‌مندی روستاییان به اقدامات دسته‌جمعی و گروهی برای حل مسائل روستا (تشکیل انجمن‌های کشاورزان، تشکیل صندوق پولی روستا)، میزان درگیری و اختلافات طایفه‌ای در روستا و میزان مشارکت مردم روستا به سرمایه‌گذاری برای حل مشکلات روستا

رحمانی، 1398، Wang,2020

شبکه‌های اجتماعی

 میزان همکاری با کارشناسان کشاورزی، میزان شرکت در جلسات، فعالیت‌های کشاورزی و توسعۀ روستاها (مانند دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت ویژۀ کشاورزان، آموزش‌های کارآفرینی، فنی و حرفه‌ای)، میزان مشارکت مردم روستا با سازمان‌های مردمی و خصوصی در روستا، میزان مشارکت مردم روستا با سازمان‌ها و نهادهای دولتی و رسمی در روستا، میزان همکاری بین گروه‌های اجتماعی و نهادهای مختلف در سطح روستا

اسماعیلی دستجردی‌پور و همکاران، 1393؛ Wang,2020

پتانسیل‌های محیطی و انسانی

 

میزان سطح زیرکشت اراضی کشاورزی، میزان تعداد دام‌های سنگین و سبک، میزان افراد با تحصیلات دانشگاهی در روستا، میزان درآمد روستاییان، میزان اشتیاق روستاییان به انجام کارهای دسته‌جمعی، نسبت نیروی فعال در بخش‌های کشاورزی، میزان مشارکت زنان

محمودی و همکاران، 1399، سلیمانی و سلطانی‌تبار، 1394؛ Nummela and etal 2008

میزان تشویقات

میزان تشویق دولت در قالب دادن وام کم‌بهره یا بدون بهره به سرمایه‌گذاران بخش‌های خصوصی در روستا، میزان ارائه تسهیلات ویژه به سرمایه‌گذاران بخش‌های خصوصی در روستا مانند خدمات ایاب و ذهاب، مسکن، بیمه، میزان ارائۀ مجوز به ارگان‌های مردم‌نهاد و خصوصی برای حضور در محافل علمی و سیاسی کشور جهت شرکت در کلاس‌های آموزشی، ترویجی و ...، میزان بسترسازی حقوقی برای اعضای نهادهای مردمی و خصوصی (روستاییان) مثل واگذاری سهام و ...، تخصیص تسهیلات ارزان‌قیمت به کارآفرینی و کسب‌وکارهای کوچک و متوسط

محمودی و همکاران، 1399

ظرفیت نهادی

توانایی نهادها (هدفمندبودن روابط درون نهادی مثل مشارکت اعضا در تصمیم‌گیری و ...، انعطاف‌پذیری در تصمیم‌گیری، اجرای کارها و ...)، تفکر سیستمی‌بودن نهادها (شراکت نهادها در انجام کارها، وجود اعتماد در بین نهادهای روستا، دستیابی به نقطۀ مشترک در تصمیم‌گیری، درجۀ تأثیرپذیری و اثرگذاری نهادهای روستا از هم و ...؛ میزان تفکرات علمی نهادها (دانش رسمی و تخصصی در حوزۀ فعالیت و تولید ایده‌های نو؛ دانش بومی شامل میزان آگاهی نهادها از شرایط روستا، استفاده از تجربیات مردم)، یادگیری نهادها (وجود آموزش بین بخشی، انتقال دانش و تجربیات نهادها به هم، ارتقای مداوم دانش اعضا/ کارکنان، دسترسی به منابع یادگیری و ...)، حقوق و قوانین روستایی (شفاف‌بودن قوانین و مقررات، اختیارات نهادها در تدوین ضوابط، میزان انعطاف‌پذیری قانونی نهادها، تناسب قوانین و مقررات ملی با شرایط محلی و ...)

