Explanation of Islamic Rulings and Ethics in Urban Planning and Design With Emphasis on the Role of Sufficient Space (Case Study: District 2 of Urmia City(

Document Type : Original Article

Authors

1 Ph.D. student of Islamic Urban Planning, Department of Urban Planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Tabriz University of Art, Tabriz, Iran

2 Associate professor of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Tabriz islamic art university, Tabriz, Iran

Abstract

Abstract
The term "Islamic city" refers to an urban environment, in which Islamic principles and philosophy are actively applied and its components are designed accordingly. In Islamic urban planning, given the nature of cities and the profound influence that land uses and their management have on human life, integrating Islamic norms and ethics into the preparation of urban plans and programs is essential. Accordingly, this study sought to clarify the role of Islamic principles and ethics in urban planning and design, with a specific focus on the jurisprudential concept of ḥadd al-kafāf (the threshold of sufficiency) in District 2 of Urmia. Employing a descriptive-analytical methodology, this research examined the application of Islamic norms in urban planning through both quantitative and qualitative user characteristics assessed via a 4-dimensional matrix of compatibility, desirability, capacity, and dependency. Quantitative findings indicated that educational, research and technology, healthcare, religious, recreational-tourism, and industrial land uses in District 2 of Urmia fell below the per capita standards outlined in existing plans. Furthermore, the current per capita allocation for these uses did not meet the required level of adequacy as defined by the jurisprudential rule of sufficiency (ḥadd al-kafāf). By contrast, cultural-artistic uses, parks and green spaces, sports facilities, administrative and police services, residential areas, commercial and service sectors, transportation and warehousing infrastructure, and urban utilities met—or exceeded—the necessary per capita standards outlined in the aforementioned plans. An analysis based on the jurisprudential rule of per capita sufficiency (ḥadd al-kafāf) applied to housing, basic urban services, and road networks revealed deficiencies in Neighborhoods No. 2, 3, 4, 5, 6, 7, 14, 15, 16, and 18 of District 2 in Urmia. Furthermore, a qualitative assessment of land uses conducted through a 4-dimensional matrix (compatibility, desirability, dependency, and capacity) indicated the following distribution: 3 neighborhoods (No. 16, 9, and 6) were in a highly desirable state; 4 neighborhoods (No. 1, 4, 8, and 15) were in a desirable state; and 6 neighborhoods (No. 4, 5, 7, 11, 17, and 18) were in an average state. The remaining neighborhoods fell into undesirable or highly undesirable categories based on qualitative indicators, reflecting notable shortcomings. Overall, the urban planning and design of District 2 in Urmia did not satisfy the jurisprudential standard of sufficient capacity as evidenced by an average score of 2.90.
 
Keywords: Urban Planning, Islamic City, Islamic Rules and Ethics, Jurisprudential Rule of Sufficient Capacity, Urmia.
 
Introduction
While Islam has long articulated a vision of transcendent values for the built environment and human habitation, these principles have often been neglected in the modern era and overshadowed by new cultural paradigms and a diminished focus on the spiritual dimensions of humanity. To revive such values within contemporary urban planning, it is necessary to translate them from broad ideals into specific, actionable frameworks. Given the profound influence of urban land use and development on human life, an Iranian-Islamic approach to urban planning requires the deliberate integration of Islamic rulings and ethics into the formulation of urban plans and programs. The very context for preparing and implementing these plans—the Iranian-Islamic city—necessitates adherence to the principles of Islamic jurisprudence throughout the planning process. Jurisprudence (fiqh) as a comprehensive cognitive system for deriving rulings on various phenomena serves as a reliable source for defining the norms and principles relevant to urban planning. Accordingly, this research employed a logical reasoning approach to extract applicable Islamic rulings and ethical guidelines with the aim of establishing stabilized per capita standards for urban land use. The central question guiding this inquiry was as follows: What role do Islamic ethics and the jurisprudential rule of ḥadd al-kafāf (the sufficiency threshold) play as essential components in the planning of Iranian-Islamic cities?
 
Materials & Methods
This research adopted a descriptive-analytical methodology. A text content analysis and logical reasoning approach was used to organize the key concepts, formulate the conceptual model of the research, and derive its components and criteria. To investigate the research domain, methods of library and documentary review, field surveys, and interviews were applied. The research process was unfolded in several stages. Following the articulation of the research problem and the rationale for integrating Islamic rulings and ethics into urban planning and design, the relevant components and indicators were identified. Subsequently, the case study—District 2 of Urmia—was analyzed to assess the application of these principles in its urban planning and design. This was done by examining both the quantitative and qualitative characteristics of land uses via a 4-dimensional matrix (compatibility, desirability, capacity, and dependency). Finally, the jurisprudential rule of ḥadd al-kafāf (the threshold of sufficiency) was evaluated within the context of this region’s urban planning, employing the Delphi method with a panel of 20 selected experts and scholars in the relevant fields.
 
Research Findings
A comparative analysis of per capita land use in District 2 against the standards proposed by the Supreme Council of Urban Planning and Architecture and those approved in the comprehensive plan revealed a significant discrepancy between current conditions and the targets set in higher-level planning documents. The results indicated that several categories of land use in District 2 of Urmia fell short of the proposed per capita benchmarks and failed to meet the adequacy threshold defined by the jurisprudential rule of ḥadd al-kafāf. These deficient categories included educational, research and technology, health-treatment, religious, recreational-tourism, and industrial aspects. In contrast, other land use categories aligned with or exceeded the per capita standards outlined in the upstream plans and were deemed sufficient. These included cultural-artistic, parks and green space, sports, administrative and police, residential, commercial and service, transportation and warehousing, and urban facilities and equipment.
Analysis of the per capita housing adequacy standards within existing plans and programs revealed a shortage of residential land use in Neighborhoods 1, 2, 4, 5, 6, 7, 14, 15, and 16 as their per capita values fell below the approved standard of 35 m2. Consequently, future strategic planning and policy development must address this deficit. Conversely, Neighborhoods 3, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 17, and 18 met or exceeded the established per capita standard and were therefore considered adequate. A similar analysis based on the jurisprudential rule of ḥadd al-kafāf for basic urban services identified a shortage in Neighborhoods 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 16, and 17. Their per capita allocation for these services fell below the approved range (above 15.6 and below 26 m2). Upstream planning must therefore incorporate measures to remedy this shortfall. In contrast, Neighborhoods No. 1, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, and 18 were in an acceptable state, possessing the necessary per capita adequacy for basic urban services.
Analysis of the road network using the jurisprudential standard for per capita adequacy indicated that Neighborhoods 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 15, 16, 17, and 18 fell below the approved per capita standard of 28 m2. Upstream plans must therefore incorporate strategies and policies to address this deficiency. In contrast, Neighborhoods 1, 9, 10, 11, 12, and 13 met the required standard and demonstrated adequate per capita provision.
A qualitative assessment of land uses in District 2 of Urmia was conducted by using a 4-dimensional matrix evaluating compatibility, desirability, capacity, and dependency. The results categorized the neighborhoods as follows: completely desirable (Neighborhoods 16, 9, and 6), desirable (Neighborhoods 1, 4, 8, and 15), average (Neighborhoods 4, 5, 7, 11, 17, and 18). The remaining neighborhoods were in an undesirable or completely undesirable state based on these qualitative indicators.
To determine whether the jurisprudential rule of ḥadd al-kafāf (sufficiency) had been observed in the urban planning and design of District 2 in Urmia, a questionnaire was administered to a panel of 20 experts and scholars. Their responses were analyzed by using the measure of central tendency with a median threshold of 3 set as the benchmark for sufficiency. The results indicated that, of all the criteria assessed, only three were considered to meet the sufficiency threshold:

Provision of adequate security and safety in the planning and design of urban spaces
Sufficient public access to public places and urban services
Adequate security and safety of urban public passages, along with appropriate population density relative to the city level in urban plans and programs.

All remaining criteria fell below the required standard. In summary, based on this expert assessment, the jurisprudential rule of ḥadd al-kafāf had largely been disregarded in the urban planning of  District 2 of Urmia as reflected in the overall average score of 2.90.
 
Discussion of Results & Conclusion
Reviewing historical urban planning models, particularly those of Islamic cities, offers valuable insights for addressing contemporary urban challenges. In light of the Islamic Republic of Iran’s commitment to institutionalizing Islamic principles within urban development, it is essential to systematically articulate and derive urban planning principles from an Islamic perspective. Since the context for preparing and implementing plans in Iranian-Islamic cities is inherently Islamic, the principles and rulings of Islamic jurisprudence must be observed throughout the planning process. The jurisprudential rule of ḥadd al-kafāf (the threshold of sufficiency) is one such Islamic guideline oriented toward human welfare and equitable access to resources. Urban land uses must not only meet quantitative benchmarks, but also satisfy qualitative standards of adequacy. A core objective of urban plans and programs is to allocate resources equitably across the city, ensuring balanced per capita provision of urban services in all districts and neighborhoods and guaranteeing that all citizens benefit fairly from municipal amenities. In this study, we examined which land uses and which neighborhoods in the research area met the necessary standard of sufficiency according to this jurisprudential rule. Quantitative analysis revealed that several categories—educational, research and technology, health-treatment, religious, recreational-tourism, and industrial uses—fell short of the per capita targets set out in the relevant planning documents. For these uses, the current per capita allocation did not satisfy the requirement for sufficient provision as defined by the rule of ḥadd al-kafāf. In contrast, other categories of land use—including cultural-artistic, parks and green spaces, sports, administrative and police services, residential, commercial and service, transportation and warehousing, and urban facilities and equipment—met or exceeded the established per capita benchmarks and were therefore deemed sufficient. Subsequently, the status of neighborhoods in District 2 of Urmia was evaluated based on per capita standards for housing adequacy, basic urban services, and road networks as outlined in relevant plans and programs. Overall, Neighborhoods 2, 3, 4, 5, 6, 7, 14, 15, 16, and 18 were found to be deficient in one or more of these areas. A qualitative assessment was conducted by using a 4-dimensional matrix (compatibility, desirability, dependency, and capacity). The results indicated that 3 neighborhoods (16, 9, and 6) were in a highly desirable state, 4 neighborhoods (1, 4, 8, and 15) were in a desirable state, and 6 neighborhoods (4, 5, 7, 11, 17, and 18) were in an average state. The remaining neighborhoods fell into undesirable or highly undesirable categories based on these qualitative indicators.
Furthermore, expert survey responses corroborated these findings, indicating that the jurisprudential rule of ḥadd al-kafāf had largely been neglected in the urban planning and design of District 2 of Urmia as reflected in the overall average score of 2.90. This aligned with the results of both the quantitative and qualitative land use analyses. Therefore, it is recommended that urban planning and programming in Iranian-Islamic cities actively integrate Islamic rulings to better align with objectives of human development and enhanced citizen welfare.

Keywords

Main Subjects

Full Text

مقدمه

دوران کنونی در بسیاری از کشورهای جهان عرب و اسلام تجدید حیات حکومت‌های اسلامی را به همراه داشته است و مسئله شهر اسلامی بار دیگر بر سر زبان‌ها افتاده است؛ به گونه‌ای که این ایده از تغییرات سیاسی قابل توجه در تولید علم و دانش جان سالم به در برده است (Ali et al., 2023, p. 5). شهر اسلامی واژه مناقشه‌آمیزی است که منشأ مباحث گسترده و دنباله‌داری است که مفهوم آن از آغاز تاکنون تحولات و تطورات گوناگونی را تجربه کرده است؛ اما مسئله این است که تاکنون به اندازه کافی به این تحولات و تطورات مفهوم شهر اسلامی به‌صورت منسجم پرداخته نشده است (صفایی‌ مقدم و همکاران، ۱۳۹5، ص. 154)(فرزانه, فاخته et al. 2025). شهر اسلامی به‌طور کلی با منطقه جغرافیایی تعیین شده به‌عنوان خاورمیانه شناخته می‌شود؛ اما تنها یک پنجم جمعیت مسلمان جهان در این منطقه زندگی می‌کنند. با کنارگذاشتن تصور غلط رایج غربی‌ها مبنی بر اینکه خاورمیانه عمدتاً سرزمینی عرب اسلامی است، جهان اسلام از جوامعی با نظام‌های مختلف اقتصادی و سیاسی گروه‌های قومی و زبانی متعدد و از شرایط جغرافیایی و اقلیمی متمایز تشکیل شده است (AlSayyad & Tureli., 2009, p. 598). مطالعه این فرایندهای مرتبط (شهر اسلامی) ادبیات وسیعی را در جغرافیای شهری، اقتصاد شهری، جامعه شناسی، مردم‌شناسی شهری و مطالعات مقایسه‌ای شهری و منطقه‌ای پر می‌کند و موضوعاتی مانند الگوهای سکونت مهاجرت و تحرک حومه‌نشینی و تشکیل شهرهای جهان را پوشش می‌دهد (صابرمنش و همکاران، 1400، ص. 2).

اسلام دین شهرها است. بی دلیل نیست که شهر اسلامی به دین اسلام تعلق دارد و در حقیقت، قرآن و سنت، یعنی دو منبع قوانین شهری، در پیدایش و توسعه آن، نقش به‌سزایی داشته‌اند و حتی با اجتهاد احکام به منظور استمرار زندگی راحت‌تر در شهرها از اصول فقه اسلامی، در کنار تأثیر بسترهای محیطی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و ... مؤثر بر شکل‌یابی و توسعه شهرها بهره گرفته‌اند (صفایی‌پور و حاجی‌پور، 1401، ص. 8). با توجه به اینکه اسلام در شهر، خود را نشان می‌دهد و با آن به نمایش در می‌آید، لازم است اصول آن در شهر توسط اندیشمندان و علما مورد بحث و مداقه قرار گیرد (کلانتری و بخشی‌زاده، 1399، ص. 12).

