Inhibitory and Enabling Factors Affecting Social Capital (Case of Villages in the Central Part of Ardabil County)

Document Type : Original Article

Authors

1 Associate professor of Geography and Rural Planning, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran

2 M.A. student of Rural Planning, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran

Abstract

Abstract
In recent decades, the emergence of endogenous development models has highlighted human and social capital as critical drivers of economic growth. Within this framework, social capital—particularly trust—has become a focal point in research related to growth. Recognizing its significance, this study investigated the driving and inhibiting factors that influence social capital, focusing on the villages in the central district of Ardabil County as a case study. Methodologically, the research was applied in nature and employed a descriptive-analytical approach. Data were collected through both library research and fieldwork, primarily using questionnaires as the main tool. The target population consisted of villages with more than 20 households in the central district of Ardabil County. SPSS and LISREL pieces of software were utilized for data analysis. The findings revealed that the social factor (effect coefficient=0.918), managerial factor (0.907), and economic factor (0.869) were the most influential driving factors, while the economic factor (0.960), managerial factor (0.903), and social factor (0.885) represented the most significant inhibiting factors affecting social capital. Additionally, the villages of Tazeh Kand-Rezaabad (score=174.05), Aghcheh Kandi (162.14), and Hasanali Kandi (152.25) exhibited the highest levels of inhibiting factors, whereas the villages of Anzab-e Olya (154.17), Gorjan (142.36), and Aqbolagh-e Aghajan Khan (130.64) demonstrated the highest levels of driving factors that enhanced social capital.
 
Keywords: Village, Rural Development, Social Capital, Inhibiting and Promoting Factors, Ardabil.
 
Introduction
All development literature indicates that a lack of social capital can lead to ineffective policy planning and implementation. The natural, physical, economic, psychological, and social resources of a society can significantly influence its outcomes, either positively or negatively. Weak social capital can cause irreparable or irreversible damage to communities, making it imperative to take proactive measures to prevent its decline and actively seek to strengthen it. Consequently, various factors can either positively (promoting) or negatively (restraining) impact social capital. Understanding these factors is crucial for expanding the dimensions of social capital and enhancing the social engagement of individuals, particularly in rural communities. Addressing these issues enables identification of effective solutions and policies aimed at reinforcing social capital, which in turn can improve quality of life and foster sustainable development. In Ardabil County, the issue of social capital is particularly pertinent and influenced by factors, such as youth migration, inadequate social infrastructure, limited financial resources, lack of education and awareness, insufficient facilities and public services, and shortcomings in social interactions. Therefore, this study aimed to examine the inhibiting and promoting factors that affected social capital in the villages of the central district of Ardabil County.
 
Materials & Methods
This study employed a qualitative research method characterized as applied in purpose and descriptive in terms of data collection. The statistical population comprised rural households in the central district of Ardabil County. Sample villages were selected based on two criteria: having a population of more than 20 households and possessing an active council or village management institution. Using the Cochran formula, the sample size was determined to be 360 households, while the questionnaires were distributed among the villages in proportion to their respective number of households. Data collection was conducted through questionnaires, which consisted of 2 sections. The first section addressed the driving factors of social capital and included 45 items, while the second section focuses on the inhibiting factors, comprising 36 items. Data analysis was performed by using Structural Equation Modeling (SEM) in LISREL software and the ISDM method in SPSS software.
 
Research Findings
The results indicated that the most significant driving factors affecting social capital were the social factor (effect coefficient=0.918), managerial factor (0.907), economic factor (0.869), individual factor (0.785), and psychological factor (0.753), respectively. Among the economic factors, the highest factor loading was attributed to the item related to job creation for villagers (factor loading=0.85). For social factors, the item regarding voluntary participation of villagers in development programs and teamwork received the highest loading (0.86). In terms of individual factors, the item focused on enhancing traditional rural beliefs and values scored 0.85, while for psychological factors, the item addressing feelings of value and belonging to the community had a loading of 0.76. Lastly, among the administrative-managerial factors, the item regarding the formation of non-governmental organizations and strengthening the rural management accountability system received the highest loading of 0.87. These indicators had thus played a crucial role in influencing changes in the latent variables associated with driving factors affecting social capital. Conversely, the most significant inhibiting factors affecting social capital were the economic factor (effect coefficient=0.960), managerial factor (0.903), social factor (0.885), individual factor (0.774), and psychological factor (0.732), respectively. The highest factor loading among economic factors was linked to the item concerning poverty in the village (factor loading=0.81). For social factors, the lack of effective local leadership received the highest loading (0.82). Among individual factors, indifference to community issues had a loading of 0.81. The psychological factors highlighted the lack of modernity with a loading of 0.72 and for administrative-managerial factors, inefficient management in the village received the highest loading of 0.84. These indicators significantly influenced changes in the latent variables related to inhibitory factors affecting social capital. Additionally, the results of the Kruskal-Wallis test revealed that the villages of Tazeh-e-Kand Rezaabad (score=174.05), Aqcheh-e-Kandi (162.14), and Hasan-e-Ali-e-Kandi (152.25) exhibited the highest levels of inhibiting factors. Conversely, the villages of Anzab-e-Alia (154.17), Gorjan (142.36), and Aqbalagh-e-Aghajan Khan (130.64) demonstrated the most significant promoting factors for social capital.
Discussion of Results & Conclusion
The results highlighted the significance of economic, social, and managerial factors as both barriers and drivers of social capital among villagers. These findings align with the research conducted by Shafiei Sabet and Ebrahimipour (2022), Kargani et al. (2023), and Karhina (2019). Based on these insights, the following recommendations are proposed to overcome obstacles and enhance social capital:

Implementing Effective Monitoring and Evaluation: Proper monitoring and evaluation within the villages are essential. The absence of these mechanisms can diminish the quality and effectiveness of implemented programs and projects. When residents perceive a lack of responsiveness from authorities regarding their needs and concerns, it can lead to feelings of indifference and disconnection from their community, which directly undermines social capital.
Enhancing Education and Information Sharing: Promoting education and knowledge among villagers can significantly increase social participation and cooperation. This, in turn, strengthens social trust and solidarity while empowering individuals, all of which contribute to bolstering social capital and improving living conditions in rural communities.
Boosting Business Opportunities and Labor Productivity: Creating and fostering social relationships can increase business opportunities and enhance the productivity of rural labor. Reducing economic disparities and empowering individuals are key to strengthening social capital and improving the overall quality of life in rural areas.
Facilitating Group Activities: Organizing group activities through local councils and encouraging greater participation among villagers can enhance social trust, ultimately leading to an increase in social capital.