محمودی و همکاران، 1399؛ کاظمیان و همکاران، 1391؛ Stefano,2010

 

شهرستان هشترود یکی از شهرستان‌های 19 گانۀ استان آذربایجان شرقی با وسعتی معادل 01/1990 کیلومتر مربع است که از نظر مساحت 5 درصد از مساحت استان را دارد و از این بابت رتبۀ دهم را به خود اختصاص داده و در بخش جنوبی استان واقع شده است. این شهرستان براساس آخرین تقسیمات کشوری دو بخش (مرکزی و نظر کهریزی) و 7 دهستان (علی‌آباد، کوهسار، قرانقو، سلوک، چاراویماق شمال شرقی، نظرکهریزی وآلمالو) دارد (شکل1). جمعیت شهرستان هشترود در فاصلۀ سرشماری (1395-1375) کاهش چشمگیری داشته و از سال 75 تا 85 حدود 10هزار نفر و از سال 85 تا سال 95 حدود 9 هزار نفر جمعیت این شهرستان کاسته شده است. برخلاف کاهش جمعیت شهرستان، جمعیت شهری آن طی 15 اخیر افزایش قابل‌توجهی سال داشته که علت آن مهاجرت‌های روستا-شهری است (مرکز آمار ایران، 1395).

 

 

شکل- 1: نقشۀ منطقۀ موردمطالعه

Figre 1:

 

یافته‌های پژوهش

شناسایی و رتبه‌بندی شاخص‌های توسعۀ نهادی از دیدگاه خبرگان و متخصصان

به‌منظور تعیین ضریب اهمیت هر یک از شاخص‌های توسعۀ نهادی و رتبه‌بندی شاخص‌ها از دیدگاه خبرگان و متخصصان امر توسعه و برنامه‌ریزی روستایی، وزن هر یک از شاخص‌های مذکور با استفاده از روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) محاسبه و امتیاز نهایی تعیین شد که نتایج آن در جدول (4) نشان داده شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول- 3: رتبه‌بندی شاخص‌های توسعۀ نهادی از دیدگاه خبرگان و متخصصان

Table 3: Ranking of institutional development indicators from the perspective of experts and specialists

شاخص

وزن نسبی

امتیاز نهایی

رتبه

روحیۀ همکاری و مسئولیت‌پذیری

0.648

1.96

1

اعتماد مردمی

0.346

0.926

2

میزان تشویقات

0.356

0.839

3

ظرفیت نهادی

0.386

0.836

4

شبکه‌های اجتماعی

0.285

0.715

5

میزان رضایت‌مندی از عملکرد ارگان‌ها و نهادها

0.446

0.635

6

ظرفیت‌های انسانی و محیطی روستا

0.208

0.478

7

همبستگی اجتماعی

0.320

0.449

8

تفکر مشارکتی

0.099

0.385

9

عضویت در ارگان‌ها (دولتی، خصوصی و NGO‌ها)

0.084

0.245

10

منبع: (یافته‌های تحقیق، 1399)

 

مدل‌سازی معادلات ساختاری با استفاده از دیدگاه مردم بومی

در این مرحله، با توجه به نتایج مرحلۀ اول که شناسایی شاخص‌های توسعۀ نهادی از دیدگاه صاحب‌نظران امر بود، دو شاخص «تفکر مشارکتی و عضویت در ارگان‌ها (دولتی، خصوصی و NGOها)» با اختلاف امتیاز بسیار پایین نسبت به سایر شاخص‌ها، حذف شد. از این رو، پرسشنامۀ توسعۀ نهادی از دیدگاه مردم بومی از هشت شاخص تشکیل شده است. جدول (4)، پایایی پرسشنامۀ توسعۀ نهادی را با استفاده از شاخص ضریب آلفای کرونباخ نشان می‌دهد. ضریب اعتبار برای هریک از خرده مقیاس‌ها بین 0.54 تا 0.86 و برای کل پرسشنامه برابر 0.747 است که بر این اساس، پرسشنامۀ توسعۀ نهادی پایایی قابل‌قبول و کافی دارد.

 

جدول- 4: ضرایب آلفای کرونباخ برای توسعۀ نهادی روستاهای پیراشهری هشترود

Table 4: Cronbach's alpha coefficients for institutional development of Hashtrood suburban villages

عامل‌ها

تعداد سؤال‌ها

ضریب آلفای کرونباخ

ظرفیت‌های انسانی و محیطی روستا

7

0.725

میزان تشویقات

6

0.784

شبکه‌های اجتماعی

6

0.771

ظرفیت نهادی

6

0.837

شناخت و آگاهی از ماهیت و وظایف نهادها

5

0.886

ظرفیت نهادی

5

0.846

رضایت از عملکرد نهادهای موجود در روستا

3

0.588

همبستگی اجتماعی

2

0.544

کل

40

0.747

منبع: (یافته‌های تحقیق، 1399)

جدول- 5: شاخص‌ها و نماگر تحقیق در روستاهای پیراشهری هشترود

Table 5: Indicators and indicators of research in the suburban villages of Hashtrood