همچنین در حوزه شهرسازی، دولت جمهوری اسلامی ایران تلاش می‌کند تا اصول و ارزش‌های اسلامی را در برنامه‌های خود جای دهد؛ از این نظر، تبیین اصول شهرسازی از منظر اسلام دارای اهمیت خاصی است (قاسمی و همکاران، 1398، ص. 5). با وجود اینکه در زمینه شهر و محیط زندگی انسانی، اسلام ارزش‌های متعالی بخشی را ارائه کرده است، در زمان حال با ظهور فرهنگ نوین و نادیده‌گرفتن ابعاد معنوی انسان، از این اصول غفلت شده است. در شهرسازی معاصر برای احیای چنین ارزش‌هایی، ضروری است این ارزش‌ها از حالت کلی و عمومی به موضوعات تخصصی تبدیل شوند (عندلیب، 1397، ص. 8). همچنین شهرسازی ایرانی - اسلامی به دلیل ماهیت شهرها و تأثیری که کاربری‌های شهری و نحوه بهره‌برداری از آن بر زندگی انسانی دارد، توجه به احکام و اخلاق اسلامی در تهیه طرح و برنامه‌های شهری نیازی اساسی است (صفایی‌پور و حاجی‌پور، 1401، ص. 8)‌. از آنجایی که زمینه و بستر تهیه طرح و برنامه‌ها و اجرای آن در شهرهای ایرانی - اسلامی است، ضرورت می‌یابد قواعد و اصول فقه اسلامی در فرآیند تهیه آنها رعایت شود‌. علم «فقه» به‌عنوان یک نظام معرفتی، مسئولیت تبیین احکام دربارۀ پدیده‌ها را بر عهده دارد و به همین دلیل، منبعی معتبر برای توضیح اصول و هنجارهای مرتبط با شهرسازی محسوب می‌شود. در همین راستا این پژوهش با بهره‌گیری از رویکرد استدلال منطقی درصدد استخراج احکام و اخلاق اسلامی در راستای تثبیت سرانه‌های کاربری‌های شهری است؛ بنابراین، مهم‌ترین سؤال پژوهش نیز به این صورت است که نقش اخلاق اسلامی و قاعده حد کفاف به‌عنوان یکی از مهم‌ترین جزء فقه اسلامی در شهرهای ایرانی - اسلامی چیست.

 

پیشینۀ پژوهش

دابوور در پژوهش خود به «ریخت‌شناسی محله‌ها در شهر سنتی اسلامی ـ عربی: موردی از شهر سنتی دمشق» پرداخته است. این مطالعه چندین یافته را گزارش می‌کند که به‌طور بالقوه مرتبط با درک قوانین سنتی است که چیدمان فیزیکی محله‌ها را به ساختار اجتماعی و زیر منطقه‌های محلی آن‌ها را به کل جهانی که بر بخش‌ها مسلط و متحد ‌کنند، مربوط می‌کنند. بر این اساس، رویکرد طراحی در این شهرها ممکن است بهتر درک شود (Dabbour., 2021, p. 11).

عبدالقادر علی و همکاران در پژوهش خود با عنوان «تأثیر اندیشه اسلامی بر توسعه پایدار شهر اسلامی عربی، مطالعه موردی: شهر بغداد» به مجموعه‌ای از نتایج دست یافته‌اند که بر تأثیرات تفاوت در برنامه‌ریزی شهر اسلامی و شهر عربی تأکید داشت که بر اساس دلایل پیدایش آن یا اعمال احکام شرعی اسلامی در استقرار مؤلفه‌های شهری این شهرها بود. این مطالعه همچنین شامل توصیه‌هایی بود که حاکی از اهمیت تعریف روش‌شناسی در شهرهای اسلامی و نگاه معاصر ما به این شهرها بود (Abu-Lughod, 1987, p. 7).

بمانیان و همکاران (1394) ‌در مقاله‌ای با عنوان «تأثیر اصول فقهی مرتبط با حقوق شهروندی بر پایه عدل در طراحی مسکن (نمونه موردی‌: سه مورد از خانه‌های ایرانی - اسلامی)» با مراجعه به آیات قرآن و روایات، اصل «الضرر و الضرار» به‌عنوان یکی از با اهمیت‌ترین اصول حقوق شهروندی، که بر پایه عدالت در معماری مسکونی استوار است، بررسی کرده‌اند. نتایج این تحقیق نشان می‌دهند که این اصل به‌عنوان کلیدی‌ترین اصل در حقوق شهروندی، بر تمامی ابعاد معماری خانه‌های ایرانی - اسلامی تأثیرگذار بوده است. این تأثیرات براساس مفهوم عدالت تعریف می‌شوند که شامل توازن و تعادل در طراحی پلان و نما، هماهنگی واحد مسکونی با دیگر واحدها، و توجه به حریم خصوصی و عمومی و حجاب در ساخت بناها است. اصول دیگری نظیر احترام به دیگران مانند همسایگان و عابران، رعایت حق شفعه، احترام به حقوق همسایگان در استفاده از منابع طبیعی مانند آب، نور و آفتاب، و همچنین حفظ پاکیزگی و جلوگیری از آسیب به همسایگان و دیگر افراد از نظر بصری و صوتی، همه از اصولی هستند که در فقه اسلامی، رعایت آنها الزامی است.

گل خطمی و حقیقت‌بین (1395) «کاربرد فقه در تحقق منظر شهری امن» را بررسی کرده‌اند و نتیجه‌گیری آنها نشان می‌دهد که با استناد به این قواعد و منابع فقهی و حضور مجتهدان و صاحب‌نظران در نشست‌های تدوین اصول کلی مدیریتی و اجرایی شهر، می‌توان زمینه‌های لازم را برای بروز و تجلی مفاهیم و آموزه‌های دینی مرتبط با شهر و زندگی اجتماعی شهروندان در را منظر شهری فراهم آورد.

عندلیب (1397) ‌در مقاله‌ای با عنوان «بررسی و تبیین اصول و قواعد شهرسازی از منظر فقه اسلامی» بیان می‌کند یکی از زیرشاخه‌های «فقه تمدنی»، «فقه شهرسازی» است و این رسالت را بر عهده دارد اصول مدنظر اسلام در حوزه شهرسازی را با استفاده از روش اجتهادی از منابع معتبر اسلامی استخراج کند و در اختیار مجریان امر قرار دهد‌. فرضیه پژوهش این است که از دیگاه فقه اسلامی، اصولی مانند لزوم عمران و آبادانی زمین، مصلحت، عدم اضرار به انسان‌ها و محیط زیست، حرمت اتلاف و موارد مشابه، بر مسئله شهرسازی حاکم‌اند. برای بررسی این فرضیه به منابع اصیل اسلامی با تکیه بر روش اجتهادی بررسی شد. آخر سر طبق بررسی‌هایی که در پژوهش انجام گرفت این نتیجه به دست آمد که می‌توان قواعد مهمی را در حوزه مسائل شهرسازی با تکیه بر میراث فقه اسلامی استخراج و تبیین کرد.

وفادار نصرالله­زاده (1399) ‌در مقاله‌ای با عنوان «بررسی احکام شهرسازی با رویکرد کاربری مسکونی» با بهره‌مندی از آیات قرآن، روایات و سنت پیامبر گرامی اسلام(ص) ‌و اهل بیت(ع) ‌و بر اساس تفاسیر و اصول و قواعد فقهی، نکات مرتبط با احکام کاربری مسکونی را استخراج و با بهره‌گیری از تحلیل محتوا بیان می‌کند که میزان و محل استقرار کاربری‌های مسکونی از جهت سازگاری و وابستگی و ظرفیت می‌تواند تحت تأثیر احکام فقهی شکل گیرد. ‌طبق این تحقیق مشخص شد شهرسازی را می‌توان براساس فقه شیعی رقم زد و نوعی از شهرسازی بر پایه احکام اسلامی داشت‌؛ بنابراین، با عملی‌شدن این پژوهش آنچه صورت می‌پذیرد مناسب‌سازی محصولات کاربری نظام شهرسازی و تسهیل و کارآمدی کاربری‌ها با توجه به احکام اسلامی است.

مولائی و خانی (1401) در پژوهشی با عنوان «تأثیر اصول و قواعد فقهی در برنامه‌ر یزی و طراحی فضاهای شهری اسلامی (مطالعه موردی: محدوده پیاده‌راه پانزده خرداد تهران)» نتیجه می‌گیرند که قواعد فقهی همچون لاضرر و لاضرار، تسلیط، تسبیب، لاحرج، اتلاف، محرمیت و ... قواعدی هستند که بر فضای شهری و شکل‌گیری اثر دارند. همچنین مطالعه قواعد فوق مؤید این موضوع بود که قواعد فقهی مزبور بر موضوعاتی همچون میزان ارتفاع ابنیه، جانمایی و نحوه طراحی و ساخت آنها آسیب‌های احتمالی ابنیه و پروژه‌ها به شهروندان یا دارایی آنها، جلوگیری از تجاوز به حریم مردم، امکان دسترسی تمامی اقشار به فضاهای شهری، امکان تلسط شهروندان بر املاک خود و نحوه طراحی و نوع کاربرد (به قسمی که مانعی برای منافع عمومی نباشد) و ... مؤثرند؛ ازاین‌رو، چنانچه مدیریت شهری در برنامه‌ریزی و طراحی فضاهای شهری توجه ویژه‌ای به این موضوعات داشته باشد، می‌توان اثرات مفید آنها بر فضاهای شهری و در نتیجه بروز مشکلات شهری کمتر را شاهد بود.

 

مبانی نظری

شهر و شهرسازی اسلامی

شهر اسلامی به شهرهایی گفته می‌شود که در سرزمین‌هایی با فرهنگ و باورهای متأثر از اسلام شکل گرفته یا توسعه یافته‌اند (Benhadda, 2020, p. 53). این شهرها در ویژگى‌هاى کالبدی و اجتماعی متأثر از حاکمیت فرهنگ اسلامی یا حکومت‌های اسلامی اشتراک‌هاى زیادی دارند. در الگوی شهر اسلامی، عامل مسلط دین اسلام است و به‌طور حتم تمام شاخص‌ها و عناصر زندگی اجتماعی و کالبدی شهر براساس این عامل نظام و هویت می‌یابد (صابرمنش و همکاران، 1400، ص. 6)؛ بنابراین، شهر اسلامی ماهیتی ثابت دارد که در هر مکان و زمان جلوه خاص خود را می‌یابد. به عبارت دیگر، شهر اسلامی ماهیتی بالقوه است که می‌تواند بسته به فناوری، مصالح، دانش، هنر و فرهنگ بومی، تا زمانی که با اصول و ارزش‌های اسلامی تعارض نداشته باشند، در هر زمان و مکان تفسیر و تجلی ویژه‌ای پیدا کند (کلانتری و بخشی‌زاده، 1399، ص. 3). برای تحقق شهر اسلامی لازم است سه حوزه یا عنصر با هم منطبق و هم‌پوشان باشند: فضای فکری، فضای عملی و فضای عینی یا کالبدی (شکل 1)؛ ازاین‌رو، ایمان ساکنان یک شهر را می‌توان مهم‌ترین عامل شکل‌دهنده و تعریف‌کننده شهر اسلامی قلمداد کرد (گل خطمی و حقیقت‌بین، 1395، ص. 15).

 

 

شکل 1: عناصر تشکیل دهنده شهر اسلامی (مولائی و خانی، 1401، ص. 7)

Figure 1: Elements that make up an Islamic city

 

در سال‌های اخیر، در واکنش به نابسامانی‌ها و چالش‌های شهرسازی نوین در شهرهای اسلامی، نقدها و نظریه‌های متعددی مطرح شده است. یکی از این دیدگاه‌ها را لیلا علی‌ابراهیم در مطالعه خود درباره قاهره عرضه کرده است. او جریان‌های شهرسازی معاصر مانند فرهنگ‌گرایی، مدرنیسم و جنبش باغ‌شهرها را نقد می‌کند و معتقد است هیچ‌یک از آنها به نقش دین در فرآیند شهرسازی پرداخته‌اند. این نظریه نوین بر مبنای آیات قرآن و احادیث پیامبر(ص) استوار شده است؛ آیات قرآن قواعد کلی نظریه را تعیین می‌کنند و احادیث، اصول بنیادین و ارزش‌های فرهنگی ـ اجتماعی شهر مسلمانان را مشخص می‌سازند. درنهایت، این قواعد کلی باید در شکل‌های مادی و کالبدی نیز تحقق یابند (ربانی عارف و همکاران، 1399، ص. 6). شهرسازی اسلامی شامل مبانی نظری و تئوری‌هایی است که اصول و ارزش‌هایی را مشخص می‌کند که باید در طراحی، برنامه‌ریزی و ایجاد محیط زندگی مسلمانان رعایت شود و بر رابطه انسان با محیط طبیعی و مصنوعی و نیز روابط اجتماعی او حاکم باشد. این اصول و ارزش‌ها از تعالیم اسلامی استخراج شده و بخشی از فرهنگ ملی‌اند که نباید با آن تضاد داشته باشند. قرآن کریم و سنت پیامبر(ص) منابع اصلی این اصول‌اند؛ از دل این متون و در چارچوب موضوعات کلی می‌توان اصولی درباره کنش و زیست انسان استخراج کرد، مانند نقش انسان در زمین، پیوند اجزا و عناصر جهان، هدف غایی زندگی، و رابطه انسان با عالم وجود و جهان‌بینی او. نکته مهم این است که اصول مزبور باید با نظام حاکم بر جهان که توسط خداوند مقرر شده هماهنگ یا تفسیرِ آن باشند؛ زیرا انسان خلیفه خدا و امانت‌دار او در زمین است و بنابراین، رفتار و کردار او باید وجهه‌ای الهی به خود گیرد (نقی‌زاده، 1389، ص. 9).

اخلاق اسلامی در برنامه‌ریزی و طراحی شهری

براساس نظام اخلاقی اسلام، اخلاق دارای سه مبنای هستی شناختی، انسان شناختی و معرفت شناختی است که پایه و اساسی برای تبیین و توجیه اصول اخلاقی قرار می‌گیرند و دلایلی را برای تعیین و پذیرش اصول اخلاقی فراهم می‌کنند (صفایی ‌مقدم و همکاران، 1395، ص. 2). اخلاقی یک رشته هنجار‌هایی است که تجویز می‌کند فرد چه کارهایی را باید انجام دهد و از چه کارهایی باید اجتناب ورزد (ونوس و خانی جزنی، 1380، ص. 19). بعضی از احکام مربوط به مسائلی است که مردم در برخورد با یکدیگر در زندگی خود باید آن را رعایت کنند. قسمتی دیگر مربوط به برتری‌هایی است که بعضی از افراد بر بعضی دیگر دارند و تفاضل و برتری افراد از اهم اموری است که جامعۀ مدنی با آن منتظم می‌شود و انسان را به سوی زندگی توأم با سعادت و عیش پاک و گوارا هدایت می‌کند؛ و در آخر به حقیقت ایمان و اسلام اشاره شده و بدین‌سان بر بشریت منّت می‌گذارد که نور ایمان را به او افاضه کرده است (طباطبایی، 1350ب، ج. 18/ 455).