 

Keywords

Main Subjects

Full Text

مقدمه

توسعه روستاها یک موضوع مهم در جامعه به شمار می‌رود که نیازمند شناسایی و بررسی ابعاد مختلف آن است. در فرآیند تولید و رشد اقتصادی از عوامل اساسی می‌توان به سرمایه اشاره کرد (Alpino & Mehlum, 2023, P 9). سرمایه ابزاری است که افراد، گروه یا یک جامعه برای رسیدن به اهدافش از آن استفاده می‌کند. در این میان سرمایه اجتماعی به‌عنوان یک عامل کلیدی در توسعه اجتماعی و اقتصادی جوامع شناخته شده است (Cappiello et al., 2020, P 13). سرمایه اجتماعی، یکی از ابعاد توسعه به شمار می‌رود که نقش مهمی در توسعه روستاها دارد. این ابعاد شامل عواملی مانند اعتماد، همبستگی اجتماعی، مشارکت اجتماعی و شبکه‌های اجتماعی است که در توسعه روستاها تأثیرگذارند (Yin et al., 2025, P. 10). سرمایه اجتماعی می‌تواند در جهت دستیابی به هدف‌های ارزشمند، انسان‌ها را هدایت کند و نظام هدفمندی را شکل دهد که به‌منزله زنجیره‌ای از اعتماد در مشارکت و انسجام است (Anakpo et al., 2024, P. 8). به‌طور پیوسته، سرمایه اجتماعی باید بازتولید شود وگرنه کاهش پیدا می‌کند و فرآیندهای اجتماعی را با مشکل روبه‌رو می‌سازد (Villalonga-Olives & Kawachi, 2015, P. 2).

با این حال، برخی جوامع با سطوح بالایی از سرمایه اجتماعی و همکاری اجتماعی برخوردارند؛ در حالی که دیگران با کاهش سرمایه اجتماعی مواجه هستند. این اختلافات در سطوح سرمایه اجتماعی، میزان توسعه و پیشرفت اجتماعی را تحت تأثیر قرار می‌دهد (پیراهری، 1388، ص. 121). امروزه برای رسیدن به توسعه روستایی اهمیت سرمایه اجتماعی موضوعی رو به پیشرفت در بسیاری از مطالعات است. برای بحث موضوعات سیاست‌گذاری، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی به‌عنوان مجموعه‌ای است که در بین حکومت‌های قدرتمند دنیا این مفهوم را گسترش داده است (پاک‌سرشت، 1394، ص. 43). با توجه به آنکه بیشتر مناطق روستایی محدودیت‌هایی در ارتباط با منابع طبیعی و از سرمایه فیزیکی و مالی در سطح پایین به خصوص در جهان سوم برخوردارند، در راستای پذیرش و به‌کارگیری برنامه‌های توسعه می‌توان از سرمایه اجتماعی بهره بسیار برد (شانازی و همکاران، 1399، ص. 5). سرمایه اجتماعی برای سرمایه‌های مالی و اقتصادی می‌تواند مکمل مناسبی باشد و نقص‌های آن را جبران کند (Lefebvre et al., 2016, P. 8)؛ زیرا بی‌پایان و کم‌هزینه است و برای جامعه روستایی می‌تواند ارتقای امنیت و کاهش انحرافات اجتماعی را رقم زند (حیدری‌ساربان، 1398الف، ص. 268). با در نظر گرفتن سرمایه اجتماعی، به‌عنوان عاملی که غیر مادی است و تأثیر محسوسی در سیاست‌گذاری‌های درست دارد و همچنین در عملکرد منابع انسانی کم‌هزینه است، یک ضرورتی برای همه سازمان‌ها به شمار می‌رود (کاراوند و همکاران، 1401، ص. 4 ). به‌طور پیوسته، سرمایه اجتماعی باید بازتولید شود وگرنه کاهش پیدا می‌کند و فرآیندهای اجتماعی را با مشکل روبه‌رو می‌سازد (یوسفی و همکاران، 1399، ص. 7). لازمه توسعه سرمایه اجتماعی در دو سطح نهادی و اجتماعی نیازمند مؤلفه‌هایی است که عبارت‌اند از: 1-زمان و فرصت 2- انگیزه و هدف 3- مهارت و توانمندی 4- حمایت و پشتیبانی 5- انگیزه و هدف (طیب‌نیا و همکاران، 1398، ص. 16 ). برای تولید هر کدام از این مؤلفه‌ها باید اقدامات لازم انجام شود تا بهبود بخشند. برای تولید فرصت‌ها، شرایط اقتصادی و رفاهی اقشار کم‌درآمد جامعه را بهبود بخشند و سیاست‌های خاصی را در بازا کار اعمال کنند (موسی‌خانی و همکاران، 1398، ص. 8). سرمایه اجتماعی زمانی به تحقق اهداف می‌پردازد که در خلاء نباشد و تأثیر خود را به‌صورت مهیابودن شرایط محیطی نشان خواهد داد و همچنین ارتقای سرمایه اجتماعی در زمان کوتاه غیرممکن یا شاید هم دشوار است (پاک‌سرشت، 1394، ص. 117). تمامی متن‌های توسعه نشانگر این است که اگر یک جامعه خالی از سرمایه اجتماعی باشد، بسیاری از سیاست‌ها در حوزه‌های برنامه‌ریزی ناکارآمد تجلی پیدا می‌کند (Cappiello et al., 2020 P. 4). به دلیل اینکه سرمایه‌های طبیعی، فیزیکی، اقتصادی، روانشناختی و حتی سرمایه اجتماعی هر جامعه، کارآمدی یا عدم کارایی آنها مشخص است (ایمانی و همکاران، 1399، ص. 5). ضعیف‌بودن سرمایه اجتماعی خسارت جبران‌ناپذیر و یا برگشت‌ناپذیری را برای جامعه رقم می‌زند و باید برای آن تدبیری اندیشید و از ضعیف‌شدن آن جلوگیری و برای تقویت آن تقلا کرد (حیدری‌ساربان، 1398ب، ص. 269)؛ بنابراین در این حوزه عواملی وجود دارند که به‌طور مثبت (پیش‌برنده) یا منفی (بازدارنده) بر سرمایه اجتماعی تأثیرگذارند؛ از این رو، شناخت عوامل مؤثر بر تقویت و تضعیف سرمایه اجتماعی می‌تواند در گسترش ابعاد سرمایه اجتماعی کمک کند و موجب افزایش عملکرد اجتماعی افراد در جامعه بخصوص ساکنان جامعه روستایی شود (محمودی و همکاران، 1395، ص. 3). چنین مسائلی به ما کمک می‌کنند تا بهترین راهکارها و سیاست‌ها برای تقویت سرمایه اجتماعی در نظر بگیریم و در نتیجه، بهبود کیفیت زندگی و توسعه پایدار جامعه را ترویج دهیم. مسئله سرمایه اجتماعی در روستاهای شهرستان اردبیل به دلیل عوامل مختلفی از جمله مهاجرت جوانان، نبود زیرساخت‌های اجتماعی، نبود منابع مالی، نبود آموزش و آگاهی، کمبود تسهیلات و خدمات عمومی، کاستی در تعاملات اجتماعی و ... قابل طرح است؛ بنابراین بررسی عوامل پیش برنده و بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی می‌تواند به درک بهتر از فرآیندهای اجتماعی و ایجاد راهکارهای مناسب برای تقویت سرمایه اجتماعی کمک کند؛ از این رو، پژوهش حاضر به بررسی عوامل بازدارنده و پیش برنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی در روستاهای بخش مرکزی اردبیل می‌پردازد.