شاخص‌ها

نماگر

متغیرها و شاخص‌های سنجش‌شده

میانگین

انحراف معیار

آلفای کرونباخ

رضایت از عملکرد نهادهای موجود در روستا

q12

1.960

0.786

0.588

q13

2.067

0.859

q14

2.320

0.848

شناخت و آگاهی از ماهیت و وظایف نهادها

q15

2.727

0.861

0.886

q16

3.207

0.924

q17

2.980

1.030

q18

2.287

0.880

q19

2.060

0.847

ظرفیت نهادی

q20

2.407

0.999

0.837

q21

2.953

0.887

q22

2.593

0.788

q23

2.747

0.967

q24

2.593

0.893

q25

2.200

0.903

همبستگی اجتماعی

q26

3.100

1.064

0.544

q28

2.660

0.921

شبکه‌های اجتماعی

q29

2.467

0.927

0.771

q30

2.507

0.935

q31

2.813

0.808

q32

2.753

0.929

q33

2.593

0.893

q34

2.613

0.985

ظرفیت‌های انسانی و محیطی روستا

q35

3.367

0.982

0.725

q36

2.880

0.760

q37

2.913

0.979

q38

2.913

0.922

q39

3.007

0.955

q40

2.847

0.920

q41

2.587

1.226

میزان تشویقات

q42

2.007

0.783

0.784

q43

1.847

0.749

q44

1.600

0.743

q45

1.533

0.641

q46

1.560

0.729

q47

1.487

0.652

ظرفیت نهادی

q48

2.640

0.745

0.846

q49

2.433

0.756

q50

2.180

0.725

q51

1.933

0.740

q52

1.827

0.811

منبع: (یافته‌های تحقیق، 1399)

 

پس از توصیف متغیرهای مربوط به شاخص‌های مورد بررسی، لازم است مدل از طریق برخی از شاخص‌های برازندگی ارزیابی شود. مهم‌ترین شاخص تناسب مدل[2] آزمون مجذور کای- دو است. این شاخص به‌سادگی نشان می‌دهد که آیا بیان مدل، ساختار روابط میان متغیرهای مشاهده‌شده را توصیف می‌کند یا خیر. این شاخص نسبت به اندازۀ نمونه حساس است. بنابراین برخی از پژوهشگران از نسبت مجذور کای به درجۀ آزادی به‌عنوان شاخص جایگزینی استفاده می‌کنند. در مدل‌هایی که کفایت خوبی دارند، این مقدار بین 1 تا 3 است. از دیگر شاخص‌های ارزیابی تناسب مدل می‌توان شاخص‌های RMSEA، CFI و TLI را نام برد. جدول (6)، مقدار این شاخص‌ها را برای مدل تحلیل عاملی تأییدی و سطح قابل‌قبول برای هرکدام از آنها ارائه می‌کند. بر این اساس می‌توان گفت، همۀ شاخص‌ها در سطح قابل‌قبولی هستند و مناسب‌بودن مدل را تأیید می‌کنند.

 

جدول- 6: شاخص‌های برازش مدل تحلیل عاملی تأییدی توسعۀ نهادی روستاهای پیراشهری هشترود

Table 6: Fit indicators of confirmatory factor analysis model of institutional development of Hashtrood suburban villages

شاخص

برآوردهای مدل

حد مجاز

(Marsh et al., 1998)

کای دو بر درجۀ آزادی

1.618

کمتر از 3

RMSEA (ریشۀ میانگین مربعات خطای برآورد)

0.039

کمتر از 0.08

CFI (برازندگی تعدیل‌یافته)

0.906

بالاتر از 0.9

TLI یا NNFI (برازندگی نرم‌نشده)

0.899

بالاتر از 0.9

IFI (شاخص برازش افزایشی)

0.907

بالاتر از 0.9

منبع: (Marsh et al., 1998)

بررسی وضعیت واکاوی مدل نهایی عوامل ساختاری مؤثر بر توسعۀ نهادی روستاهای پیراشهری هشترود با معیارهای پیشنهادی نشان می‌دهد که مدل برازش‌شده اعتبار و دقت لازم را دارد و توانسته است آثار ساختاری پیش‌نیاز در توسعۀ نهادی فضاهای روستایی پیراشهری شهرستان هشترود را تحلیل و واکاوی کند (جدول شمارۀ 8).