دامنۀ تأثیر تصمیمات حرفه‌ برنامه‌ریزی شهری و تهیۀ طرح‌های توسعه شهری به این دلیل که فرایندی مبتنی بر مؤلفه‌های ارتباط آفرینی، هدفمندی، نیروی انسانی و سازماندهی است و طیف گسترده‌ای از ذینفعان را شامل می‌شود، طیف وسیعی از جامعه خواهد بود و در این حرفه نیز همانند هر حرفه دیگری که تعاملات گسترده با مردم و جامعه دارد، رعایت اصول اخلاقی در اتخاذ تصمیمات و تهیۀ طرح‌های توسعه شهری حساسیت و ضرورت بسزایی خواهد داشت (صفری و همکاران، 1399، ص. 7). اخلاق، هنجارهای رفتاری و اخلاق حرفه‌ای برنامه‌ریزان شهری به‌مثابۀ جراحانی محتاط بیش از هر چیزی عهده‌دار عمل اجتماعی و شناخت در حوزۀ عمومی با هدف تأمین منفعت عامه هستند. ‌درحقیقت، موضوع‌های اخلاقی در بیشتر تصمیم‌های برنامه‌ریزی وجود دارند و برنامه‌ریزان در بسیاری از موارد با این موضوع‌ها مواجه می‌شوند (ملکپور اصل و دستواره، 1399، ص. 1). از مهم‌ترین اصول اخلاقی می‌توان به «عدالت و برابری»، و «پرهیز از اسراف و بیهودگی»، «توجه به ارزش‌های انسانی، انسان دوستی، تواضع، فروتنی»، «تعهد»، «انصاف» اشاره کرد که در ادامه توضیحات هریک از این اصول آورده می‌شود:

 

عدالت و برابری

عدالت قانون عام است که تمامی نظام آفرینش را شامل می‌شود و مفهوم عدالت این است که حق هر موجودی، چنانکه شایستۀ اوست ادا شود. این تعریف از عدالت یک تعریف جامع است که شامل انسان‌ها، حیوانات، گیاهان و حتی اشیای به ظاهر بی‌جان، مانند آب، سنگ و خاک نیز می‌شود (گل خطمی و حقیقت‌بین، 1395، ص. 17). قرآن کریم یکی از مهم‌ترین اهداف بعثت پیامبران را استوارسازی عدالت در پهنه جامعه می‌داند: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامینَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى‌ أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى‌ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبیرٌ بِما تَعْمَلُونَ؛ اى کسانى که ایمان آورده‌اید، همواره براى خدا قیام کنید و از روى عدل و عدالت گواهى دهید. کینه و دشمنى با گروهى شما را به ترک عدالت وادار نسازد. عدالت کنید که به پرهیزگارى نزدیک‌تر است و از خدا بترسید که خدا از اعمال شما کاملاً آگاه است» (مائده/8). «إِنْ حَکَمْتَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطین؛ اگر داورى کردى، میان آنان به عدل داورى کن که خدا دادگران را دوست دارد» (مائده/42). «لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ؛ ما پیامبران خود را با حجتى روشن (براى هدایت مردم) فرستادیم و به آنان کتاب و میزان عدالت نازل کردیم تا مردم بعدل و عدالت قیام کنند» (حدید/25). علامه طباطبایی می‌نویسد: از نگاه قرآنی، عدالت بنیان بسیاری از احکام اسلامی است. اصل ثابتی که همه امور را در چهارچوب آن قرار می‌دهد، این است که اموال و منابع تا حد زیادی مشترک برای عموم‌اند؛ مصلحت و منافع فردی تا آنجا محترم شمرده می‌شود که با مصالح عمومی تعارض نداشته باشد (فراهانی فرد، 1386، ص. 41).

 

پرهیز از اسراف و بیهودگی

سراف از ریشه «سرف» به معنای «تجاوزکردن از قصد و میانه‌روی»، و «از حد گذشتن» در هر کاری است که انسان انجام می‌دهد (عیتانی، 1422ق، ص. 407). واژۀ اسراف به معنای خارج‌شدن از حد اعتدال و تجاوز از حد در هر عملی است که انسان انجام می‌دهد. کلمه اسراف واژۀ بسیار جامعی است که هر گونه زیاده‌روی در کمیت، کیفیت، بیهوده‌گرایی، اتلاف و مانند آن را شامل می‌شود (طباطبایی، 1350الف). چنانچه امام علی می‌فرماید: «مَا فوقَ الکِفاف اِسراف» هر چیزی که بیش از نیاز مصرف شود اسراف است. خداوند در سوره اعراف می‌فرماید: «کلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یحِبُّ الْمُسْرِفین»؛ بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست ندارد (اعراف/31)». خداوند می‌فرمایند: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ»؛ همانا اهل ایمان به فیروزی و رستگاری رسیدند. آنانکه در خاضع و خاشع هستند و آنان که از لغو و سخن باطل اعراض می‌کنند (مومنون/3-1)؛ بنابراین، یکی از اصولی که باید مورد توجه طراحان و برنامه‌ریزان شهری قرار گیرد، اجتناب از لغو و بطلات و بیهودگی است. هر فضا و عنصری که در شهر ایجاد می‌شود، باید به گونه‌ای هدفمند در خدمت انسان و رشد و تعالی او باشد و نه‌تنها بر ضد اینها عمل نکند، حتی حالتی خنثی نیز به خود نداشته باشد تا صبغه‌ای از اسراف به خود نگیرد.

 

توجه به ارزش‌های انسانی، انسان‌دوستی، تواضع، فروتنی

ریشه تواضع از واژه «وضع» است که در اصل به معنای فرونهادن، خود را کوچک نشان‌دادن، فروتنی‌کردن، نرمی و افتادگی و شکسته‌نفسی، خضوع و فرمان‌برداری و تخاشع است‌. تواضع در اصطلاح علم اخلاق، از فضایل ارزشمند اخلاقی و به این معناست که انسان دارای ملکه شکسته نفسی باشد؛ به گونه‌ای که برای خود مزیتی بر دیگران نبیند و با کردار و گفتار خویش دیگران را بزرگ شمرده، به آنان احترام بگذارد (صفایی ‌مقدم و همکاران، 1395، ص. 4). رابرت سولومون در کتاب «روشی بهتر برای تفکر دربارۀ کسب‌وکار» ‌این فضیلت را به این صورت تعریف کرده است‌: یک خصیصه نافذ مبتنی بر شخصیت که به فرد اجازه می‌دهد تا در یک جامعه خاص رفتار متناسب و حتی برتر و ستوده داشته باشد (پورمحمدی و همکاران، 1398، ص. 11). از دیدگاه قرآن کریم، تواضع از برجسته‌‌ترین صفات نیکوی انسانی است که همه مؤمنان باید به آن آراسته باشند. فرمان خداوند به پیامبر اکرم(ص) این است که خویش را برای پیروان مؤمنت فرود آور: «واخفِض جَناحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ المُؤمِنین»؛ (شعراء/215). بدین ترتیب برنامه‌ریزی و طراحی شهری باید به گونه‌ای تهیه شود که فضیلت اخلاقی چون انسان دوستی و تواضع هم در بعد کالبدی و هم در ابعاد دیگر نمود پیدا کند.

 

تعهد

تعهد واژه‌ای عربی و از ریشۀ عهد به معنای پیمان، وصیت و به گردن گرفتن امری است (احمدی و همکاران، 1399، ص. 43)‌. واژه «تعهد» در فقه و حقوق، در برگیرنده دو معنا متفاوت است. معنای اول، معنای عام آن است که معادل الزام، التزام، شرط، اشتراط، عهد، عهده، ضمان و تکلیف است و شامل کلیه تکالیف و حقوق دینی می‌شود؛ خواه از نوع الزامات قهری و قانونی ناشی از اسباب قهری، خواه از التزامات ارادی و قراردادی به شمار رود و منشأ قراردادی داشته باشد (احمدی و همکاران، 1399، ص. 9)‌. وفای به عهد از خصوصیات افراد نیکوکار است. خداوند متعال در این باره می‌فرمایند: «وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ ۖ إِنَّ الْعَهْدَ کَانَ مَسْئُولًا؛ و به عهد خود وفا کند؛ زیرا عهد مورد مسئولیت است (الاسراء/34)». همچنین می‌فرمایند: «وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا؛ و آن نیکوکاران کسانى هستند که وقتى که عهدى بستند به عهد خود وفا مى‌کنند (بقره/177)». بر این اساس است که می‌توان گفت همۀ عواملی که به نوعی در تهیه طرح و برنامه‌های شهری دخیل هستند، باید به رعایت حقوق همه‌ شهروندان اعم از معلولان، سالمندان، کودکان، زنان و ‌... متعهد باشند.

 

انصاف

انصاف یعنی شناخت و ادای حقوق دیگران و رفتار عادلانه با آنان، همان‌گونه که دوست داریم برای خودمان رفتار شود. پیامبر اکرم(ص) در سفارش به امام علی(ع) فرموده است سه چیز سرور اعمال هستند انصاف، مواسات و ذکر خدا. واقعیت این است که اگر کسی این سه صفت را در خود، پیاده کند، جلوه ایمانش بروز و ظهور بیشتری دارد. خداوند متعال در سوره نساء فرموده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ کُونُواْ قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاء لِلّهِ وَلَوْ عَلَى أَنفُسِکُمْ أَوِ الْوَالِدَیْنِ وَالأَقْرَبِینَ إِن یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقَیرًا فَاللّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلاَ تَتَّبِعُواْ الْهَوَى أَن تَعْدِلُواْ وَإِن تَلْوُواْ أَوْ تُعْرِضُواْ فَإِنَّ اللّهَ کَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرًا»؛ اى کسانى ‌که ایمان آورده‌‌اید پیوسته به عدالت قیام کنید و براى خدا گواهى دهید هر چند به زیان خودتان یا [به زیان] پدر و مادر و خویشاوندان [شما] باشد اگر [یکى از دو طرف دعوا] توانگر یا نیازمند باشد باز خدا به آن دو [از شما] سزاوارتر است پس از پى هوس نروید که [درنتیجه از حق] عدول کنید و اگر به انحراف گرایید یا اعراض کنید قطعاً خدا به آ‌چه انجام مى‌دهید آگاه است» (نساء/135). از بررسی آرای علامه طباطبایی و ابن سینا، انصاف را می‌توان به معنای گذاشتن هر چیزی در جایگاه شایسته و بایستۀ خود و پرهیز از افراط و تفریط دانست (میرغلامی و همکاران، 1397، ص. 8)؛ بنابراین، در طرح و برنامه‌های شهری باید انصاف مبنای اصلی قرار داده شود و در اجرای آن هیچ ظلمی به شهروندان و ذینفعان وارد نشود. در این راستا مصادیق اخلاق اسلامی در برنامه‌ریزی و طراحی شهری به قرار جدول (1) آورده شده است.

 

جدول 1: اخلاق اسلامی در برنامه‌ریزی و طراحی شهری

Table 1: Islamic ethics in urban planning and design

قاعده حد کفاف

 

خانه

محله

شهر

 

مصادیق در برنامه‌ریزی و طراحی شهری

در نظر گرفتن فضایی در منزل جهت راز و نیاز و ذکر با پروردگار متعال.

استفاده از ابعاد و اندازه‌هایی که مفاهیم توحیدی و وحدت را در محله در ذهن همسایگان القا بکند.

استفاده از ابعاد و اندازه‌هایی که مفاهیم توحیدی و وحدت را در شهر در ذهن شهروندان القا بکند (پورمحمدی و همکاران، 1401، ص. 5).

حق الله

در معماری بنا باید به مفاهیم توحیدی و وحدت در کالبد که از موارد مهم در معماری اسلامی است، لحاظ کرد.

استفاده از تزئیناتی در سطح محله که ریشه در معانی و مفاهیم اسلام را دارد.

استفاده از تزئیناتی در سطح شهر که ریشه در معانی و مفاهیم اسلام را دارد.

-

-

در طرح و برنامه‌های شهری تأکید بر خلق محیط‌هایی که تفکر یاد خدا و یاد آخرت بودن را در شهروندان تقویت کند.

-

-

عمل بندگی در برابر قادر متعال یکی از وظایف اصلی مسلمان است؛ بنابراین، در طرح و برنامه‌های شهری باید بدان توجه کرد.

-

-

در تمام مراحل تهیه طرح و اجرا آن، باید به مقوله رضایت الله توجه اکید شود (مسعودی ثانی جویباری و همکاران، 1403، ص. 3).

اکرام مهمان در منزل.

توزیع عدالت فضایی در تمام نقاط محله و برابری در دسترسی از تمام نقاط محله به کاربری‌ها و معابر برای همسایگان.

توزیع عدالت فضایی در تمام نقاط شهر و برابری در دسترسی به تمام فضای شهری و کاربری شهری و معابر برای عموم مردم.

حق الناس

-

توجه به محرمیت و حریم همسایگی در طرح و برنامه‌ها (فراهانی فرد، 1386، ص. 9).

رعایت انصاف در کلیه مراحل تهیه و اجرای طرح و برنامه‌های شهری از الزامات شهرسازی اسلامی است.

-

تخصیص دقیق و با انصاف منابع در محله و جلوگیری از اسراف آن.

توجه به مناسبات انسانی و مردمواری در طرح و برنامه‌های شهری.

-

جلوگیری از ساخت بناها با ارتفاع بالاتر از حد مجاز و سایه‌اندازی به همسایگان

تخصیص دقیق و با انصاف منابع در شهر و جلوگیری از اسراف آن.

-

-

در کلیه طرح و برنامه‌های شهری توجه به اقشار کم توان مانند معلولین، سالمندان، کودکان از ضروریات است.

-

انصاف ‌و‌عدالت در طراحی و ساماندهی فضایی و کالبدی

در نظر گرفتن انصاف ‌و‌ عدالت و برابری در طراحی و برنامه‌ریزی.

حق النفس

-

-

داشتن صداقت، تعهد و امانتداربودن ذی‌صلاحان در امر تهیه و اجرای طرح و برنامه‌ها (مسعودی ثانی جویباری و همکاران، 1403، ص. 5).

-

-

پرهیز از اسراف و بیهودگی در امر تهیه و اجرای طرح و برنامه‌ها توسط عاملان آن.

-

-

خیرخواهی در برنامه‌ریزی، طراحی.