 

پیشینه پژوهش

در ارتباط با موضوع پژوهش، مطالعات مختلفی صورت گرفته که در جدول 1 به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود.

 

جدول 1. پیشینه پژوهش

Table 1. Research background

محققان

عنوان

نتایج

(Liang et al., 2015)

سرمایه اجتماعی، مشارکت اعضا و تعاون

نتایج پژوهش حاکی از وجود پیوند مثبت و معنادار میان جنبه‌های گوناگون سرمایه اجتماعی و سطح درگیری اعضا در برنامه‌های آموزشی و جلسات عمومی است.

(Karhina et al., 2019)

آیا هویت فردی در سرمایه اجتماعی در اکراین تأثیر دارد؟

سرمایه اجتماعی به‌عنوان یکی از عناصر بنیادین در شکل‌دهی به سلامت اجتماعی عمل می‌کند و بر جنبه‌هایی همچون عدالت اجتماعی، رفاه کلی، کمینه‌سازی نابرابری‌های جنسیتی و هویتی و توزیع درآمد در ساختارهای جامعه‌ای تأثیرگذار است.

(Richmond & Casali, 2022)

سیر تغییرات سرمایه اجتماعی و رفاه جامعه در یک جامعه کوچک ماهیگیری روستایی

سرمایه اجتماعی قادر است نقشی محوری در تضمین پایداری جوامع وابسته به فعالیت‌های ماهیگیری ایفا کند. عوامل مؤثر بر فرآیند احیای جامعه هدف شامل برقراری پیوندهای ارتباطی با نهادهای دانشگاهی و دولتی، درگیرشدن فعال در فرآیندهای برنامه‌ریزی راهبردی و وجود یک تهدید خارجی است.

(صلاحی‌اصفهانی، 1398)

نقش سرمایه اجتماعی در توسعه روستایی (روستای عشایری قره بلاغ)

می‌توان شاخص‌های سرمایه اجتماعی را با توجه به تمهیداتی که دولت به کار می‌گیرد، در روستاهای عشایری افزایش داد که منجر به توسعه خواهد شد.

(شفیعی ثابت و ابراهیمی‌پور، 1401)

واکاوی عوامل مؤثر بر بهبود سرمایه اجتماعی در سکونتگاه‌های روستایی(مطالعه موردی: بخش اسفندقه جیرفت)

عوامل نهادی با اثر کلی 731/0 و عوامل اجتماعی با اثر کلی 656/0 و عوامل اقتصادی با اثر کلی 271/0 به‌ترتیب بیشترین و کمترین تأثیر را در میان سایر عوامل مؤثر بر سرمایه اجتماعی داشته است.

 

(کورکی‌نژاد، 1401)

نقش سرمایه اجتماعی بر توسعه پایدار اقتصادی در نواحی روستایی شهرستان سیرجان

برای دستیابی به سطوح پیشرفته‌تری از پایداری، ضروری است که عناصر تشکیل‌دهنده جنبه‌های مختلف سرمایه اجتماعی را با دقت مورد ارزیابی قرار داد و با برنامه‌ریزی استراتژیک، آن را تقویت و کاستی‌های موجود را برطرف کرد. این رویکرد می‌تواند کیفیت زندگی و سطح رفاه کشاورزان را ارتقا بخشد و از مهاجرت آنان به مناطق شهری جلوگیری کند.

(کرگانی و همکاران، 1402)

نقش سرمایه اجتماعی در توسعه روستایی مبتنی بر توان‌افزایی جوامع محلی

به دنبال اجرای پروژه توان‌افزایی جوامع محلی، میزان سرمایه اجتماعی درون‌گروهی شبکه افزایش یافته است و درواقع می‌توان استدلال کرد که پس از اجرای پروژه، تقویت سرمایه اجتماعی، تحقق و ارتقای توانمدی جوامع روستایی امکان‌پذیر شده است.

 

روش و ابزار تحقیق

روش تحقیق در این پژوهش براساس ماهیت، ترکیبی از نوع کمی و کیفی، براساس هدف از نوع کاربردی و براساس نحوه ‌گردآوری اطلاعات توصیفی‌تحلیلی است؛ به‌طوری که با بررسی‌ منابع مختلف، مصاحبه و استفاده از تحلیل محتوای کیفی شاخص‌های پژوهش تدوین شده و پس از تدوین پرسشنامه در اختیار جامعه آماری قرار داده و داده‌ها به‌صورت کمی درآمدند. جامعه آماری پژوهش شامل خانوارها روستایی بخش مرکزی شهرستان اردبیل است. روستاهای نمونه براساس شاخص‌های داشتن جمعیت بالای 20 خانوار و داشتن نهاد مدیریتی شورا / دهیار تعیین شد.

بر پایه داده‌های آماری موجود (مربوط به سال ۱۴۰۰)، تعداد روستاهای واقع در بخش مرکزی شهرستان اردبیل به ۸۶ واحد می‌رسد. بر این اساس، برای اجرای فرآیند نمونه‌گیری، از رویکرد طبقه‌ای (چندمرحله‌ای) استفاده به عمل آمد. در این روش، معیار تعداد خانوارها به‌عنوان شاخص اصلی برای تعیین حجم نمونه روستاها مدنظر قرار گرفت. با استفاده از فرمول کوکران حجم نمونه خانوارها برابر با 360 خانوار به دست آمد و پرسشنامه‌ها به نسبت تعداد خانوار در بین روستاهای مورد مطالعه پخش شد (درخور ذکر است که با توجه به قانون دست‌کم 5 پرسشنامه برای هر روستا، تعداد 9 روستا که تعداد پخش پرسشنامه در سطح آنها کمتر از این تعداد به دست آمده بود، به 5 پرسشنامه ارتقا داده شد) (جدول 2).