 

جدول- 7: شاخص‌های ارزیابی کلیت مدل عوامل مؤثر بر توسعۀ نهادی روستاهای پیراشهری هشترود

Table 7: Evaluation indicators of the whole model of factors affecting the institutional development of Hashtrood suburban villages

شاخص

CMIN

Df

CMIN/Df

CFI

RMSEA

PCLOSE

HOETLER

RMR

PRATIO

مقادیر

1209.978

720

1.859

0.967

0.06

1.00

288

0.077

0.949

مقادیر پیشنهادی

-

-

<3

>0.9

<0.08

>0.05

>75

»0

0-1

منبع: (یافته‌های تحقیق، 1399)

 

پس از بررسی برازش مدل عوامل مؤثر بر توسعۀ نهادی فضاهای روستایی پیراشهری شهرستان هشترود، به واکاوی به‌خاطر تأیید ساختار عامل‌های تحلیل‌های موجود در روستاها، از مدل تحلیل عاملی تأییدی (با استفاده از نرم‌افزار آموس) بهره گرفته شده است. جدول شمارۀ 8، نتایج تحلیل عاملی تأییدی توسعۀ نهادی را نمایش می‌دهد. گفتنی است که مفروضه‌های لازم برای اجرای این تحلیل واکاوی شده‌اند و یافته‌ها نشان می‌دهد که مقدار احتمال هر یک از سؤالات از 0.05 کوچک‌تر است؛ بنابراین می‌توان در سطح اطمینان 95% هر سؤال را به‌عنوان شاخصی برای متغیر پنهان خود در نظر گرفت.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول- 8: تحلیل عاملی تأییدی توسعۀ نهادی روستاهای پیراشهری هشترود

Table 8: Confirmatory factor analysis of institutional development of Hashtrood suburban villages

متغیر پنهان

متغیرهای مشاهده‌شده

ضرایب غیراستاندارد

ضرایب استاندارد

آمار t

سطح معناداری

رضایت از عملکرد نهادهای موجود در روستا

q12

1

0.473

8,867

0.001>

q13

1.122

0.438

7.841

0.001>

q14

1.434

0.637

11.332

0.001>

شناخت و آگاهی از ماهیت و وظایف نهادها

q15

1

0.419

11,009

0.001>

q16

1.429

0.585

12.415

0.001>

q17

2.115

0.799

19.061

0.001>

q18

2.057

0.846

20.84

0.001>

q19

1.478

0.656

14.396

0.001>

ظرفیت نهادی

q20

1

0.739

16,876

0.001>

q21

0.85

0.686

15.959

0.001>

q22

0.771

0.655

14.939

0.001>

q23

0.989

0.733

17.672

0.001>

q24

0.816

0.57

12.361

0.001>

q25

0.581

0.434

8.874

0.001>

همبستگی اجتماعی

q26

1

0.755

11,567

0.001>

q28

0.574

0.476

9.453

0.002

شبکه‌های اجتماعی

q29

1

0.576

11,897

0.001>

q30

0.807

0.499

10.518

0.001

q31

1.071

0.748

18.292

0.001>

q32

1.251

0.758

18.692

0.001>

q33

0.779

0.475

9.923

0.001>

q34

0.544

0.323

6.413

0.001>

ظرفیت‌های انسانی و محیطی روستا

q35

1

0.542

8,989

0.001>

q36

0.604

0.397

7.938

0.001>

q37

1.11

0.634

13.966

0.001>

q37

0.949

0.518

10.816

0.001>

q39

0.921

0.512

10.66

0.001>

q40

1.194

0.66

14.762

0.001>

q41

0.695

0.314

6.148

0.001>

میزان تشویقات

q42

1

0.492

9,879

0.001>

q43

1.002

0.482

9.544

0.001>

q44

1.32

0.652

13.814

0.001>

q45

1.038

0.585

12.016

0.001>

q46

1.491

0.778

17.495

0.001>

q47

0.941

0.577

11.824

0.001>

ظرفیت نهادی

q48

1

0.776

18,984

0.001>

q49

0.986

0.772

18.621

0.001>

q50

0.692

0.618

13.486

0.001>

q51

0.915

0.741

17.475

0.001>

q52

0.824

0.621

13.554

0.001>

 

 

شکل- 2: مدل تحلیل عاملی تأییدی در حالت برآورد ضرایب استاندارد

Figure 2:

 