استفاده از مصالح بومی در ساخت بنا

در نظر گرفتن اصل احترام به طبیعت

سازگارکردن طرح و برنامه‌های شهری با وضعیت اقلیمی و توپوگرافی.

در ارتباط با طبیعت

توجه به طبیعت و جلوگیری از آسیب رساندن به آن در مرحله ساخت بنا

-

جهت‌گیری طرح و برنامه‌های شهری در راستای حفظ منابع طبیعی و جلوگیری از آسیب‌رساندن به آن.

-

-

توجه به بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر، بومی‌سازی فضا و کاربری‌های شهری در طرح و برنامه‌های شهری.

-

-

در نظر گرفتن اصل احترام به طبیعت در تهیه و اجرای طرح و برنامه‌ها (پورمحمدی و همکاران، 1401، ص. 6).

-

-

در نظر گرفتن اصل احترام به حیوانات.
           

منبع: نگارندگان (با اقتباس از مطالعات کتابخانه‌ای، 1403)

قاعده فقهی حد کفاف

کفایت «کفایه» مصدر از فعل «کفا» است و بدین معناست که استفاده از یک چیز انسان را از دیگر موارد مشابه بی‌نیاز سازد». «کفاف» اسم است از ماده «کف» و هنگامی که دربارۀ رزق و مسکن وامثال آن به کار رود، بدین معناست که دقیقاً به اندازه حاجت و نیاز باشد، بی‌کم و کاست. در توضیحی که برای کفایت ذکر شد، نکته‌ای ظریف وجود دارد؛ برای مثال: اگر فضا و امکانات خانه ساکنین را از مسکن و محل دیگری بی‌نیاز کند و در حالت عادی مجموعه نیازمندی‌های معمول آنها را پاسخ گوید، این چنین مسکنی از نظر اسلام یک منزل خوب و مناسب است و اصل کلی «اقتصاد و میانه‌روی» است؛ اما مشاهده می‌شود که مفهوم کفاف و کفایت هر دو به یک مفهوم اساسی‌تر باز می‌شود که از آن با واژه «نیاز» و احتیاج است. اگر مفهوم اخیر به درستی تبیین و تحدید نشود، هرکس می‌تواند زیاده‌خواهی خویش را با عنوان نیاز مطرح کند و از آن سو می‌توان هر ساختمان جاداری را با این عنوان که فراتر از حد نیاز است، مردود شمرد (ربانی، 1385، ص. 6). کفاف، حالتی از زندگی است که سطح برخورداری انسان برای رفع نیازهای متعارف او کافی باشد و باعث قوام و پایداری زندگی شود؛ اما مصرف او از آن فراتر نرود و به حد اسراف نرسد و از سوی دیگر از آن حد پایین‌تر نیز نباشد؛ محدوده مصرف انسان مسلمان در میان دو کرانه پایین و بالا یعنی حد کفاف و حد اسراف محصور است. در نظام اقتصادی اسلام سقف مجاز مصرف، سطح زندگی عمومی بوده است و مصرف بیش از آن اسراف شمرده می‌شود (ربانی عارف و همکاران، 1399، ص. 11). کفاف به سطحی از مصرف گفته می‌شود که نیازهای انسان را تأمین کند و نیازی به درخواست از دیگران برای تأمین نیازها نباشد؛ بنابراین، یکی از مهم‌ترین قاعده فقهی مرتبط با مسائل شهری، مشخص‌تر در برنامه‌ریزی و طراحی شهری، قاعده فقهی «حد کفاف» یا «کفایت» هستند که در ادامه به تعریف مفهوم این قاعده از منظر قرآن و احادیث و ائمه پرداخته می‌ش (جدول 2).

 

جدول 2: مروری بر آیات و روایات و احادیث حول قاعده فقهی حد کفاف

Table 2: A review of verses, narrations, and hadiths regarding the jurisprudential rule of hadde -kafaf

قاعده فقهی حد کفاف در آیات و روایات و احادیث

قرآن

وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لَا یَحْتَسِبُ وَمَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْرًا «و او را از جایی که گمان نمی‌برد روزی می‌دهد، و کسی که بر خدا توکل کند، خدا برایش کافی است، [و] خدا فرمان و خواسته‌اش را [به هر کس که بخواهد] می‌رساند؛ یقیناً برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داده است» (طلاق/3)

وَالَّذِینَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذَلِکَ قَوَامًا «آنان که هرگاه چیزی انفاق کنند، نه زیاده‌روی کنند و نه خست ورزند؛ میان این دو حالت قوامی است» (فرقان/67)

احادیث

امیر مومنان

کانَ أمیرُ المومنینَ یَقولُ یابنُ آدمُ إن کُنتَ تُریدُ مِن الدُنیا ما یُکفیکُ فإنَ أیسَرَ ما فیها یَکفیکَ و إن کُنتَ إنَما تُریدُ ما لا یَکفیکَ فإنَ کُلَ مافیها لا یَکفیکَ «ای فرزند آدم، اگر از دنیا چیزی می‌خواهی که تو را کفایت کند، کمترین چیزی که در آن است تو را بسنده است و اگر از دنیا چیزی می‌خواهی که تو را کفایت نکند (یعنی فراتر از حد کفایت باشد) پس همۀ آنچه در دنیاست تو را کفایت نخواهد کرد» (محمدی ری شهری، 1325ق، ج. 5).

امام صادق(ع)

شکا رجل الی ابی عبدالله(ع) انه یطلب فیصیب و لا ینقع، وتنازعه نفسه الی ما هو اکثر منه و قال علمنی شیئاً انتفع به فقال ابوعبدالله(ع) ان کان ما یکفیک یغنیک فاذنی ما فیه یغنیک و ان کان ما یکفیک لا یغنیک فکل ما فیها لایغنیک. «اگر تو را کفایت کند بی‌نیازت سازد پس کمتر چیزی که در دنیاست تو را بی‌نیاز سازد و اگر آنچه تو را کفایت کند، بی‌نیازت نکند پس هر آنچه در دنیاست بی‌نیازت سازد» (شریف رضی، 1388، خطبۀ 12).

امام صادق(ع)

لَمّا شَکا إلَیهِ رَجُلُ أنهُ یَطلُبُ فَیُصیبُ و لا یَقنَعُ، و تُنازِعُهُ نفسُهُ إلی ما هُو أکثَرُ مِنهُ و قالَ: عَلِّمنِی شَیئا أنتَفِع بهِ – إن کانَ ما یَکفیکَ یُعنیکَ فَأدنی ما فیها یُغنیکَ، و إن کانَ ما یَکفیکَ لا یُغنیکَ فَکُلّ ما فیها یُغنیکَ «وقتی که مردی به ایشان شکوه کرد که طلب روزی می‌کند و به دست می‌آورد، اما قانع نمی‌شود و نفسش بیشتر از آن را از او می‌طلبد و عرض کرد: مرا چیزی بیاموزید، که مشکلم را حل کند – فرمود: اگر آن اندازه که کفایتت می‌کند تو را بی‌نیاز سازد، کمترین چیز دنیا بی‌نیازت می‌سازد و اگر آنچه تو را بس است بی‌نیازت نسازد، همه دنیا هم تو را بی‌نیاز نمی‌گرداند» (بن عمر، 1348ق).

امام سجاد(ع)

امام سجاد(ع) دردعای خویش فرموده است: «و امنَعْنی مِنَ السَّرَفِ و حَصِّنْ رِزقی مِن التَّلَفِ و وَفِّرْ مَلَکَتِی بالبَرَکَةِ فیهِ، و أصِبْ بِی سَبیلَ الهِدایَةِ لِلبِرِّ فیما اُنفِقُ مِنهُ». پروردگارا مرا از زیاده‌روی باز دار و روزیم را از تلف‌شدن نگاهدار و داراییم را با برکت‌دادن به آن افزون گردان و راه مصرف آن را در کارهای خیر به من بنمایان (فهری، 1301).

مراجع و علماء

آیت‌الله مکارم شیرازی

«هر هزینه زائد بر احتیاج‌های مشروع، اسراف است؛ البته شان افراد، متفاوت بوده و برای تشخیص مصداق آن باید به عرف متدینین مراجعه شود» (محمدی ری شهری، 1325ق).

امام خمینی (ره)

معیار درست الگوی مصرف در تمام عرصه‌های فردی و اجتماعی مانند: خوراک، پوشاک، مسکن، وسیله نقلیه، ازدواج، مهمانی، انفاق به مستمندان، ادارات دولتی و بیت‌المال، میانه‌روی و اجتناب از زیاده‌روی و ریخت و پاش است؛ که پیامدهای مثبت فراوان فردی و اجتماعی در پی دارد (محمدی ری شهری، 1325ق).

منبع: نگارندگان (با اقتباس از مطالعات کتابخانه‌ای، 1403)

 

در پایان این بخش از پژوهش، مصادیق قاعده فقهی حد کفاف در برنامه‌ریزی و طراحی شهری به شرح جدول (3) جمع‌بندی و ارائه می‌شود.

 

جدول 3: قاعده فقهی حد کفاف در برنامه‌ریزی و طراحی شهری

Table 3: The jurisprudential rule of sufficient limit in urban planning and design

قاعده حد کفاف

مصادیق در برنامه‌ریزی و طراحی شهری

خانه

محله

شهر

در نظر گرفتن حداقل فضای کافی برای سکنیگزیدن در منزل نسبت به تعداد اعضای خانواده

در نظر گرفتن کاربری‌هایی در سطح محله که به لحاظ مطلوبیت از کفایت لازم برخوردار باشد (کلانتری و بخشی‌زاده، 1399، ص. 3).

برنامه‌ریزی و طراحی فضای‌های شهری که از امنیت و ایمنی کافی برخوردار باشد.

در نظر گرفتن فضای کافی برای حریم اولیا و فرزندان (مولائی و خانی، 1401، ص. 9).

ضرورت رعایت سرانه فضای سبز و پارک در سطح محله که نسبت به جمعیت از فضای سبز کافی برخوردار باشد (احمدی و همکاران، 1399، ص. 2).

رعایت اصول و استانداردهای لازم برای مکانیابی کاربری آموزش در سطح شهر که از سازگاری، مطلوبیت و ظرفیت کافی برخوردار باشد.

 رعایت اصول و استانداردهای لازم در ساخت بنا، تا از کیفیت کافی برخوردار باشد.

در نظر گرفتن عرض معبر کافی در محلات نسبت به جمعیت محله و حجم آمد و شد (احمدی و همکاران، 1399، ص. 4).

رعایت اصول و استانداردهای لازم برای مکانیابی کاربری اداری و انتظامی و خدماتی و اورژانسی که از دسترسی سریع و سازگاری کافی برخوردار باشد.

ضرورت جهت‌گیری مناسب بناها در راستای استفاده از نور کافی آفتاب

کاربری آموزشی در سطح محله باید نسبت به نیاز محله از فضای و سطح کافی برخوردار باشد.

طرح و برنامه‌های شهری در سطح شهر به‌گونه‌ای باشد که فضای سبز کافی برای تأمین نیازهای شهروندان وجود داشته باشد (کلانتری و بخشی‌زاده، 1399، ص. 2).

ضرورت در نظر گرفتن فضایی برای گل و گیاه برای ارتباط کافی داشتن با طبیعت

در نظر گرفتن الزامات لازم برای جانمایی کاربری‌ها که از سازگاری کافی برخوردار باشد (کلانتری و بخشی‌زاده، 1399، ص. 3).

طراحی و برنامه‌ریزی کاربری درمانگاه‌ها و بیمارستان‌ها در سطح شهر به گونه‌ای باشد که هم به لحاظ جمعیت از ظرفیت کافی و هم از دسترسی یکسان به تمام نقاط شهر برخوردار باشد.

-

طراحی معابر و گذرهای محلی به گونه‌ای باشد که از امنیت و ایمنی کافی برخوردار باشد.

برنامه‌ریزی و طراحی مکان‌های عمومی و خدماتی شهری که از دسترسی کافی برای عموم مردم برخوردار باشد (مولائی و خانی، 1401، ص. 7).

-

کاربری مسجد نسبت به جمعیت و شعاع دسترسی به محلات از کفایت لازم برخوردار باشد.

برنامه‌ریزی و طراحی معابر عمومی شهری به‌گونه‌ای باشدکه از امنیت و ایمنی کافی برخوردار باشد.

-

ملزم به رعایت اصولی در طراحی مرکز محله که از پویایی کافی برخوردار باشد.

ملزم به رعایت اصولی در طراحی و برنامه‌ریزی مرکز شهر که مرکز شهر از پویایی کافی برخوردار باشد.

-

طرح و برنامه‌های شهری باید به گونه‌ای باشد تا تراکم جمعیتی کافی نسبت به سطح محله را در نظر گرفته باشد (مولائی و خانی، 1401، ص. 7).

طرح و برنامه‌های شهری باید به گونه‌ای باشد تا تراکم جمعیتی کافی نسبت به سطح شهر را در نظر گرفته باشد (احمدی و همکاران، 1399، ص. 5).

-

-

رعایت آن حد از حقوق شهروندی در طرح و برنامه‌های شهری که برای رشد و سعادت انسان در شهرهای اسلامی کفایت دارد.

-

-

طراحی اصولی و استاندارد و ملزم‌کردن ضوابطی برای طراحی خیابان و پیاده‌روها که از عرض کافی برای سهولت در رفت‌وآمد برقرار باشد.

-

-

در طرح و برنامه‌های شهری لحاظ کردن سطح و ظرفیت کافی برای احداث پارکینگ که کفایت لازم نسبت به حجم ترافیک را داشته باشد.

-

-

در نظر گرفتن الزامات لازم برای جانمایی کلیه کاربری‌های شهری که از سازگاری کافی برخوردار باشد.

طرح و برنامه‌های شهری باید به گونه‌ای باشد تا فضای کافی برای رفع نیازهای معنوی و معاملات اجتماعی در نظر گرفته باشد (احمدی و همکاران، 1399، ص. 3).

منبع: نگارندگان (با اقتباس از مطالعات کتابخانه‌ای)، 1403

 

درنهایت با توجه به مبانی نظری می‌توان ارتباط معنایی قاعده‌ حد کفاف با شهرسازی اسلامی را به قرار شکل (2)  ترسیم کرد.