 

جدول 2. پراکنش پرسشنامه‌های خانوار در سطح روستاهای نمونه

 Table 2. Distribution of household questionnaires at the sample village level

ردیف

روستا

خانوار

پرسشنامه

درصد

ردیف

روستا

خانوار

پرسشنامه

درصد

1

آق قلعه

20

1

28/0

16

آقچه کندی

126

8

22/2

2

کل تپه

21

1

28/0

17

قلعه جوق

213

13

61/3

3

زردآلو

29

2

56/0

18

وکیل‌آباد

238

15

17/4

4

تازه کند رضاآباد

43

3

83/0

19

خشکه رود

238

15

17/4

5

الماس

44

3

83/0

20

سامیان

255

16

44/4

6

اردی

50

3

83/0

21

قره‌تپه

256

16

44/4

7

حسنعلی کندی

51

3

83/0

22

حمل آباد

265

16

44/4

8

گلی

53

3

83/0

23

گرجان

268

17

72/4

9

اروانق

55

3

83/0

24

عموقین

387

24

67/6

10

خواجه بلاغی

76

5

39/1

25

کرکرق

409

25

94/6

11

شهریور

94

6

67/1

26

حکیم قشلاقی

410

25

94/6

12

جمادی

95

6

67/1

27

آقبلاغ آقاجان خان

412

25

94/6

13

پیر آلقیر

97

6

67/1

28

انزاب علیا

502

31

61/8

14

ینگجه

107

7

94/1

29

خیارک

886

55

28/15

15

بنفشه درق

108

7

94/1

جمع

20476

360

100

 

برای گردآوری داده از روش پرسشنامه استفاده شد. پرسشنامه مدنظر از دو قسمت تشکیل شده که بخش اول آن مربوط به عوامل پیش‌برنده سرمایه اجتماعی که دارای 45 گویه و بخش دوم پرسشنامه مربوط به عوامل بازدارنده که دارای 36 گویه است. همچنین برای تجزیه‌وتحلیل اطلاعات از آزمون معادلات ساختاری در نرم‌افزار لیزرل و روش ISDM در نرم‌افزار SPSS استفاده شد.

 

شناسایی عوامل بازدارنده

شناسایی عوامل پیش‌برنده

حرکت از سطح به عمق

حرکت از عمق به سطح

سطح

سطح

عمق

عمق

تقویت سرمایه اجتماعی

عامل اقتصادی

عامل اجتماعی

عامل فردی

روانشناختی

اداری ـ مدیریتی

عامل اقتصادی

عامل اجتماعی

عامل فردی

روانشناختی

اداری ـ مدیریتی

شکل 1. مدل مفهومی پژوهش

Figure 1. Conceptual research model

 

محدوده و قلمروی مورد مطالعه

محدوده مورد مطالعه پژوهش شهرستان اردبیل است. شهرستان اردبیل در بازه جغرافیایی ۴۷ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۴۸ درجه و ۵۵ دقیقه طول جغرافیایی شرقی و ۳۷ درجه و ۴۵ دقیقه تا ۳۹ درجه و ۴۲ دقیقه عرض جغرافیایی شمالی واقع شده است (شکل 2). این شهرستان از شمال با شهرستان‌های نمین و مشگین‌شهر، از جنوب با شهرستان نیر و از غرب با شهرستان سرعین هم‌جوار است. اردبیل میان رشته‌کوه‌های باغرو (معروف به تالش) و سبلان، واقع و بر پایه آخرین ساختارهای اداری کشور، به سه بخش مرکزی، ثمرین و هیر تقسیم‌بندی شده است. بخش مرکزی این شهرستان متشکل از پنج دهستان بالغلو، ارشق شرقی، سردابه، شرقی و کلخوران است (مرکز آمار ایران، 1400).

 

 

شکل 2. موقعیت جغرافیایی محدوده مورد مطالعه

Figure 2. Geographical location of the study area

 

یافته‌های پژوهش

در این قسمت به ارائه یافته‌های پژوهش، طبق تجزیه‌وتحلیل‌های صورت‌گرفته پرداخته می‌شود.

 

عوامل پیش‌برنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی

برپایه تحلیل محتوای کیفی اطلاعات جمع‌آوری‌شده از مرور منابع موجود و اجرای مصاحبه‌های میدانی، مفاهیم محوری از متن یادداشت‌ها و مصاحبه‌ها، استخراج و طی انجام کدگذاری 45 عامل پیش‌برنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی شناسایی شد. کدها از طریق سلسله‌مراتب مضمون در قالب مضامین، کدگذاری شدند که در دو دسته مضمون اصلی[1] و فرعی[2] قرار گرفتند ( Alzboun, 2019, P.5).

در مرحله کدگذاری، مفاهیم با همدیگر مقایسه و با ادغام مفاهیمی که ویژگی یکسانی داشتند، 5 گروه اصلی از عوامل شامل عامل اقتصادی، اجتماعی، فردی (سبک زندگی)، روانشناختی و اداری ـ مدیریتی شناسایی شد. براساس نتایج به‌دست‌آمده از تحلیل محتوای کیفی بررسی‌ها و منابع مختلف، چارچوب عوامل پیش‌برنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی به‌صورت شکل (3) طراحی شد.

اشتغال گروهی (G1)

ایجاد فرصت‌های شغلی برای روستایان (G2)

ایجاد تعاونی‌ها و انجمن‌های اقتصادی در روستا (G3)

توسعه بازارهای محلی و تقویت صنایع دستی روستایی (G4)

تقویت فرصت‌های کسب‌وکار و افزایش بهره‌وری نیروی کار روستاییان (G5)

پذیرش تغییر و نوآوری و تقویت امیدواری (F1)    تمایل به ماندگاری در روستا (F2)

ارتباط با افراد، گروه‌ها، نهادها و سازمان‌ها (F3)   تقویت نگرش مثبت و بهبود احساس امنیت (F4)

استفاده از رسانه‌های جمعی و اینترنت (F5)     دسترسی به شبکه‌های روابط شخصی و اجتماعی (F6)

بهبود باور و ارزش‌های متعارف روستایی (F7)    تجربه‌های مشترک تاریخی (F8)

باورها و ارزش‌های مشترک (F9)  حمایت مردم در شرایط سخت زندگی (F10)

اعتماد به اعضای خانواده و ساکنین روستا (F11)    کمک به همدیگر در قبال نفع شخصی (F12)

صداقت و یک‌رنگی مردم منطقه (F13)    توجه به نصیحت‌ها و راهنمایی‌های دیگران (F14)

علاقه به پیگیری امورات روستا (F15)