نتیجه‌گیری

در اهمیت پایداری و عملکردهای نهادها و ارگان‌ها در سطح منطقه‌ای و ملی، باید به شاخص‌های توسعه در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی بیشتر توجه شود. این شاخص‌ها هستند که درواقع روند توسعه را معین می‌کنند. آنچه در زمینۀ توسعۀ این شاخص‌ها اهمیت دارد، بحث مدیریت نهادی مرتبط با پایداری روستاهاست؛ چون مدیریت نهادی با عملکرد صحیح یا نادرست خود، زمینه را برای تحقق شاخص‌های توسعۀ ازجمله توسعۀ پایدار فراهم می‌کند. نهادگرایی از عوامل نهادی مثل آداب‌ورسوم، فرهنگ و مذهب به‌عنوان عوامل تأثیرگذار بر ادراک فرد نام می‌برد؛ اینکه نهادها بر عملکرد اقتصادی تأثیر می‌گذارند، چندان جدال‌برانگیز نیست و همگان کمابیش آن را پذیرفته‌اند. این نکته نیز چندان محل منازعه نیست که عملکرد متفاوت اقتصادها در طول زمان اساساً متأثر از تغییر و تحول نهادها است؛ از این ‌رو، بایستی بیان کرد که پایداری روستاها با لحاظ‌کردن اهمیت نظام فضایی سکونتگاه‌های انسانی به عملکرد درست نهادها و مشارکت مردم بستگی دارد؛ چرا که این نهادها هستند که با دخالت‌های خود می‌توانند فرایند پایداری روستاها و توسعۀ منطقه‌ای را تحقق بخشند. نتایج حاصله از شناسایی عوامل مؤثر بر توسعۀ نهادی از دیدگاه خبرگان و متخصصان امر که در قالب 10 شاخص و با روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) انجام شده بود، نشان‌دهندۀ ضریب اهمیت بسیار پایین شاخص‌های تفکر مشارکتی «و عضویت در ارگان‌ها (دولتی، خصوصی و NGOها)» نسبت به سایر شاخص‌های تحقیق است. بدین ترتیب، تعداد شاخص‌های مذکور برای ورود به مرحلۀ دوم (نظرسنجی از مردم بومی (سرپرست‌های خانوارها) به هشت شاخص به‌ترتیب ضریب اهمیت شامل: شناخت و آگاهی از ماهیت و وظایف نهاده، ظرفیت نهادی، میزان تشویقات، ظرفیت نهادی، شبکه‌های اجتماعی، رضایت از عملکرد نهادهای موجود در روستا، ظرفیت‌های انسانی و محیطی روستا و همبستگی اجتماعی کاهش یافت. از سوی دیگر، نتایج به‌دست‌آمده از مدل‌سازی معادلات ساختاری (AMOS) نشان داد که وضعیت برازش مدل نهایی عوامل ساختاری مؤثر بر توسعۀ نهادی مناطق روستایی پیراشهری شهرستان هشترود با معیارهای پیشنهادی، اعتبار و دقت لازم را دارد و توانسته است آثار ساختاری لازم و مطلوب جهت نیل به توسعۀ نهادی مناطق روستایی پیراشهری شهرستان هشترود را تحلیل و واکاوی کند. همچنین نتایج تحلیل عاملی تأییدی توسعۀ نهادی روستاهای پیراشهری موردمطالعه