 

شکل 2: دیاگرام ارتباط معنایی قاعده‌ فقهی حد کفاف با شهرسازی اسلامی

Figure 2: Diagram of the semantic relationship between the jurisprudential rule of hadd al-kafaf and Islamic urban planning

محدوده پژوهش

منطقه 2 شهر ارومیه با مساحتی بالغ بر 4759 هکتار 42.3 درصد از کل مساحت شهر را به خود اختصاص می‌دهد. بلوارهای هفت تیر، ولیعصر(عج)، مدرس، استاد شهریار و جاده دریا مهم‌ترین محورهای دسترسی این منطقه به سایر قسمت‌های شهر است، ضمن آنکه بخش‌هایی از بزرگراه خاتم‌الانبیا به‌عنوان لبه شهری قوی و محدوده شهر، مرز شمالی منطقه را شکل می‌دهد. جنوب منطقه به منطقه‌های 4 و 5 منتهی می‌شود و منطقه سه نیز مرز غربی منطقه را تشکیل می‌دهد. تقسیمات تنانی منطقه دو در طرح تفصیلی شهر ارومیه شامل 3 ناحیه و 18 محله است (شکل 3 و 4). تعداد جمعیت منطقه در وضع موجود بالغ بر 202 هزار نفر است که 28.3 درصد کل جمعیت شهر می‌باشد. الگوی نهایی کاربری اراضی منطقه 2 نشان ‌دهنده این است که از کل مساحت منطقه 638.5 هکتار (13.4 درصد) را کاربری مسکونی، 588.2 هکتار (12.4 درصد) را شبکه معابر و 433.8 هکتار (9.1 درصد) را سایر کاربری‌های شهری تشکیل می‌دهد در کل نیز 1660.5 هکتار (34.9 درصد) از مساحت منطقه را اراضی خالص شهری و 3098.7 هکتار (65.1 درصد) دیگر را اراضی ناخالص شهری در بر می‌گیرند (آمارنامه شهر ارومیه، 1400، ص. 69).

 

 

شکل 3: محدوده و کاربری زمین منطقه 2 شهر ارومیه

Figure 3: Area and land use of region 2 of Urmia city

 

شکل 4: تصاویر موجود مربوط به منطقه 2 شهر ارومیه (سرانه‌ای که کفایت لازم را دارد، در قسمت چپ قرار گرفته و سرانه‌ای که از کفایت لازم برخوردار نیست، قسمت در راست است)

Figure 4: Existing images related to District 2 of Urmia city

روش تحقیق

پژوهش حاضر به لحاظ روش از نوع توصیفی‌تحلیلی است. برای تنظیم مفاهیم و تدوین مدل مفهومی پژوهش و همچنین استخراج مؤلفه‌ها و معیارهای پژوهش از روش تحلیل محتوای متون و استدلال منطقی بهره گرفته شده است. به‌منظور مطالعه محدوده پژوهش از روش مطالعات کتابخانه‌ای و اسناد و مدارک، پیمایش میدانی و شیوه مصاحبه استفاده شده است‌. فرایند انجام پژوهش به این صورت است که پس از طرح مسئله و بیان ضرورت رعایت احکام و اخلاق اسلامی در برنامه‌ریزی و طراحی شهری، به استخراج مؤلفه‌ها و شاخص‌های پژوهش پرداخته شد. در ادامه در بخش مطالعۀ موردی نیز به بررسی جایگاه احکام و اخلاق اسلامی در برنامه‌ریزی و طراحی شهری با استفاده از ویژگی‌های کمی و کیفی کاربرها (ماتریس چهارگانه سازگاری، مطلوبیت، ظرفیت و وابستگی) پرداخته شد. در ادامه با استفاده از روش دلفی و انتخاب 20 نفر از کارشناسان و تحصیل‌کردگان در حیطه موضوع، قاعده فقهی حد کفاف در برنامه‌ریزی و طراحی شهری منطقه 2 شهر ارومیه بررسی شد. شکل (5) فرآیند انجام پژوهش حاضر را نشان می‌دهد.

 

 

شکل 5: چارچوب انجام پژوهش

Figure 5: Research framework

یافته‌ها و بحث

ارزیابی کمی

در این بخش از پژوهش به بررسی سرانه کاربری‌های منطقه 2 نسبت به سرانه پیشنهادی شورای عالی شهرسازی و معماری و سرانه مصوب طرح جامع پرداخته شده است. با توجه به جدول (4) به‌طور کلی سرانه کاربری‌های وضع موجود در مقایسه با سرانه‌های پیشنهادی طرح‌های بالادست از اختلاف قابل تأملی برخوردار است.

 

 

جدول 4: مقایسه سرانه وضع موجود منطقه 2 با سرانه پیشنهادی مصوب طرح‌ها

Table 4: Comparison of the current per capita situation in region 2 with the proposed per capita approved by the plans

کاربری

سرانه پیشنهادی شورایعالی شهرسازی و معماری (متر مربع)

سرانه پیشنهادی طرح جامع مصوب (متر مربع)

سرانه وضع موجود منطقه 2 (متر مربع)

سرانه طرح تفصیلی (متر مربع)

مسکونی

35≥ x

35

31.5

24.1

تجاری و خدماتی

3≥ x

2.3

2.5

0.7

آموزشی

5≥ x ≥3

2.1

1.8

2.6

آموزشی تحقیقات و فناوری

105≥ x ≥70

2.5

2.2

3.4

درمانی

2≥ x ≥1

1.7

0.4

2.0

فرهنگی – هنری

0.75≥ x ≥0.5

1

1

2.3

ورزشی

2≥ x ≥1.1

2

1.3

1.4

اداری – انتظامی

1.5≥ x ≥0.75

2.4

3.2

1.9

پارک

x ≥8

9

1.0

22.3

مذهبی

0.75≥ x ≥0.5

0.3

0.2

0.1

تأسیسات شهری

1.5≥ x ≥1

2.1

0.9

0.7

تجهیزات شهری

1≥ x ≥0.5

2.8

0.7

حمل‌ونقل و انبارداری

30≥ x

29.8

32.2

17.8

تفریحی – گردشگری

0.5≥ x ≥0.2

0.5

0

2.5

صنعتی

10≥ x ≥ 6

2.2

0.4

2.1

مجموع

101.5≥ x ≥90.55

92.9

81.3

84.6

مجموع کاربری‌های خدمات پایه (آموزشی، ورزشی، درمانی، فرهنگی ـ هنری، پارک، مذهبی، تأسیسات و تجهیزات شهری)

26≥ x ≥ 15.6

18.2

9.4

22.1

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403 ـ مرور طرح جامع و تفصیلی شهر ارومیه 1398

 

در جدول (5) به‌طور کلی کاربری‌هایی که سرانه آنها با طرح‌های بالادست دارای اختلافاتی است، به‌صورت کمبود و قابل قبول دسته‌بندی و در نهایت با مفهوم قاعده فقهی حد کفاف مقایسه شده است. طبق این نتایج، کاربری‌های آموزشی، آموزشی تحقیقات و فناوری، بهداشتی - درمانی، مذهبی، تفریحی - گردشگری و صنعتی در منطقه 2 شهر ارومیه از نظر وضعیت سرانه نسبت به طرح‌های بالادست با کمبود مواجه‌اند و سرانه کاربری‌های مدنظر از نظر قاعده فقهی حد کفاف به کفایت لازم نرسیده است. در مقابل کاربری‌های فرهنگی - هنری، پارک‌ها و فضای سبز، ورزشی، اداری - انتظامی، مسکونی، تجاری و خدماتی، حمل‌ونقل و انبارداری، تأسیسات و تجهیزات شهری از نظر سرانه نسبت به طرح‌های بالادست، وضعیت پذیرفتنی و دارای کفایت لازم است.

 

 

جدول 5: تحلیل قاعده حد کفاف کلیه کاربری‌های شهری منطقه 2

Table 5: Analysis of the adequacy rule for all urban uses in region 2

کاربری

وضعیت سرانه نسبت به طرح‌های بالادست

وضعیت سرانه نسبت به قاعده حد کفاف

آموزشی

کمبود

سرانه کاربری‌های مدنظر از نظر قاعده حد کفاف به کفایت لازم نرسیده است.

آموزشی تحقیقات و فناوری

درمانی

مذهبی

تفریحی – گردشگری

صنعتی

فرهنگی – هنری

قابل قبول

دارای کفایت لازم است.

 

 

پارک

ورزشی

اداری – انتظامی

مسکونی

تجاری و خدماتی

حمل‌ونقل و انبارداری

تأسیسات شهری

تجهیزات شهری

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

 

در این بخش از پژوهش به بررسی سرانه کاربری‌های محلات موجود در منطقه 2 پرداخته شده است. منطقه مدنظر به 3 ناحیه و 18 محله تقسیم شده است. در جدول (6) مساحت و جمعیت هر یک از محلات آورده شده است. همچنین مساحت هر یک از کاربری‌ها به‌صورت کلی نوشته شده است. در ستون آخر سرانه هر یک از محلات به تفکیک کاربری‌های محاسبه شده است.

 

جدول 6: آمار جمعیتی و مساحت و سرانه محلات

Table 6: Population, area, and per capita statistics of neighborhoods

ردیف

مساحت (هکتار)

وسعت نسبت به منطقه (درصد)

جمعیت

مساحت محله به تفکیک (متر مربع)

سرانه (متر مربع)

مسکونی

خدمات شهری

شبکه گذرها

سایر کاربری

مسکونی

خدمات شهری

شکبه گذرها

سایر کاربری

1

92

1.9

14453

391244

247808

260696

5086

27.1

17.1

28.2

0.4

2

71

1.5

12860

384887

101185

168778

2250

29.9

7.9

13.1

0.2

3

93

2

14527

449868

106656

208766

4157

31

7.3

14.4

0.3

4

49

1

10969

277116

55254

155043

3327

25.3

5

14.1

0.3

5

63

1.3

12224

311434

42857

260351

9457

25.5

3.5

21.3

0.8

6

68

1.4

10831

313634

153440

202488

4895

29

14.2

18.7

0.5

7

92

1.9

18342

490806

64420

300951

17944

26.8

3.5

16.4

1

8

94

2

17677

546452

74795

305780

10262

30.9

4.2

17.3

0.6

9

122

2.6

13157

487316

369935

357023

7840

37

28.1

27.1

0.6

10

85

1.8

9196

307936

255822

280321

3634

33.5

27.8

30.5

0.4

11

106

2.2

7614

238201

443181

277652

2663

31.3

58.2

36.5

0.3

12

184

3.9

12229

507630

792753

435799

2378

41.5

64.8

35.6

0.2

13

125

2.6

5357

208251

729590

297868

1574

38.9

136.2

55.6

0.3

14

250

5.2

19260

502251

1518821

426242

5108

26.1

78.9

22.1

0.3

15

85

1.8

12248

356969

203091

266310

19999

29.1

16.6

21.7

1.6

16

120

2.5

18717

552146

270399

353054

6213

29.5

14.4

18.9

0.3

17

97

2

18886

575398

131441

232294

3725

30.5

7

12.3

0.2

18

131

2.8

13535

623566

211687

264180

4322

46.1

15.6

19.5

0.3

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403 - مرور طرح تفصیلی 1398

 

در این بخش قاعده فقهی حد کفاف در منطقه 2 شهر ارومیه تجزیه‌وتحلیل می‌شود. تمامی محلات در قالب سه جدول مجزا برای 3 کاربری‌ عمده شهری تهیه شده است. برای هر یک از کاربری‌ها مصادیق قاعده حد کفاف در انتهای جدول نوشته شده است.

طبق تحلیل قاعده حد کفاف سرانه مسکن در طرح و برنامه‌ها، کاربری مسکونی در محلات شماره 1،2،4،5، 6، 7، 14، 15، 16 نسبت به سرانه مصوب (35 متر مربع) با کمبود مواجه است؛ بنابراین، ضروری است تا در روند تهیه طرح‌های بالادستی راهبردها و سیاست‌گزاری‌ها به نحوی باشد که تأمین‌کننده کمبود سرانه کاربری مسکونی در وضع موجود باشد. در مقابل محلات شماره 3، 8، 9، 10، 11، 12، 13، 17 و 18 در وضعیت پذیرفتنی قرار دارند و از کفایت لازم برخوردارند (جدول 7).

 

جدول 7: تحلیل قاعده حد کفاف سرانه مسکن در طرح و برنامه‌ها

Table 7: Analysis of the per capita housing adequacy rule in plans and programs

کاربری

شماره محله

سرانه وضع موجود

سرانه مصوب برای منطقه 2

وضعیت نسبت به سرانه مصوب

مطابقت با قاعده حد کفاف

مسکونی

1

27.1

35

کمبود

محلاتی که در این دسته قرار گرفته‌اند، به لحاظ سرانه مصوب از کمبود مواجه‌اند؛ بنابراین، بر طبق قاعده حدکفاف، از کفایت لازم برخوردار نیستند؛ بنابراین، لازم است تا در روند تهیه طرح‌های بالادستی راهبردها و سیاست‌گزاری‌ها به نحوی باشد که تأمین‌کننده کمبود سرانه کاربری مسکونی در وضع موجود باشد.

2

29.9

4

25.3

5

25.5

6

29

7

29.8

14

26.1

15

29.1

16

29.5

3

31

35

قابل قبول

از کفایت لازم برخوردار است.

8

30.9

9

37

10

33.5

11

31.3

12

41.5

13

38.9

17

30.5

18

46.1

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

طبق تحلیل قاعده فقهی حد کفاف سرانه مسکن در طرح و برنامه‌ها، کاربری خدمات پایه شهری در محلات شماره 2،3،4،5، 6، 7، 8، 16، 17 نسبت به سرانه مصوب (بالاتر از 6/15 و کمتر از 26 متر مربع) با کمبود مواجه است؛ بنابراین، ضروری است تا در روند تهیه طرح‌های بالادستی راهبردها و سیاست‌گزاری‌ها به نحوی باشد که تأمین‌کننده کمبود سرانه کاربری خدمات پایه شهری در وضع موجود باشد. در مقابل محلات شماره 1، 9، 10، 11، 12، 13، 14، 15 و 18 در وضعیت پذیرفتنی قرار دارند و از کفایت لازم برخوردارند (جدول 8).