مشارکت داوطلبانه روستاییان در برنامه‌های توسعه و تحقق کار تیمی (E1)

تبادل اجتماعی بالا و تمایل به کار گروهی و جمعی در روستا (E2)

پایین‌بودن تنوع (تقسیمات) قومی در روستاها (E3)

آموزش و ارتقای اطلاعات و دانش بین روستاییان (E4)

افزایش میزان دین‌داری فردی و خانوادگی (E5)

عضویت در گروه‌های مذهبی (E6)    سن بالای ساکنان روستایی (E7)

رهبری محلی قوی و قابل اعتماد در روستا (E8)   اقامت بالا در روستا (تعلق خاطر) (E9)

ارتقای کیفیت زندگی در روستا (E10)    تقویت انسجام و همبستگی درون‌گروهی (E11)

پروژه‌های مشارکتی با افراد روستایی (E12)

خوش‌بینی به آینده (R1)

احساس دانایی و قدرت (R2)

احساس ارزشمندی و تعلق به جامعه (R3)

احساس هویت جمعی و گروهی (R4)

احساس وجود تصویری مشترک از آینده (R5)

تقویت عزت نفس و خودکارآمدی (R6)

اعتماد نهادی و جلب اعتماد به مجریان توسعه (M1)

بهبود روش‌ها و اقدامات و به کار گرفتن شدن نیروهای توانمند در مسائل مدیریتی در روستا (M2)

تشکیل سازمان‌های غیر دولتی و تقویت نظام پاسخگویی مدیریت روستایی (M3)

تقویت زیرساخت‌های قانونی و مشخص‌شدن وظایف مدیران روستایی (M4)

تقویت احساس تعلق سرزمینی و کمک به ارتقای کارایی نهادهای دولتی در مناطق روستایی (M5)

برنامه‌های آموزشی برای مدیران در روستا (M6)

پاسخگویی و مسئولیت‌پذیری مسئولین محلی (M7)

شکل 3. عوامل پیش‌برنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی

Figure 3. Driving factors affecting social capital

 

برای اعتبارسنجی مدل و ارزیابی تناسب الگوی اندازه‌گیری عوامل محرکه سرمایه اجتماعی، از رویکرد تحلیل عاملی تأییدی پیشرفته (نوع دوم) استفاده به عمل آمد. سنجش مدل از طریق معیارهای برازش مندرج در جدول (۵) صورت پذیرفت. یافته‌های حاصل نشان می‌دهد که مقدار کای‌اسکوئر ۱۰۵۶.۶۹ با درجات آزادی ۳۵۶.۹۹ است که در سطح معناداری ۱ درصد (p<0/01) از نظر آماری معنادار تلقی می‌شود؛ با وجود این، نسبت کای‌اسکوئر به درجات آزادی برابر با ۲.۹۶ است و این امر بر تناسب پذیرفتنی مدل دلالت دارد. تحلیل‌های مرتبط با کوواریانس و واریانس (SRBMR=0/02 و RBMR =0/04) حاکی از مدیریت مؤثر خطاهای واریانسی و کوواریانسی است و شاخص GFI، نسبت واریانس‌ها و کوواریانس‌های توضیح ‌داده‌ شده توسط مدل را منعکس می‌کند. مقدار ثبت‌شده برای این شاخص (GFI=0.95) با نتایج کای‌اسکوئر هم‌راستا است. ارزیابی شاخص‌های الگوهای جایگزین نیز بیانگر مقادیری بیش از ۰.۹ برای نمونه است که سطح مناسبی را نشان می‌دهد. شاخص RMSEA برای مدل‌های با تناسب مطلوب، ۰.۰۸ یا کمتر در نظر گرفته می‌شود و مقدار محاسبه‌شده برای الگوی عوامل محرکه سرمایه اجتماعی ۰.۰۸ است که بر تناسب نسبی مناسب تأکید دارد. در کل، مدل از برازش کلی مطلوبی برخوردار است؛ به نحوی که اطلاعات میدانی گردآوری‌شده، عوامل محرکه سرمایه اجتماعی استخراج‌شده از مرحله کیفی را پشتیبانی می‌کنند (جدول 3).

 

جدول 3. انطباق نمونه محاسبه‌شده با شاخص‌های برازندگی عوامل پیش‌برنده سرمایه اجتماعی

Table 3. Compliance of the calculated sample with the fitness indices of the driving factors of social capital

شاخص‌های برازش مدل

حد مطلوب

گزارش شده

مقدار کای اسکویر (X2)

-

69/1056

درجه آزادی (df)

-

99/356

نسبت کای اسکویر به درجه آزادی (x2/df)

≤3

96/2

ریشه میانگین توان دوم خطای تقریب (RMSEA))

RMSEA ≤ 0/08

08/0

مجذور مقادیر باقیمانده (RBMR))

RBMR ≤0/05

04/0

مجذور مقادیر باقیمانده استاندار شده (SRBMR))

SRBMR ≤0/05

02/0

شاخص برازندگی (GFI))

0/80  ≤ GFI

95/0

شاخص برازش تطبیقی (CFI))

0/90  ≤ CFI

92/0

شاخص برازش نرم‌شده (NFI))

0/90  ≤ NFI

95/0

شاخص برازش نرم‌نشده (NNFI))

0/90  ≤ NNFI

93/0

شاخص برازندگی فزاینده (IFI))

0/90  ≤ IFI

91/0

 

بررسی اعتبار نمونه اندازه‌گیری با کمک بارهای عاملی، آزمون T و میانگین واریانس به‌دست‌آمده (AVE) و اعتماد نمونه اندازه‌گیری، توسط ضریب اعتماد ترکیبی (CR) است؛ به‌صورتی که مقدار بارهای عاملی مساوی یا بیشتر از 4/0، آزمونT  بیشتر از 96/1 باشد، AVE بیش‌تر از 05/0 و اعتماد ترکیبی بیشتر از 7/0 باشد، میزان اعتبار و اعتماد بخش مناسب است. یافته‌های حاصل از تحلیل‌ها بر آن دلالت دارد که بارهای فاکتوری نشانگرها در سطح استانداردی قرار گرفته و مقادیر آنها بیش از 4/0 است؛ در حالی که مقادیر آزمون t نیز از آستانه 96/1 فراتر رفته‌اند. بر این پایه، رابطه معناداری میان نشانگرها و عوامل پنهان برقرار است و تمامی نشانگرها از روایی بالایی در سنجش سازه مربوطه برخوردارند. شاخص میانگین واریانس به‌دست آمده برای هر 5 ابعاد مورد مطالعه (اقتصادی، اجتماعی، فردی، روانشناختی و اداری ـ مدیریتی) بیشتر از 05/0 است؛ از این رو، هر یک از نشانگرها به‌طور اختصاصی سازه مرتبط با خویش را ارزیابی کرده و طبقه‌بندی نشانگرها در ساختار عوامل اصلی به شیوه‌ای دقیق و مناسب انجام پذیرفته است. برای سنجش میزان  پایایی مدل اندازه‌گیری، شاخص پایایی ترکیب استفاده شد. ضریب اعتماد برای هر کدام از سازه‌ها بیشتر از 07/0 به ‌دست آمد که برداشت گوناگونی از نشانگرها در میان پاسخ‌دهندگان در هنگام پاسخ‌دهی به پرسشنامه وجود داشت و در مجموع، نشانگرها به‌خوبی توانسته‌اند متغیرهای پنهان را اندازه‌گیری کنند.