نشان داد، مقدار احتمال هریک از سؤالات از 0.05 کوچک‌تر است؛ بنابراین می‌توان در سطح اطمینان 95%، هر سؤال را به‌عنوان شاخصی برای متغیر پنهان خود در نظر گرفت و نتایج به‌دست‌آمده از مدل‌سازی معادلات ساختاری نشان داد که وضعیت واکاوی مدل نهایی عوامل ساختاری مؤثر بر توسعۀ نهادی فضاهای روستایی پیراشهری شهرستان هشترود با معیارهای پیشنهادی، اعتبار و دقت لازم را دارد و توانسته است آثار ساختاری لازم و مطلوب جهت نیل به توسعۀ نهادی فضاهای روستایی پیراشهری شهرستان هشترود را تحلیل و ارزیابی کند. نتایج تحقیق حاضر با مطالعات محمودی و همکاران (1399) در ارتباط با ظرفیت‌ها و مشوق‌ها در توسعۀ نهادی؛ مطالعات نالرو (2015) و وانگ (2020) که به ظرفیت‌های نهادی در نهادگرایی توجه کرده‌اند؛ همچنین مطالعات آلام (2016)، بریان و همکاران، درسا و همکاران (2009) و کورکولاسوریا و مندلسون (2008) در ارتباط با شرایط محیطی/ ظرفیت محیطی، توانایی نهادها/ ظرفیت نهادی و همچنین میزان تشویقات همخوانی دارد. با عنایت به نتایج حاصله، برای اولین گام در جهت ارتقای نهادگرایی روستاهای پیراشهری شهرستان هشترود، فراهم‌کردن ظرفیت نهادی همچون دانش رسمی و تخصصی در حوزۀ فعالیت و تولید ایده‌های جدید، افزایش میزان آگاهی نهادها از شرایط روستاها، افزایش آموزش‌های بین بخشی و انتقال دانش و تجربیات آنها به یکدیگر، شفاف‌کردن حقوق و قوانین روستایی، متناسب‌کردن قوانین و مقررات ملی با شرایط بومی و همچنین ارائۀ مشوق‌های لازم به بخش خصوصی ازجمله اعطای وام‌های کم‌بهره، مسکن، بیمه، ارائۀ مجوز برای حضور در محافل دانشگاهی و ... که می‌تواند در افزایش میزان انگیزه در سرمایه‌گذاران بخش خصوصی بسیار مؤثر باشد، پیشنهاد می‌شوند. ظرفیت‌سازی در روستاهای پیراشهری شهرستان هشترود در ابعاد مختلف فیزیکی، انسانی و نهادی همچون دسترسی به زیرساخت‌های فیزیکی مناسب، ارائۀ آموزش‌های لازم به روستاییان، توانمندسازی زنان روستایی، افزایش توانایی، یادگیری و دانش نهادی و ترتیبات قانونی مناسب از پیش‌نیازهای ضروری برای توسعۀ نهادی روستاهای پیراشهری شهرستان هشترود است. در کنار این عوامل، افزایش میزان همکاری روستاییان با نهادهای رسمی و غیررسمی در داخل وخارج روستا با در نظر گرفتن بعد مسافت، به تقویت شبکه‌های اجتماعی برون‌گروهی کمک کرده و با جلب اعتماد روستاییان و از طریق تشویقات لازم، زمینۀ همکاری و مشارکت روستاییان شهرستان هشترود فراهم خواهد شد.