 

جدول 8: تحلیل قاعده حد کفاف سرانه خدمات پایه شهری در طرح و برنامه‌ها

Table 8: Analysis of the per capita adequacy limit rule for basic urban services in plans and programs

کاربری

شماره محله

سرانه وضع موجود

سرانه مصوب برای منطقه 2

وضعیت نسبت به سرانه مصوب

مطابقت با قاعده حد کفاف

خدمات پایه شهری

2

7.9

26≥ x ≥ 15.6

کمبود

محلاتی که در این دسته قرار گرفته‌اند، به لحاظ سرانه مصوب از کمبود مواجه‌اند؛ بنابراین، بر طبق قاعده حدکفاف، از کفایت لازم برخوردار نیستند؛ بنابراین، لازم است تا در روند تهیه طرح‌های بالادستی راهبردها و سیاست‌گزاری‌ها به نحوی باشد که تأمین‌کننده کمبود سرانه کاربری خدمات پایه شهری در وضع موجود باشد.

3

7.3

4

5

5

3.5

6

14.2

7

3.5

8

4.2

16

14.4

17

7

1

17.1

26≥ x ≥ 15.6

قابل قبول

از کفایت لازم برخوردار است.

9

28.1

10

27.8

11

58.2

12

64.8

13

136.2

14

78.9

15

16.6

18

15.6

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

 

از نظر کاربری شبکه راه‌ها محلات شماره 2،3،4، 5، 6، 7، 8، 15، 16، 17 و 18 طبق تحلیل قاعده فقهی حد کفاف سرانه مسکن در طرح و برنامه‌ها، نسبت به سرانه مصوب (28 متر مربع) با کمبود مواجه است؛ بنابراین، ضروری است تا در روند تهیه طرح‌های بالادستی راهبردها و سیاست‌گزاری‌ها به نحوی باشد که تأمین‌کننده کمبود سرانه کاربری خدمات پایه شهری در وضع موجود باشد. در مقابل محلات شماره 1، 9، 10، 11، 12 و 13 در وضعیت پذیرفتنی قرار دارند و از کفایت لازم برخوردارند (جدول 9).

 

 

جدول 9: تحلیل قاعده حد کفاف سرانه شبکه راه‌ها در طرح و برنامه‌ها

Table 9: Analysis of the per capita adequacy rule of the road network in plans and programs

کاربری

شماره محله

سرانه وضع موجود

سرانه مصوب برای منطقه 2

وضعیت نسبت به سرانه مصوب

مطابقت با قاعده حد کفاف

شبکه راه‌ها

2

13.1

28

کمبود

محلاتی که در این دسته قرار گرفته‌اند به لحاظ سرانه مصوب از کمبود مواجه هستند؛ بنابراین، بر طبق قاعده حدکفاف، از کفایت لازم برخوردار نیستند؛ بنابراین، لازم است تا در روند تهیه طرح‌های بالادستی راهبردها و سیاست‌گزاری ها به نحوی باشد که تأمین‌کننده کمبود سرانه کاربری شکبه راه‌ها در وضع موجود باشد.

3

14.4

4

14.1

5

21.3

6

18.7

7

16.4

8

17.3

14

22.1

15

21.7

16

18.9

17

12.3

18

19.5

1

28.2

28

قابل قبول

از کفایت لازم برخوردار است.

9

27.1

10

30.5

11

36.5

12

35.6

13

55.6

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

 

شکل (6) وضعیت محلات منطقه 2 شهر ارومیه را براساس تحلیل قاعده فقهی حد کفاف سرانه مسکن، خدمات پایه شهری و شبکه راه‌ها در طرح و برنامه‌ها را نشان می‌دهد که از نظر ویژگی‌های کمی مورد مطالعه در منطقه 2 شهر ارومیه، محلات شماره 2، 3، 4، 5، 6، 7، 14،15، 16 و 18 دارای کمبود هستند.

 

الف) تحلیل قاعده حد کفاف سرانه مسکن محلات

ب) تحلیل قاعده حد کفاف سرانه خدمات پایه شهری محلات

ج) تحلیل قاعده حد کفاف سرانه راه‌های محلات

شکل 6: وضعیت محلات براساس تحلیل قاعده فقهی حد کفاف سرانه مسکن، خدمات پایه شهری و شبکه راه‌ها در طرح و برنامه‌ها

Figure 6: The status of neighborhoods based on the analysis of the jurisprudential rule of per capita housing adequacy, basic urban services, and road network in plans and programs

 

ارزیابی کیفی

یکی از روش‌های مکمل در تحلیل و ارزیابی کاربری‌های شهری، تحلیل کیفی است که هم‌زمان و در کنار سنجش کمی به‌کار می‌رود و معمولاً با هدف اطمینان از استقرار منطقی کاربری‌ها و رعایت تناسب‌های لازم انجام می‌شود. در ارزیابی کیفی کاربری‌های منطقه 2 شهر ارومیه، نسبت کاربری‌ها نسبت به یکدیگر براساس چهار ماتریس متداول سازگاری، مطلوبیت، ظرفیت و وابستگی بررسی شد که ادامه به نتایج آنها اشاره می‌شود.

 

ماتریس سازگاری

هدف از تدوین این ماتریس، تبیین میزان سازگاری و جلوگیری از ایجاد مزاحمت یک کاربری نسبت به اجرای فعالیت‌های سایر کاربری‌ها است. به عبارت دیگر، کاربری‌های اختصاص‌یافته به یک محله نباید مانع یا مزاحم اجرای فعالیت‌ سایر کاربری‌های محله باشند (پورمحمدی و همکاران، 1398، ص. 110). برای ترسیم ماتریس متقابل سازگاری کاربری‌های عمده منطقه 2 شهر ارومیه، به هر کاربری با توجه به سازگاری آن با سایر کاربری‌ها امتیاز 1 تا 4 اختصاص داده شد: امتیاز 1 نشان‌دهنده سازگاری کامل، 2 سازگاری نسبی، 3 نسبتاً ناسازگار و 4 ناسازگاری کامل است. بر پایه نتایج ماتریس، کاربری‌های مسکونی در محدوده سازگار تا نسبتاً سازگار قرار دارند؛ درحالی‌که کاربری‌های فضای سبز و تأسیسات ـ تجهیزات شهری تا حدی نسبتاً ناسازگار ارزیابی شده‌اند. سایر کاربری‌های شهری نیز براساس مجموع امتیازات ماتریسی و مشاهدات میدانی در گروه نسبتاً سازگار قرار می‌گیرند (جدول 10).

 

جدول 10: ماتریس متقابل سازگاری کاربری‌های منطقه 2 شهر ارومیه

Table 10: Mutual compatibility matrix of land uses in region 2 of Urmia city

کاربری

مسکونی

تجاری

آموزشی

بهداشتی ـ درمانی

اداری

انتظامی

صنعتی

حمل‌ونقل

فرهنگی

مذهبی

پارک و فضای سبز

 

ورزشی

تأسیسات و تجهیزات

مسکونی

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تجاری

3

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

آموزشی

3

3

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بهداشتی ـ درمانی

3

2

2

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اداری

3

3

3

3

1

 

 

 

 

 

 

 

 

انتظامی

2

3

3

2

3

1

 

 

 

 

 

 

 

صنعتی

2

3

3

3

3

2

1

 

 

 

 

 

 

حمل‌ونقل

3

3

3

1

3

3

3

1

 

 

 

 

 

فرهنگی

1

3

3

2

3

2

2

3

1

 

 

 

 

مذهبی

1

2

3

3

3

3

2

3

1

1

 

 

 

پارک و فضای سبز

1

3

3

3

3

3

3

3

3

2

1

 

 

ورزشی

3

3

2

3

3

3

3

3

3

3

3

1

 

تأسیسات و تجهیزات

3

4

2

3

3

3

2

1

3

3

3

3

1

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

 

ماتریس مطلوبیت

این ماتریس با هدف ارزیابی و تبیین میزان سازگاری هر کاربری با محل استقرار آن تدوین می‌شود. تفاوت ماتریس مطلوبیت با ماتریس سازگاری در این است که در ماتریس مطلوبیت تمرکز بیشتری بر مکان استقرار نسبت به کارکرد مورد انتظار از آن محل وجود دارد؛ به عبارتی هر کاربری با توجه به ویژگی‌های خاص خود برای مکان یا شرایط مکانی معینی مناسب است و هر مکان نیز براساس خصایصش کاربری مشخصی را می‌طلبد. در این ماتریس، نیازهای هر کاربری با ویژگی‌های محلِ استقرارش مقایسه می‌شود.

نتایج بررسی کیفی کاربری‌های منطقه 2 شهر ارومیه از منظر مطلوبیت نشان می‌دهد: کاربری‌های مسکونی از نظر اندازه، موقعیت، شیب و توپوگرافی، شرایط صوتی و کیفیت هوا، میزان نورگیری، دسترسی به تأسیسات و تجهیزات و سایر خدمات مورد نیاز، در وضعیت نسبتاً مطلوبی قرار دارند و از نظر استقرار نیز شرایط نسبتاً مطلوب است. کاربری‌های تجاری از حیث اندازه و مجاورت با محورهای اصلی شهر وضعیت نسبتاً مطلوبی دارند؛ اما کمبود قابل توجه پارکینگ، به‌عنوان نقطه‌ضعف، آنها را در سطح نسبتاً نامطلوب قرار می‌دهد. کاربری‌های آموزشی نیز از نظر وسعت و شاخص‌هایی مانند موقعیت، شیب، توپوگرافی، دسترسی، تأسیسات و تجهیزات، کیفیت صوت و هوا و تعامل با سایر کاربری‌ها در وضعیت نسبتاً مطلوبی هستند. درمقابل، کاربری‌هایی مانند درمانی – بهداشتی، مذهبی و فرهنگی، تفریحی و ورزشی و فضاهای سبز از نظر اندازه فضای تحت اشغال دارای وضعیت نامطلوب‌اند و به‌ویژه در شاخص مساحت، کمبودهای چشمگیری در بخش‌های بهداشتی – درمانی، فرهنگی و فضای سبز مشاهده می‌شود (جدول 11).

 

جدول 11: ماتریس مطلوبیت کاربری‌های منطقه 2 شهر ارومیه

Table 11: Land use desirability matrix for region 2 of Urmia city

کاربری

انداره زمین

موقعیت

شیب

خصوصیات فیزیکی

دسترسی

تأسیسات

صدا

هوا

بو

کاربری‌های مجاور

مسکونی

2

2

2

2

1

2

2

2

2

2

تجاری

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2

آموزشی

3

2

2

2

2

2

2

2

2

2

بهداشتی ـ درمانی

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2

اداری

1

2

2

2

2

2

2

2

2

2

انتظامی

1

3

2

2

2

2

2

2

2

2

صنعتی

4

2

2

1

2

1

3

2

2

2

حمل‌ونقل

1

2

2

2

2

2

3

2

2

2

فرهنگی

4

2

2

2

2

2

2

2

2

2

مذهبی

4

2

2

2

2

2

2

2

2

2

پارک و فضای سبز

4

2

2

1

2

2

2

2

2

2

ورزشی

3

2

2

2

2

3

2

2

2

2

تأسیسات و تجهیزات

3

2

2

1

2

3

2

1

2

2

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

 

ماتریس ظرفیت

هر کاربری شهری دارای مقیاس عملیاتی خاصی است و سطوح مختلف ساختار شهری نیز ظرفیت‌های محدودی دارند. هنگامی که مقیاس کاربری و ظرفیت سطح ساختاری مدنظر با یکدیگر هم‌خوانی داشته باشند، عملکرد فعالیت به‌خوبی انجام می‌شود و آن سطح ساختاری نیز به‌طور مؤثری از خدمات مربوط بهره‌مند می‌شود؛ اما در صورت عدم تطابق این دو، مشکلات متعددی برای هردو پدید خواهد آمد. علاوه بر این، هر سطح از ساختار فضایی سکونتگاهی تنها توان پذیرش محدوده‌ای از فعالیت‌ها را دارد. برای تهیه ماتریس متقابل «ظرفیت» کاربری‌های منطقه 2 شهر ارومیه، به هر کاربری برساساس ظرفیت پذیرش آن امتیاز 1 تا 5 اختصاص داده شد؛ بدین‌صورت که امتیاز 1 نشان‌دهنده «ظرفیت کاملاً مناسب»، 2 «ظرفیت مناسب»، 3 «ظرفیت نسبتاً متوسط»، 4 «ظرفیت نامناسب» و 5 «ظرفیت کاملاً نامناسب» است. طبق نتایج بیشتر کاربری‌های منطق 2 شهر ارومیه ظرفیتی در سطح واحد همسایگی، محله و منطقه‌ای دارند و در سطوح بالاتر (شهر، استان و کشور و حتی برخی موارد در سطوح منطقه‌ای) به‌خصوص از نظر کاربری بهداشتی ـ درمانی دارای ظرفیت مناسبی نیستند (جدول 12).

 

جدول 12: ماتریس مطلوبیت کاربری‌های منطقه 2 شهر ارومیه

Table 12: Land use desirability matrix for region 2 of Urmia city

کاربری / مقیاس

واحد همسایگی

محله

منطقه

شهر

استان

کشور

آموزشی

کودکستان

1

1

1

2

4

4

دبستان

1

1

2

2

4

5

راهنمایی

2

1

2

3

4

5

دبیرستان – پیش‌دانشگاهی

2

1

3

3

5

4

آموزش عالی

3

2

3

4

5

4

بهداشتی- درمانی

بیمارستان عمومی

1

1

3

3

4

5

کلینیک تخصصی

1

1

2

3

5

5

کلینیک عمومی

1

1

1

3

5

5

پزشک عمومی

1

1

1

4

5

4

پزشک تخصصی

2

2

2

4

5

5

داروخانه

1

1

3

3

4

4

اداری

ادارات کل

1

1

2

3

4

4

تجاری

عمده‌فروشی

1

2

1

3

3

3

خرده‌‌فروشی

1

1

1

3

3

4

تفریحی- ورزشی

-

1

1

3

4

5

5
                 

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

 

ماتریس وابستگی

بر پایه مطالعات انجام‌شده، درجه وابستگی کارکردی کاربری‌های منطقه 2 شهر ارومیه از طریق ماتریس وابستگی تحلیل شد. برای هر یک از کاربری‌ها به‌صورت جداگانه ماتریس وابستگی تهیه شد و میزان وابستگی کارکردی هر کاربری با مقیاس امتیازبندی 1 تا 5 سنجیده شد. در این مقیاس، امتیاز 1 متناظر با «کاملاً وابسته»، 2 «نسبتاً وابسته»، 3 «بی‌تفاوت»، 4 «نسبتاً غیروابسته» و 5 «کاملاً غیروابسته» نسبت به سایر کاربری‌ها تعریف شد. با احتساب 13 کاربری عمده شهر، درمجموع 13 ماتریس مجزا تدوین شد؛ اما به‌منظور جلوگیری از افزایش حجم گزارش، در اینجا صرفاً نتایج نهاییِ حاصل از ادغامِ ماتریس‌های سیزده‌گانه و ارائه ماتریس منتج وابستگی ارائه شده است. تحلیل درجۀ وابستگی کاربری‌ها نشان می‌دهد که کاربری مسکونی بیشترین و برجسته‌ترین وابستگی را به سایر کاربری‌ها دارد؛ از جمله آموزشی، بهداشتی – درمانی، فضای سبز و تجاری برای تأمین خدمات موردنیاز شهروندان. کاربری تجاری نیز به‌استثنای وابستگی عمومی و مشترک به تأسیسات و تجهیزات شهری در درجۀ «نسبتاً وابسته» قرار دارد؛ این وابستگی عمدتاً متوجه کاربری‌های حمل‌ونقل و ارتباطی و مجاورت با بافت مسکونی است. کاربری‌های آموزشی، فرهنگی، اداری و فضای سبز نیز وضعیت تقریباً یکسانی از نظر میزان وابستگی دارند و در حد «نسبتاً وابسته» ارزیابی می‌شوند. درمقابل، برخی کاربری‌ها مانند درمانی، نظامی و صنعتی نسبت به کاربری‌های مجاور خود وضعیت «نسبتاً غیروابسته» دارند (جدول 13).