طبق تخمین‌های این قسمت بیشترین بار عاملی در میان عوامل اقتصادی به گویه‌ ایجاد فرصت‌های شغلی برای روستاییان (بار عاملی 0.85)، در بین عوامل اجتماعی به گویه‌ مشارکت داوطلبانه روستاییان در برنامه‌های توسعه و تحقق کار تیمی (بار عاملی 0.86)، در بین عوامل فردی به گویه بهبود باور و ارزش‌های متعارف روستایی (بار عاملی 0.85)، در بین عوامل روان‌شناختی به گویه احساس ارزشمندی و تعلق به جامعه (بار عاملی 0.76) و در بین عوامل ادرای ـ مدیریتی به گویه تشکیل سازمان‌های غیر دولتی و تقویت نظام پاسخگویی مدیریت روستایی (بار عاملی 0.87) اختصاص یافته است. به بیانی دیگر این نشانگرها بالاترین نقش را در تغییرات متغیرهای پنهان (عوامل پیش‌برنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی) داشته‌اند.

شکل (4) مقادیر محاسبه‌شده قسمت آزمون ساختاری مدل عوامل پیش‌برنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی را نشان می‌دهد. براساس مقادیر آماره  T رابطه معنی‌داری بین متغیرهای پنهان درونی و بیرونی نمونه بر قرار است. در این بخش، بر پایه مقادیر ضرایب تأثیرگذاری، امکان اولویت‌بندی و محاسبه سهم هر عامل در ساختار مدل پژوهشی به‌صورت مستقل فراهم می‌آید. براساس نتایج به‌دست‌آمده، عامل اجتماعی (با ضریب اثر 0.918)، عامل مدیریتی (با ضریب اثر 0.907) عامل اقتصادی (با ضریب اثر 0.869)، عامل فردی (با ضریب اثر 0.785) و عامل روانشناختی (با ضریب اثر 0.753) به‌ترتیب مهم‌ترین عامل پیش‌برنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی هستند.

 

شکل 4. عوامل پیش‌برنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی براساس ضرایب بار عاملی

Figure 4. Driving factors affecting social capital based on factor loading coefficients

عوامل بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی

 بر پایه تحلیل محتوای کیفی اطلاعات جمع‌آوری‌شده از مرور منابع موجود و اجرای مصاحبه‌های میدانی، مفاهیم محوری از متن یادداشت‌ها و مصاحبه‌ها استخراج و طی انجام کدگذاری، 36 عامل بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی شناسایی شد. در مرحله کدگذاری باز، مفاهیم با همدیگر مقایسه و با ادغام مفاهیمی که خصوصیت یکسانی داشتند، 5 گروه اصلی از عوامل شامل عامل اقتصادی، اجتماعی، فردی (سبک زندگی)، روانشناختی و اداری ـ مدیریتی شناسایی شد. براساس نتایج به‌دست‌آمده از تحلیل محتوای کیفی بررسی‌ها و منابع مختلف، چارچوب عوامل بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی به‌صورت شکل (5) طراحی شد.

 

بیکاری (G1)

نابرابری درآمدی (G2)

فقر در روستا (G3)

کمبود سرمایه گذاری (G4)

عدم حمایت دولتی در روستاها (G5)

گرایش بالا به خانواده (F1)   بی‌اعتمادی فردی (F2)

عدم تمایل به مشارکت در فعالیت‌های داوطلبانه (F3)  

خودخواهی و فردگرایی (F4)

بی تفاوتی نسبت به مسائل جامعه روستایی (F5)    

دخالت در زندگی دیگران (F6)

سوء استفاده از حرف‌های خصوصی یکدیگر (F7)   

حسادت نسبت به موفقیت‌های دیگران (F8)

اعتقاد به آداب و سنن محلی (F9) 

پایین‌بودن رفاه اجتماعی (E1)

مهاجرت جوانان روستایی به شهرها (E2)

فقدان رهبری کارآمد محلی در روستاها (E3)

سطح تأهل بالا در روستاها (E4)

تحصیل در مدارس با سطح پایین و پایین بودن سطح تحصیلات (E5)

فقدان آموزش مناسب (E6)    نداشتن شبکه‌های اجتماعی قوی در روستاها (E7)

تفاوت‌های طبقاتی و نابرابری اجتماعی در روستاها (E8)      عدم وجود پایگاه‌ها و تشکل‌های اجتماعی (E9)

عدم وجود دفاتر ICT روستایی (E10)    عدم دسترسی به آموزش و اطلاعات در بین افراد روستایی (E11)

تقدیرگرایی (R1)

عدم نوگرایی (R2)

گسترش روحیه بی تفاوتی (R3)

فقدان نشاط اجتماعی و احساس نارضایتی از زندگی (R4)

باور به وجود ظلم و فقدان عدالت (R5)

فساد اداری در روستا (M1)

عدم شفافیت در تصمیم‌گیری‌ها در روستا (M2)

عدم پاسخگویی مسئولین به نیازها در روستا (M3)

کمبود برنامه‌های آموزشی و توانمندسازی در روستا (M4)

عدم نظارت و ارزیابی مناسب در روستا (M5)

مدیریت ناکارآمد در روستا (M6)

شکل 5. عوامل بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی

Figure 5. Inhibitory factors affecting social capital

 

به‌منظور تأیید مدل و بررسی برازش الگوی اندازه‌گیری مربوط به عوامل بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی، از آزمون تحلیل عاملی تأییدی نوع دوم بهره گرفته شد. برای ارزیابی مدل تحلیل عاملی، از شاخص‌های برازندگی ذکرشده در جدول (4) استفاده شده است. که نتایج نشان‌داده برازش مناسب است.