 

[1]. ارتباط عملکردی و فاصله تا شعاع مشخصی (25 کیلومتر مربع) به‌عنوان معیار ثابت در نظر گرفته شده است.

[2]. Goodness of Fit

  • منابع

    • افتخاری، عبدالرضا و بدری، سید علی (۱۳۹۱). بنیان‌های نظریه‌ای الگوی توسعه‌ای روستای نمونه، رشت: استانداری گیلان.
    • رحمانی، امیر و رحمانی، محمد (1395). ارزیابی عوامل ساختاری- نهادی مؤثر بر مشارکت روستاییان در فرایند اجرای طرح‌های هادی روستایی نمونۀ موردی روستاهای واقع در حریم کلانشهر همدان، فصلنامۀ جغرافیایی سرزمین، سال سیزدهم، شمارۀ 52، صص 56-39.
    • سلطانی، محمدرضا و سلیمان‌تبار، مصطفی (1394). بررسی عوامل مؤثر بر توسعۀ منابع انسانی با رویکرد نهادی، فصلنامۀ پژوهش‌های مدیریت منابع انسانی دانشگاه جامع امام حسین (ع)، سال هفتم، شمارۀ 3، صص 78-51.
    • سمیرا محمودی و همکاران (1399). تحلیل عوامل ساختاری مؤثر بر توسعۀ نهادی مناطق روستایی بوئین‌زهرا و آوج، فصلنامۀ تحقیقات جغرافیایی، دورۀ 35، شمارۀ 3، صص250-237.
    • فمی شبانعلی و همکاران، (1384). واکاوی شبکۀ ارتباطی کنش‌گران نظام دانش و اطلاعات مرتع‌داری مطالعۀ موردی استان فارس، مجلۀ علوم کشاورزی ایران، شمارۀ 11، صص 29-14
    • شهنام زندیه و همکاران (1398). الگوی توسعۀ کارآفرینی روستایی مبتنی بر توانمندسازی شناختی و تبیین نقش محیط نهادی در آن: مطالعۀ موردی کسب‌و‌کارهای روستایی، فصلنامۀ روستا و توسعه، سال 23، شمارۀ90، صص 87-63.
    • عادله، اسماعیلی دستجردی‌پور و همکاران (1393). نگرشی نهادی به توسعه در بخش کشاورزی، فصلنامۀ برنامه‌ریزی و بودجه، سال 19، شمارۀ 3، صص 149-131.
    • غلامرضا کاظمیان و همکاران (1392). رابطۀ ظرفیت نهادی و توسعۀ پایدار منطقه‌ای (مطالعۀ موردی: شهرستان‌های بوکان و ارومیه)، جغرافیا (فصلنامۀ بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران). دورۀ جدید، سال یازدهم، شمارۀ 38، صص 173-153.
    • غلامرضا کاظمیان و همکاران (1391). سنجش و تدوین راهبردهای مناسب ارتقای ظرفیت نهادی منطقه‌ای (نمونۀ موردی: شهرستان‌های بوکان و ارومیه). فصلنامۀ مطالعات شهری. شمارۀ 2، صص 39-23.
    • فرجی راد، خدر و همکاران (1392). آسیب‌شناسی سیاست‌های توسعۀ منطقه‌ای در ایران از دیدگاه رویکرد نهادی، فرایند مدیریت و توسعه، شمارۀ 2 (پیاپی 84)، صص 58-27
    • محبوب بابایی و همکاران (1398). تحلیل جمعیت‌پذیری و روند تحولات اقتصادی- اجتماعی روستاهای پیراشهری در شهرستان ارومیه، مجلۀ توسعۀ فضاهای پیراشهری، سال اول، شمارۀ اول، صص150-139.
    • سید سعید هاشمی و همکاران (1392). توسعۀ کارآفرینی روستایی با تأکید بر نهادهای محلی (مطالعۀ موردی؛ بهاباد، استان یزد) پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی، شمارۀ 3، صص 26-1
    • Acemoglu, D., & Robinson, J. (2010). The role of institutions in growth and development. Journal of Review of Economics and Institutions, 1(2), 1-33.
    • Aheibwe, G., Mbowa, S., & Lwanga, M. M. (2013). Youth engagement in agriculture in Uganda: Challenges and prospects. Journal of Economic Policy Research Center (EPRC), 106, 1-48.
    • Ahmed, I. (2020). Explaining Rwanda’s prioritisation of rural electrification over rural clean drinking water through institutional path dependency. Journal of Structural Change and Economic Dynamics, 54, 186-201.
    • Alam, G. M., Alam, K., & Mushtaq, S. (2016). Influence of institutional access and social capital on adaptation decision: Empirical evidence from hazard-prone rural households in Bangladesh. Journal of Ecological Economics, 130, 243-251.
    • Amin, A. (1998). An institutional perspective on regional economic development. Paper presented at the Economic Geography Research Group Seminar of Institutions and Governance. Department of Geography UCL, London, July 3.
    • Bhagavan, M. R., & Virgin, I. (2004). Generic aspects of institutional capacity development in developing countries. Stockholm, Sweden: Stockholm Environment Institute.
    • Bryan, E., Deressa, T. T., Gbetibouo, G. A., & Ringler, C. (2009). Adaptation to climate change in Ethiopia and South Africa: Options and constraints. Journal of Environmental Sciences, 12(4), 413–426.
    • Clark, D., Southern, R., & Beer, J. (2007). Rural governance, community empowerment and the new institutionalism: A case study of the Isle of Wight. Journal of Rural Studies, 23(2), 254-266.
    • Conneely, R., & Mahon, M. (2015). Protected geographical indications: Institutional roles in food systems governance and rural development. Journal of Geoforum, 60, 14-21.
    • Deressa, T. T., Hassan, R. M., Ringler, C., Alemu, T., & Yesuf, M. (2009). Determinants of farmers' choice of adaptation methods to climate change in the Nile Basin of Ethiopia. Journal of Global Environmental Change, 19(2), 248–255.
    • Dovers, S. (2001). Institutions for sustainability. Canberra, ACT: Centre for Resource and Environmental Studies, the Australian National University.
    • Fisher, J. G. (1998). Contingency theory, management control systems and firm outcomes: Past results and future directions. Journal of Behavioral Research in Accounting, 10, 47–64.