جدول 13: ماتریس وابستگی کاربری‌های منطقه 2 شهر ارومیه

Table 13: Dependency matrix of land uses in region 2 of Urmia city

کاربری

کاملاً وابسته

نسبتاً وابسته

بی تفاوت

غیر وابسته

کاملاً غیر وابسته

مسکونی

*

 

 

 

 

تجاری

 

*

 

 

 

آموزشی

 

*

 

 

 

بهداشتی ـ درمانی

 

 

 

*

 

اداری

 

*

 

 

 

انتظامی

 

 

*

 

 

صنعتی

 

 

 

*

 

حمل‌ونقل

 

 

 

*

 

فرهنگی

 

*

 

 

 

مذهبی

 

*

 

 

 

پارک و فضای سبز

 

*

 

 

 

ورزشی

 

*

 

 

 

تأسیسات و تجهیزات

 

*

 

 

 

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

 

در ادامه پژوهش به تفکیک محلات منطقه 2 شهر ارومیه به ارزیابی کیفی کاربری‌ها طبق ماتریس چهارگانه پرداخته شد؛ ولی به دلیل جلوگیری از اطاله نوشتار، صرفاً به بیان مختصر نتایج نقشه بسنده شد که در جدول (14) آورده شده است.

 

جدول 14: نتایج ماتریس چهارگانه به تفکیک محلات منطقه 2 شهر ارومیه

Table 14: Results of the quadrilateral matrix by neighborhoods of region 2 of Urmia city

محلات

سازگاری

مطلوبیت

ظرفیت

وابستگی

وضعیت کلی

1

1

2

2

3

مطلوب

2

3

4

4

3

کاملاً نامطلوب

3

3

3

4

3

نا مطلوب

4

3

3

4

3

متوسط

5

3

2

3

2

متوسط

6

2

2

2

1

کاملاً مطلوب

7

2

3

3

3

متوسط

8

1

2

2

2

مطلوب

9

1

1

2

2

کاملاً مطلوب

10

2

2

3

2

مطلوب

11

3

3

3

2

متوسط

12

3

4

4

5

کاملاً نامطلوب

13

3

3

4

3

نامطلوب

14

3

4

4

5

کاملاً نامطلوب

15

2

3

2

2

مطلوب

16

2

1

2

2

کاملاً مطلوب

17

3

2

3

3

متوسط

18

2

3

3

3

متوسط

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

با توجه به نتایج، 3 محله (محلات شماره 16، 9 و 6) در وضعیت کاملاً مطلوب، چهار محله (محلات شماره 1، 4، 8 و 15) در وضعیت مطلوب و 6 محله (محلات شماره 4، 5، 7، 11، 17 و 18) در وضعیت متوسطی قرار دارند. بقیه محلات نیز از نظر شاخص‌های کیفی در وضعیت نامطلوب و کاملاً مطلوب قرار گرفته‌اند. شکل (7) وضعیت محلات مختلف طبق ماتریس چهارگانه را به نمایش می‌گذارد.

 

الف) وضعیت محلات از لحاظ سازگاری

ب) وضعیت محلات از لحاظ مطلوبیت

ج) وضعیت محلات از لحاظ ظرفیت

د) وضعیت محلات از لحاظ وابستگی

د) وضعیت کلی محلات طبق ماتریس چهارگانه

شکل 7: وضعیت محلات منطقه 2 شهر ارومیه طبق ماتریس چهارگانه

Figure 7: Status of neighborhoods in region 2 of Urmia city according to the four-dimensional matrix

رعایت قاعده فقهی حد کفاف در برنامه‌ریزی و طراحی شهری منطقه 2 ارومیه

برای بررسی این موضوع که آیا قاعده فقهی حد کفاف در برنامه‌ریزی و طراحی شهری منطقه 2 ارومیه رعایت شده است یا نه، پرسشنامه‌ای (با توجه به جدول 3) تهیه و در اختیار 20 نفر از کارشناسان و تحصیل‌گردگان گذاشته و با استفاده از میانگین پاسخ‌ها (میانه 3) به تحلیل موضوع پرداخته شد. طبق نتایج به‌دست آمده (جدول 15) می‌توان گفت که به جز سه مورد امنیت و ایمنی کافی در برنامه‌ریزی و طراحی فضای‌های شهری، دسترسی کافی عموم مردم به مکان‌های عمومی و خدماتی شهری، امنیت و ایمنی کافی معابر عمومی شهری و تراکم جمعیتی کافی نسبت به سطح شهر در طرح و برنامه‌های شهری بقیه موارد رعایت نشده است. در یک نتیجه کلی می‌توان گفت از نظر کارشناسان، به قاعده فقهی حد کفاف در برنامه‌ریزی و طراحی شهری منطقه 2 ارومیه (با میانگین 90/2) بی‌توجهی شده است.

 

جدول 15: قاعده فقهی حد کفاف در سطح منطقه 2

Table 15: The jurisprudential rule of Hadd-e Kafaf (minimum sufficiency level) in District 2

قاعده فقهی حد کفاف

میانگین

نتیجه

امنیت و ایمنی کافی در برنامه‌ریزی و طراحی فضای‌های شهری

01/3

رعایت

رعایت اصول و استانداردهای لازم برای مکانیابی کاربری آموزشی

95/2

عدم رعایت

رعایت اصول و استانداردهای لازم برای مکانیابی کاربری اداری و انتظامی و خدماتی و اورژانسی

87/2

عدم رعایت

وجود فضای سبز کافی برای تأمین نیازهای شهروندان

96/2

عدم رعایت

ظرفیت کافی و دسترسی یکسان به کاربری درمانگاه‌ها و بیمارستان‌ها

82/2

عدم رعایت

دسترسی کافی عموم مردم به مکان‌های عمومی و خدماتی شهری

09/3

رعایت

امنیت و ایمنی کافی معابر عمومی شهری

17/3

رعایت

 رعایت اصول پویایی مرکز شهر در طراحی و برنامه‌ریزی

67/2

عدم رعایت

تراکم جمعیتی کافی نسبت به سطح شهر در طرح و برنامه‌های شهری

16/3

رعایت

رعایت حقوق شهروندی در طرح و برنامه‌های شهری برای رشد و سعادت انسان در شهرهای اسلامی

58/2

عدم رعایت

رعایت استانداردهای لازم در خیابان و پیاده‌روها (برای سهولت در رفت‌وآمد)

99/2

عدم رعایت

لحاظ‌کردن سطح و ظرفیت کافی برای احداث پارکینگ نسبت به حجم ترافیک

67/2

عدم رعایت

الزامات لازم برای جانمایی کلیه کاربری‌های شهری با سازگاری کافی

88/2

عدم رعایت

فضای کافی برای رفع نیازهای معنوی و معاملات اجتماعی

73/2

عدم رعایت

کل

90/2

عدم رعایت

منبع: یافته‌های پژوهش، 1403

 

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

رجوع به شهرسازی گذشته به‌خصوص شهرهای اسلامی می‌تواند پاسخگوی خیلی از مشکلات شهری موجود باشد. با توجه به اهتمام دولت جمهوری اسلامی ایران به نهادینه‌سازی اصول و ارزش‌های اسلامی در برنامه‌ریزی شهری، ضرورت دارد که اصول شهرسازی از دیدگاه اسلام به‌صورت نظام‌مند تبیین و استخراج شوند. از آنجایی که زمینه و بستر تهیه طرح و برنامه‌ها و اجرای آن در شهرهای ایرانی ـ اسلامی است، ضرورت می‌یابد قواعد و اصول فقه اسلامی در فرآیند تهیه آنها رعایت شود. قاعده فقهی حد کفاف یکی از قواعد اسلامی است که در راستای رفاه بشر و برخورداری برابر انسان‌ها از منابع است. کاربری‌های شهری علاوه بر اینکه به لحاظ کمی باید از کفایت لازم برخوردار باشد، به لحاظ کیفی نیز باید از کفایت لازم برخوردار باشد. تخصیص منابع به‌صورت برابر در سطح شهر و تأمین سرانه‌های کاربری‌های شهری به‌صورت یکسان در کلیه مناطق و محلات و برخورداری یکسان همه شهروندان از خدمات شهری، یکی از مهم‌ترین اهداف طرح‌ها و برنامه‌های شهری است. در محدوده مورد مطالعه بررسی شد که چه کاربری‌هایی و چه محلاتی به لحاظ قاعده فقهی حد کفاف، از کفایت لازم برخوردار است یا نیست. طبق بررسی‌های کمی، کاربری‌های آموزشی، آموزشی تحقیقات و فناوری، بهداشتی ـ درمانی، مذهبی، تفریحی ـ گردشگری و صنعتی در منطقه 2 شهر ارومیه از نظر وضعیت سرانه نسبت به طرح‌های بالادست با کمبود مواجه‌اند و سرانه کاربری‌های مدنظر از نظر قاعده فقهی حد کفاف به کفایت لازم نرسیده است. درمقابل کاربری‌های فرهنگی ـ هنری، پارک‌ها و فضای سبز، ورزشی، اداری ـ انتظامی، مسکونی، تجاری و خدماتی، حمل‌ونقل و انبارداری، تأسیسات و تجهیزات شهری از نظر سرانه نسبت به طرح‌های بالادست، وضعیت پذیرفتنی و دارای کفایت لازم است. در ادامه وضعیت محلات منطقه 2 شهر ارومیه را براساس تحلیل قاعده حد کفاف سرانه مسکن، خدمات پایه شهری و شبکه راه‌ها در طرح و برنامه‌ها بررسی شد که براساس نتایج کلی، محلات شماره 2، 3، 4، 5، 6، 7، 14،15، 16 و 18 دارای کمبود هستند. برای سنجش وضعیت کیفی کاربری‌ها نیز از ماتریس چهارگانه (سازگاری، مطلوبیت، وابستگی و ظرفیت) استفاده شد که نتایج ماتریس نشان داد که 3 محله(محلات شماره 16، 9 و 6) در وضعیت کاملاً مطلوب، چهار محله(محلات شماره 1، 4، 8 و 15) در وضعیت مطلوب و 6 محله (محلات شماره 4، 5، 7، 11، 17 و 18) در وضعیت متوسطی قرار دارند. بقیه محلات نیز از نظر شاخص‌های کیفی در وضعیت نامطلوب و کاملاً مطلوب قرار گرفته‌اند و دارای کمبودهایی هستند. همچنین براساس نظرات و یافته‌های حاصل از پرسشنامه کارشناسان، به قاعده فقهی حد کفاف در برنامه‌ریزی و طراحی شهری منطقه 2 ارومیه (با میانگین 90/2) بی‌توجهی شده که هم‌راستا با نتایج بخش بخش بررسی کمی و کیفی کاربری‌ها در منطقه شهر ارومیه است؛ بنابراین، توصیه می‌شود در روند تهیه طرح و برنامه‌های شهری در شهرهای ایرانی – اسلامی به احکام اسلامی در راستای توسعه انسانی و افزایش رفاه شهروندان رجوع شود.