 

جدول 4. انطباق نمونه محاسبه‌شده با شاخص‌های برازندگی عوامل بازدارنده سرمایه اجتماعی

Table 4. Compliance of the calculated sample with the fitness indices of the social capital inhibiting factors

شاخص‌های برازش مدل

حد مطلوب

گزارش شده

مقدار کای اسکویر (X2)

-

37/1039

درجه آزادی (df)

-

95/355

نسبت کای اسکویر به درجه آزادی (x2/df)

≤3

92/2

ریشه میانگین توان دوم خطای تقریب (RMSEA))

RMSEA ≤ 0/08

06/0

مجذور مقادیر باقیمانده (RBMR))

RBMR ≤0/05

03/0

مجذور مقادیر باقیمانده استانداردشده (SRBMR))

SRBMR ≤0/05

05/0

شاخص برازندگی (GFI))

0/80  ≤ GFI

93/0

شاخص برازش تطبیقی (CFI))

0/90  ≤ CFI

91/0

شاخص برازش نرم‌شده (NFI))

0/90  ≤ NFI

94/0

شاخص برازش نرم‌نشده (NNFI))

0/90  ≤ NNFI

92/0

شاخص برازندگی فزاینده (IFI))

0/90  ≤ IFI

90/0

 

طبق تخمین‌های این قسمت بیشترین بار عاملی در میان عوامل اقتصادی به گویه‌ فقر در روستا (بار عاملی 0.81)، در بین عوامل اجتماعی به گویه‌ فقدان رهبری کارآمد محلی در روستاها (بار عاملی 0.82)، در بین عوامل فردی به گویه بی تفاوتی نسبت به مسائل جامعه روستایی (بار عاملی 0.81)، در بین عوامل روان‌شناختی به گویه عدم نوگرایی (بار عاملی 0.72) و در بین عوامل ادرای ـ مدیریتی به گویه مدیریت ناکارآمد در روستا (بار عاملی 0.84) اختصاص یافته است. به بیانی دیگر این نشانگرها بالاترین نقش را در تغییرات متغیرهای پنهان (عوامل بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی) داشته‌اند.

شکل (6) مقادیر محاسبه‌شده قسمت آزمون ساختاری مدل عوامل بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی از دیدگاه روستاییان را نشان می‌دهد. براساس مقادیر آماره  T رابطه معنی‌داری بین متغیرهای پنهان درونی و بیرونی نمونه بر قرار است. در این بخش، بر پایه مقادیر ضرایب تأثیرگذاری، امکان اولویت‌بندی و محاسبه سهم هر عامل در ساختار مدل پژوهشی به‌صورت مستقل فراهم می‌آید. براساس نتایج به‌دست‌آمده، عامل اقتصادی (با ضریب اثر 0.960)، عامل مدیریتی (با ضریب اثر 0.903) عامل اجتماعی (با ضریب اثر 0.885)، عامل فردی (با ضریب اثر 0.774) و عامل روانشناختی (با ضریب اثر 0.732) به‌ترتیب مهم‌ترین عامل بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی هستند.

شکل 6. عوامل بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی اساس ضرایب بار عاملی

Figure 6. Inhibitory factors affecting social capital based on factor loading coefficients

 

رتبه‌بندی روستاها از لحاظ عوامل پیش‌برنده و بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی

برای رتبه‌بندی روستاها ازلحاظ عوامل پیش‌برنده و بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی از آزمون آزمون کروسکال والیس استفاده شد. همچنین برای قطعیت، نتایج حاصل‌شده با میانگین متغیرها مقایسه شد که در ادامه به تفکیک تشریح می‌شود (جدول 5).

 

 

جدول 5. رتبه‌بندی روستاها از لحاظ عوامل پیش‌برنده و بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی

Table 5. Ranking of villages in terms of driving and inhibiting factors affecting social capital

عوامل پیش‌برنده

عوامل بازدارنده

روستا

امتیاز

رتبه

روستا

امتیاز

رتبه

انزاب علیا

17/154

1

تازه کند رضاآباد

05/174

1

گرجان

36/142

2

آقچه کندی

17/162

2

آقبلاغ آقاجان خان

64/130

3

حسنعلی کندی

25/152

3

ینگجه

24/129

4

خواجه بلاغی

65/146

4

سامیان

18/126

5

آق قلعه

05/137

5

الماس

07/123

6

وکیل‌آباد

64/132

6

قلعه جوق

65/122

7

شهریور

68/127

7

حکیم قشلاقی

15/123

8

عموقین

02/127

8

خشکه رود

12/119

9

خیارک

85/124

9

کرکرق

25/117

10

اردی

13/122

10

عموقین

34/115

11

جمادی

28/118

11

خیارک

56/113

12

پیر آلقیر

09/114

12

حمل آباد

24/110

13

حکیم قشلاقی

54/111

13

جمادی

28/109

14

خشکه رود

29/108

14

پیر آلقیر

02/109

15

حمل آباد

56/105

15

شهریور

55/106

16

الماس

51/102

16

وکیل‌آباد

32/105

17

قلعه جوق

13/99

17

آق قلعه

11/102

18

زردآلو

16/98

18

قره‌تپه

56/101

19

گلی

41/96

19

گلی

35/110

20

کرکرق

17/94

20

اردی

17/97

21

کل تپه

50/91

21

کل تپه

26/96

22

اروانق

21/90

22

زردآلو

28/92

23

بنفشه درق

71/85

23

بنفشه درق

11/91

24

سامیان

44/84

24

تازه کند رضاآباد

97/89

25

انزاب علیا

13/81

25

خواجه بلاغی

16/88

26

قره‌تپه

24/77

26

اروانق

21/86

27

آقبلاغ آقاجان خان

18/76

27

آقچه کندی

87/84

28

ینگجه

56/75

28

حسنعلی کندی

26/79

29

گرجان

24/69

29

منبع: یافته‌های پژوهش، 1404

 

طبق جمع امتیاز از نظر عوامل بازدارنده سه روستای تازه کند رضاآباد (امتیاز 05/174)، آقچه کندی (امتیاز 14/162) و حسنعلی کندی (امتیاز 25/152) دارای بیشترین و سه روستای گرجان (امتیاز 24/69)، ینگجه (امتیاز 56/75) و آقبلاغ آقاجان خان (امتیاز 18 /76) دارای کمترین عوامل بازدارنده سرمایه اجتماعی هستند. از نظر عوامل پیش‌برنده نیز سه روستای انزاب علیا (امتیاز 17/154)، گرجان (امتیاز 36/142) و آقبلاغ آقاجان خان (امتیاز 64/130) دارای دارای بیشترین عوامل پیش‌برنده و سه روستای حسنعلی کندی (امتیاز 26/79)، آقچه کندی (امتیاز 87/84) و اروانق (امتیاز 21/86) دارای کمترین عوامل پیش‌برنده سرمایه اجتماعی هستند.