    • Heslop, V. (2006). Institutional capacity to progress sustainable development in New Zealand: What will it take?. A background paper prepared for the Office of the Parliamentary Commissioner for the Environment. Retrieved from: URL: http://pce. Parliament. Nz/assets/Uploads/Reports/pdf/institution. pdf.
    • Husted, B. W. (1994). Transaction costs, norms, and social networks: A preliminary study of cooperation in industrial buyer-seller relationships in the United States and Mexico. Journal of Business & Society, 33(1), 30–57.
    • Inglehart, R., & Baker, W. E. (2000). Modernization, cultural change, and the persistence of traditional values. Journal of American Sociological Review, 65, 19–51.
    • Isaksson, K., & Hagbert, P. (2020). Institutional capacity to integrate radical perspectives on sustainbale in small municipalities: Experinces from Sweden. Journal of Environmental Innovation and Societal Transitions, 36, 83-89.
    • Jutting, J. (2003). Institutions and development: A critical review. OECD Development Centre. Technical Papers, No. 210.
    • Kadushin, C. (2002). The motivational foundations of social networks. Journal of Social Networks, 24(1), 77–91.
    • Kleemeier, E. (2000). The impact of participation on sustainability: An analysis of the Malawi rural piped scheme program. Journal of World Development, 28(5), 929-944.
    • Kurukulasuriya, P., & Mendelsohn, R. (2008). A Ricardian analysis of the impact of climate change on African crop land. African Journal of Agricultural Research, 2, 1–23.
    • Lawrence, P. R., & Lorsch, J. W. (1986). Organization and Environment. Boston, MA: Harvard Business School Press.
    • Lewis, D. (2001). NGOS and management: Searching for new models or reinventing the wheel. London: Center for civil Society in London of Economics.
    • Long, R., & Fink, M. (2019). Rural social entrepreneurship: The role of social capital within and across institutional levels. Journal of Rural Studies, 70, 155-168.
    • Lowndes, V. (2001). Rescuing Aunt Sally: taking institutional theory seriously in urban politics. Journal of Urban Studies, 38(11), 1953-1971.
    • Markusen, A. (2008). Human versus physical capital: Governments role in regional development. In J. Martinez-Vazquez and F. Vaillancourt (Eds.). Public Policy for Regional Development (58-61). London: Routledge.
    • Marsh, H. W., Balla, J. R., & McDonald, R. P. (1998). Goodness-of-fit indexes in confirmatory factor analysis: The effect of sample size. Journal of Psychological Bulletin, 103(3), 391-410.
    • Nalere, P., Yago, M. A., & Kenny, O. (2015). The contribution of rural institutions to rural development: Study of smallholder farmer groups and NGOs in Uganda. International NGO Journal, 10(4), 37-51.
    • Nummela, O., Sulander, T., Rahkonen, O., Karisto, A. & Uutela, A. (2008). Social participation, trust and self-rated health: A study among ageing people in urban, semi-urban and rural settings. Journal of Health & Place, 14(2), 243–253.
    • Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. First Edition. Cambridge: Cambridge University Press.
    • Pike, A., Rodriguez-Pose, A., & Tomaney, J. (2006). Local and regional development. London: Routledge.
    • Pike, A., Rodriguez-Pose, A., & Tomaney, J. (2008). Local and regional development. Journal of Economic Geography, 84(2), 241-242.
    • Rodriguez-Pose, A. (2009). Do Institutions Matter for Regional Development? Available at http://personal.lse.ac.Uk/PODRIGU1.
    • Stein, H. (2008). Beyond the World Bank agenda: An institutional approach to development. Chicago: The University of Chicago Press.
    • Uzzi, B. (1997). Social structure and competition in interfirm networks: The paradox of embeddedness. Administrative Science Quarterly, 42, 35–67.
    • Vandenberg, P. (2002). North's institutionalism and the prospect of combining theoretical approaches. Cambridge Journal of Economics, 26(2), 217-235.
    • Wakely, P. (1997). Capacity building for better cities. Journal of the Development Planning Unit. A background paper prepared for Habitat II. Journal of the Development Planning Unit, University College London, available at www.gdrc.org/uem/capacity-build.htm.
    • Wang, Y. (2020). Institutional interaction and decision making in China’s rural development. Journal of Rural Studies, 76, 111-119.
    • Willems, S., & Baumert, K (2003). Institutional capacity and climate actions. Paris: OECD.

    Yuan, D., Yau, Y., Bao, H., & Lin, W. (2020). A Framework for Understanding the Institutional Arrangements of Urban Village Redevelopment Projects in China. Journal of Land Use Policy, 99, 104998.