References

منابع
قرآن کریم.
احمدی، سیدعباس، ایرانی هریس، صیاد، و دلالت، مراد (1399). تحلیل و بررسی خدمات عمومی شهر اهر با تأکید بر عدالت فضایی. جغرافیایی آمایش شهری – منطقه‌ای، 10(37)، 187-210.
 https://doi.org/10.22111/gaij.2020.5980
بمانیان، محمدرضا، ارجمندی، سحر، و علی‌محمدی، فرزانه (1394). تأثیر اصول فقهی مرتبط با حقوق شهروندی بر پایه عدل در طراحی مسکن (نمونه موردی: سه مورد از خانه‌های ایرانی - اسلامی). مطالعات شهر ایرانی اسلامی، (12)، 89-100. https://sid.ir/paper/479255/fa
بن عمر، مفضل (1348ق). توحید مفضل (علامه مجلسى، مترجم، ج. 1). انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
پورمحمدی، مرضیه، بحرینی، سیدحسین، و داوودپور، زهره (1398). شهر اسلامی: تخیل یا واقعیت. دانش شهرسازی، 3(2)، 33-47. https://doi.org/10.22124/upk.2019.13124.1184
پورمحمدی، مرضیه، حبیبی، سید محسن، بحرینی، حسین، و داودپور، زهره (1401). رد نظریۀ شهر اسلامی به‌عنوان فرم. باغ نظر، 19(107)، 99-110. https://doi.org/10.22034/bagh.2021.256752.4710
ربانی، رسول (1385). جامعه‌شناسی شهری (با همکاری فریدون وحیدا، چاپ دوم). دانشگاه اصفهان، با همکاری سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی.
ربانی عارف، هادی، رزاقی، صادق، و دهقان‌پور، علیرضا (1399). رفاه و اشرافی‌گری در اسلام. فصلنامه علمی اقتصاد و بانکداری اسلامی، 9(32)، 123-146. http://mieaoi.ir/article-1-847-fa.html
شریف رضی، محمد بن حسین (1388). نهج‌البلاغه (حسین انصاریان، مترجم). دارالعرفان.
صابرمنش، علیرضا، احمدی، حسن، و براتی، ناصر (1400). تبیین مؤلفه‌های آموزش شهرسازی با تأکید بر شاخص‌های شهر اسلامی محورهای موضوعی: شاخص‌های شهر ایرانی اسلامی. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 12(46)، 1-16. https://iic.ihss.ac.ir/fa/Article/36466
صفایی‌پور، مسعود، و حاجی‌پور، نازنین (1401). سنجش و ارزیابی میزان خلاقیت شهری برمبنای مؤلفه‌های ایرانی - اسلامی در شهر دزفول. مطالعات جغرافیایی نواحی ساحلی،  3(2)، 1-25.
https://doi.org/10.22124/gscaj.2022.21152.1128
صفایی مقدم، مهدی، رحمانی، بابک، پاک سرشت، میلاد، و مرعشی، سارا (1395). مبانی و اصول اخلاق اسلامی: ارتباط معلم با دانش‌آموزان. مجله پژوهشنامه مبانی تعلیم و تربیت، 6(1)، 23-45.
https://doi.org/10.22067/fe.v6i1.36765
صفری، حامد، زمانی، بهادر، و ربانی‌خور اسگانی، علی (1399). تحلیل ابعاد و عوامل تأثیرگذار بر فرایند صورت‌بندی دستورالعمل اخلاق حرفه‌ای برنامه‌ریزی شهری در ایران. جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، 31(4)، 43-70.
https://doi.org/10.22108/gep.2020.123415.1315
طباطبایی، محمدحسین (1350الف). تفسیر المیزان (سید محمدباقر موسوی همدانی، مترجم، ج. 4). دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم).
طباطبایی، محمدحسین (1350ب). تفسیر المیزان (سید محمدباقر موسوی همدانی، مترجم، ج. 18). دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم).
عندلیب، حسین (1397). بررسی و تبیین اصول و قواعد شهرسازی از منظر فقه اسلامی. فصلنامه علمى اختصاصى معارف فقه علوى، 4(6)، 5-26. https://ensani.ir/fa/article/388451
عیتانی، محمد خلیل (1422ق). المفردات فی غریب القرآن (حسین بن محمد راغب اصفهانی، مترجم، چاپ دوم). دفتر نشر الکتاب.
فراهانی فرد، سعید (1386). عدالت بین‌نسلی در بهره‌برداری از منابع طبیعی. فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، 7(25)، 125-157. https://eghtesad.iict.ac.ir/article_16666.html
فهری، احمد (1301). صحیفه سجادیه (ج. 2). انتشارات اسوه.
قاسمی، کیمیا، حمزه‌نژاد، مهدی، و مشکینی، ابوالفضل (1398). ارائه الگوی برنامه‌ریزی کالبدی شهر ایرانی اسلامی برای پاسخ به نیازهای انسان از منظر اسلام. نقش جهان، 9(3)، 177-190.
https://bsnt.modares.ac.ir/article_862.html
کلانتری، عبدالحسین، و بخشی‌زاده، حسن (1399). معیارهای ‌عدالت اجتماعی ‌در ‌شهر ‌اسلامی. فصلنامه علمی – پژوهشی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 10(1)، 9-30.
https://doi.org/10.22059/jstmt.2020.295303.1325
گل خطمی، ایمان، و حقیقت‌بین، مهدی (1395). کاربرد فقه در تحقق منظر شهری امن. مجله شیعه‌شناسی، 14(55)، 69-98. https://www.shiitestudies.com/article_27732.html
محمدی ری شهری، محمد (1325ق). میزان الحکمه (حمیدرضا شیخی، مترجم، ج. 5). انتتشارات مؤسسه علمی ـ فرهنگی دارالحدیث.
مسعودی ثانی جویباری، هما، شکور، علی، دلمانیان، امیر، بابایی الیاسی، میلاد، و کرمی پالنگری، شهرام (1403). سنجش و تحلیل عدالت فضایی در توزیع کاربری‌های خدماتی در سطح محلات شهری مطالعه موردی: محلات منطقه پنج شهر رشت. فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 56(2)، 97-113.
https://doi.org/10.22059/jhgr.2023.352932.1008572
معاونت برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری ارومیه (1400). آمارنامه شهر ارومیه.
ملکپور اصل، بهزاد، و دستواره، فرشته (1399). کدهای اخلاق حرفه‌ای در برنامه‌ریزی. فصلنامه توسعه پایدار محیط جغرافیایی، 1(3)، 70-85. https://doi.org/10.52547/sdge.2.2.184
مولائی، اصغر، و خانی، حسین (1401). تأثیر اصول و قواعد فقهی در برنامه‌ر یزی و طراحی فضاهای شهری اسلامی (مطالعه موردی: محدوده پیاده‌راه پانزده خرداد تهران). حقوق اسلامی، 19(72)، 153-184.
 https://hoquq.iict.ac.ir/article_252940.html
میرغلامی، مرتضی، کی‌نژاد، محمدعلی، و علیزاده، بهرام (1397). ارزیابی عدالت فضایی در توسعۀ مجدد فضاهای مورد پژوهی‌: طرح موضعی عتیق شهر تبریز. ماهنامۀ باغ نظر، 15(67)، 43-52.
https://doi.org/10.22034/bagh.2018.80613
نقی‌زاده، محمد (1389). تأملی در چیستی شهر اسلامی. فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 1(1)، 94-51. https://www.magiran.com/p871566
وفادار نصرالله‌زاده، مریم (1399). بررسی احکام شهرسازی با رویکرد کاربری مسکونی. دو‌فصلنامه‌ علمی مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، 14، 251-275. https://doi.org/10.22034/fvh.2020.4894
ونوس، داور، و خانی جزنی، جمال (1380). اصول اخلاق بازرگانی در اسلام. مجله دانش و توسعه، (13)، 43-60.
http://noo.rs/hD73x
References
The Holy Quran.
Ali, M. A., Kahachi, H. A., Al-Hinkawi, W. S., & Shok, M. I. (2023). The impact of Islamic thought on sustainable development of the Arab Islamic city: Baghdad city as a case study. In International Conference on Scientific Research & Innovation (ICSRI 2022) (Vol. 2820, No. 1, p. 030013). AIP Publishing LLC. https://doi.org/10.1063/5.0150741
Abu-Lughod, J. L. (1987). The Islamic city–Historic myth, Islamic essence, and contemporary relevance. International journal of middle east studies, 19(2), 155-176.
 https://doi.org/10.1017/S0020743800031822
Ahmadi, S. A., Irani Harris, S., & Delalat, M. (2020). Analyzing and reviewing the public services of Ahar city with an emphasis on spatial justice. Journal of Urban and Regional Studies, 10(37), 187-210. https://doi.org/10.22111/gaij.2020.5980 [In Persian]
Aitani, M. Kh. (2001). Al-Mufradat fi Gharib al-Qur’an (H. i. M. Raghib Isfahani, Trans., 2nd ed.). Office of Kitab Publishing. [In Persian]
AlSayyad, N., & Tureli, I. (2009). Islamic urbanism. In International encyclopedia of human geography. Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-008044910-4.01058-0
Andalib, H. (2018). Investigating and explaining the principles and rules of urban planning from the perspective of Islamic jurisprudence. Specialized Scientific Quarterly of Alawi Jurisprudential Knowledge, 4(6), 5-26. https://ensani.ir/fa/article/388451 [In Persian]
Bemanian, M. R., Arjmandi, S., & Ali Mohammadi, F. (2015). The impact of jurisprudential principles related to citizenship rights based on justice in housing design (Case study: Three examples of Iranian-Islamic houses). Journal of Iranian Islamic City Studies, (12), 89-100.
https://sid.ir/paper/479255/fa [In Persian].
Benhadda, A. (2020). The city in the Islamic world: From imitiation to modernization: A reading of the Arab city and modernity. Al-Muntaqa: New Perspectives on Arab Studies, 3(2), 88-96.
https://www.jstor.org/journal/almuntaqa
Dabbour, L. M. (2021). Morphology of quarters in traditional Arab Islamic city: A case of the traditional city of Damascus. Frontiers of Architectural Research, 10(1), 50-65.
https://doi.org/10.1016/j.foar.2020.11.004
Deputy of Planning and Human Capital Development of Urmia Municipality (2021). Statistics of Urmia city. [In Persian]
Fahri, A. (1992). Sahife Sajjadie (Vol. 2). Osveh Publications. [In Persian]
Farahani Fard, S. (2007). Intergenerational justice in the exploitation of natural resources. Scientific Research Quarterly of Islamic Economics, 7(25), 125-157.
https://eghtesad.iict.ac.ir/article_16666.html [In Persian]
Golkhatami, I., & Haqqiq Bin, M. (2016). Application of jurisprudence in realizing a safe urban landscape. Journal of Shiite Studies, 14(55), 69-98.
https://www.shiitestudies.com/article_27732.html [In Persian]
Ibn Umar, M. (1929). Tawhid al-Mufaz-zal (Allama Majlisi, Trans., Vol. 1). Ministry of Culture and Islamic Guidance Publications. [In Persian]
Kalantari, A. (2020). Criteria of social justice in an Islamic city. Quarterly Scientific-Research Journal of Social Theories of Muslim Thinkers, 10(1), 9-30.
 https://doi.org/10.22059/jstmt.2020.295303.1325 [In Persian]
Malkpour Asl, B., & Dastvareh, F. (2020). Professional codes of ethics in planning. Quarterly Journal of Sustainable Development of Geographical Environment, 1(3), 70-85.
https://doi.org/10.52547/sdge.2.2.184 [In Persian]
Masoudi Sani Joybari, H., Shakoor, A., Delmanian, A., Babaei Eliasi, M., & Kerami Palangeri, Sh. (2024). Measuring and analyzing spatial justice in the distribution of service uses at the level of urban neighborhoods; The case study of neighborhoods of Distict 5 of Rasht City. Human Geography Research Quarterly, 56(2), 97-113. https://doi.org/10.22059/jhgr.2023.352932.1008572 [In Persian]
Mirgholami, M., Kinezhad, M. A. & Alizadeh, B. (2018). Evaluating spatial justice in the redevelopment of case study spaces: The ancient site plan of Tabriz city. Bagh-e-Nazar Monthly, 15(67), 43-52. https://doi.org/10.22034/bagh.2018.80613 [In Persian]
Mohammadi Reyshahri, M. (1907). Mizan al-Hikmah (H. R. Sheikhi, Trans., Vol. 5). Dar al-Hadith Scientific-Cultural Institute. [In Persian]
Molaei, A., & Khani, H. (2022). The effect of jurisprudential principles and rules in planning and designing Islamic urban spaces (Case study: Tehran's 15th Khordad Pedestrian Area). Islamic Law, 19(72), 153-184. https://hoquq.iict.ac.ir/article_252940.html [In Persian]
Sharif Razi, M. i. H. (2009). Nahj al-Balagha (H. Ansarian, Trans.). Dar al-Erfan. [In Persian]
Naghizadeh, M. (2010). A reflection on the nature of the Islamic city. Iranian Islamic City Studies Quarterly, 1(1), 51-94. https://www.magiran.com/p871566 [In Persian]
Pourmohammadi, M., Bahreini, H., & Davoudpour, Z. (2019). Islamic city: Imagination or reality. Urban Planning Science, 3(2), 33-47. https://doi.org/10.22124/upk.2019.13124.1184 [In Persian]
Pourmohammadi, M., Habibi, M., Bahreini, H., & Davudpour, Z. (2021). Rejecting the theory of the Islamic city as a form. Bagh-e-Nazar, 19(107), 99-110.
https://doi.org/10.22034/bagh.2021.256752.4710 [In Persian]
Qasemi, K., Hamzehnejad, M., & Meshkini, A. (2019). Presenting a physical planning model for an Iranian Islamic city to meet human needs from an Islamic perspective. Naqsh-e Jahan, 9(3), 177-190. https://bsnt.modares.ac.ir/article_862.html [In Persian]
Rabbani Aref, H., Razzaghi, S., & Dehghanpour, A. (2020). Welfare and aristocracy in Islam. Quarterly Journal of Islamic Economics and Banking, 9(32), 123-146.
http://mieaoi.ir/article-1-847-fa.html [In Persian]
Rabbani, R. (2006). Urban sociology (F. Vahida, Ed., 2nd ed.). Isfahan University, in collaboration with the Organization for the Study and Compilation of Humanities Books. [In Persian]
Sabermanesh, A., Ahmadi, H., & Barati, N. (2021). Explaining the components of urban planning education with emphasis on Islamic city indicators. Thematic axes: Iranian Islamic city indicators. Iranian Islamic City Studies, 12(46), 1-16. https://iic.ihss.ac.ir/fa/Article/36466 [In Persian]
Safaei Moghadam, M., Rahmani, B., Pak Seresht, M., & Marashi, S. (2016). Foundations and principles of Islamic ethics: Teacher-student relationship. Journal of Research on the Foundations of Education and Training, 6(1), 23-45. https://doi.org/10.22067/fe.v6i1.36765 [In Persian]
Safaeipour, M., & Hajipour, N. (2021). Measuring and evaluating the level of urban creativity based on Iranian-Islamic components in the city of Dezful. Geographical Studies of Coastal Areas, 3(2), 1-25. https://doi.org/10.22124/gscaj.2022.21152.1128 [In Persian]
Safari, H., Zamani, B., & Rabbani-Khor Esgani, A. (2020). Analysis of dimensions and factors influencing the process of formulating professional ethics guidelines for urban planning in Iran. Geography and Environmental Planning, 31(4), 43-70.
https://doi.org/10.22108/gep.2020.123415.1315 [In Persian]
Tabataba’i, M. H. (1971a). Tafsir al-Mizan (S. M. B. Mousavi Hamedani, Trans., Vol. 4). Islamic Publications Office (affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom). [In Persian]
Tabataba’i, M. H. (1971b). Tafsir al-Mizan (S. M. B. Mousavi Hamedani, Trans., Vol. 18). Islamic Publications Office (affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom). [In Persian]
Vafadar Nasrullahzadeh, M. (2020). Studying the rulings of urban planning with a residential use approach. Two Scientific Quarterly Journals of Islamic Jurisprudence and Fundamentals of Law Studies, 14, 251-275. https://doi.org/10.22034/fvh.2020.4894 [In Persian]
Venus, D., & Khani Jazni, J. (2001). Principles of business ethics in Islam. Journal of Knowledge and Development, (13), 43-60 http://noo.rs/hD73x [In Persian]
 
 

Files

History

  • Receive Date: 21 April 2025
  • Revise Date: 13 December 2025
  • Accept Date: 10 January 2026

Share

How to cite

Statistics