 

بحث و نتیجه‌گیری

در دوران معاصر، به‌منظور دستیابی به سطوح پیشرفته‌تری از توسعه در نواحی روستایی، مجموعه‌ای از استراتژی‌ها و ابتکارات متنوع به کار گرفته شده است. این رویکردها بر جنبه‌هایی نظیر ارتقای بهره‌وری، پیشرفت دانش و فناوری، بهینه‌سازی زیرساخت‌های ارتباطی، تقویت درآمدزایی و ایجاد فرصت‌های شغلی، مهار فقر و نابرابری‌های اجتماعی و گوناگونی‌بخشی به ساختارهای اقتصادی روستایی تمرکز دارند. کلیت این اقدامات در راستای تحقق پایداری و پیشرفت جوامع روستایی هدایت می‌شود. نقش محوری سرمایه اجتماعی در فرآیند توسعه روستایی، به‌عنوان موضوعی نوظهور در تحقیقات اخیر، مورد تأکید فزاینده‌ای قرار گرفته است. پیش‌نیاز اساسی برای تکامل هر جامعه‌ای – به‌ویژه در بسترهای روستایی – شامل تقویت همبستگی اجتماعی، گسترش سطوح مشارکت مدنی و به‌طور خاص، پرورش اعتماد دوجانبه میان شهروندان و نهادهای حکومتی است؛ عناصری که همگی به‌عنوان اجزای کلیدی سرمایه اجتماعی شناخته می‌شوند. در این پژوهش به بررسی عوامل پیش‌برنده و بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی(نمونه موردی: روستاهای بخش مرکزی استان اردبیل) پرداخته شد و نتایج نشان داد عامل اجتماعی (با ضریب اثر 0.918)، عامل مدیریتی (با ضریب اثر 0.907) و عامل اقتصادی (با ضریب اثر 0.869) به‌ترتیب مهم‌ترین عامل پیش‌برنده سرمایه اجتماعی هستند؛ به‌طوری که شفیعی ثابت  و ابراهیمی‌پور (1401) نیز به این نتیجه رسیده‌اند که عوامل نهادی، اجتماعی فردی و اقتصادی با متغیر سرمایه اجتماعی رابطه معناداری دارند. به‌گونه‌ای که عوامل نهادی، عوامل اجتماعی و عوامل اقتصادی به ترتیب بیشترین تأثیر را در میان سایر عوامل مؤثر بر سرمایه اجتماعی داشته است. بنابر پژوهش کاسالی و همکاران نیز عامل اجتماعی نه‌تنها به‌عنوان یک مؤلفه برجسته در ساختار سرمایه اجتماعی تلقی می‌شود، به‌مثابه هسته مرکزی و معیار کلیدی در مباحث نظری و کاربردی مرتبط با سرمایه اجتماعی عمل می‌کند (Kasalie et al., 2021). همچنین عامل اقتصادی (با ضریب اثر 0.960)، عامل مدیریتی (با ضریب اثر 0.903) و عامل اجتماعی (با ضریب اثر 0.885) به‌ترتیب مهم‌ترین عامل بازدارنده مؤثر بر سرمایه اجتماعی هستند. این نتایج نشان‌دهنده اهمیت هر سه عامل اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی در بحث موانع و عوامل پیشران سرمایه اجتماعی در بین روستاییان است. در این راستا پژوهش  کارهینا و همکاران نشان داده است یک معضل که مانع رسیدن به توسعه روستایی و ایجاد پیامدهای نامطلوب در روستا شده است؛ فقر یا همان بحث اقتصادی است (Karhina et al., 2019). طبق یافته‌های لیانگ و همکاران نابرابری درآمدی در روستاها به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین عوامل بازدارنده اقتصادی و سرمایه اجتماعی در این مناطق شناخته می‌شود (Ling et al., 2015). این نابرابری اغلب به دلیل عدم توزیع منصفانه منابع و فرصت‌های اقتصادی، افزایش مهاجرت افراد جوان به شهرها به دلیل فرصت‌های بهتر شغلی در آنجا و کاستی در تأمین خدمات اساسی مانند بهداشت، آب شرب و زیرساخت‌های اجتماعی ایجاد می‌شود. به گمان صلاحی اصفهانی (1398) نیز عدم مدیریت کارآمد باعث می‌شود که مشکلات و چالش‌های موجود در روستاها به‌درستی شناسایی و حل نشوند. این امر منجر به افزایش مشکلاتی نظیر بیکاری، فقر و مهاجرت می‌شود که تأثیرات منفی گسترده‌ای بر سرمایه اجتماعی دارند. عدم توانایی مدیران در ایجاد برنامه‌های مؤثر برای بهبود زیرساخت‌ها و رفاه اجتماعی موجب می‌شود که روابط اجتماعی و همکاری‌های میان افراد روستا تضعیف شود و افراد بیشتر به دنبال منافع شخصی خود بروند تا اینکه به‌صورت جمعی عمل کنند.

درنهایت نتایج آزمون کروسکال والیس نشان داد سه روستای تازه کند رضاآباد (امتیاز 05/174)، آقچه کندی (امتیاز 14/162) و حسنعلی کندی (امتیاز 25/152) دارای بیشترین عوامل بازدارنده و روستاهای انزاب علیا (امتیاز 17/154)، گرجان (امتیاز 36/142) و آقبلاغ آقاجان خان (امتیاز 64/130) دارای بیشترین عوامل پیش‌برنده سرمایه اجتماعی هستند.

متناسب با یافته‌ها پیشنهاداتی بدین شرح برای رفع موانع سرمایه اجتماعی و بهبود آن ارائه می‌شود:

  • نظارت و ارزیابی مناسب در روستا؛ زیرا عدم نظارت و ارزیابی مناسب در روستاها می‌تواند منجر به کاهش کیفیت و اثربخشی برنامه‌ها و پروژه‌های اجرایی شود. همچنین هنگامی ‌که ساکنان روستا شاهد عدم پاسخگویی مسئولین به مشکلات و نیازهایشان باشند، احساس بی‌تفاوتی و عدم تعلق به جامعه خود پیدا می‌کنند که این امر مستقیماً سرمایه اجتماعی را تضعیف می‌کند.
  • آموزش و ارتقای اطلاعات و دانش در بین روستاییان باعث افزایش مشارکت و همکاری اجتماعی، تقویت اعتماد و همبستگی اجتماعی و توانمندسازی افراد می‌شود که به‌طور مستقیم به تقویت سرمایه اجتماعی و بهبود شرایط زندگی در جوامع روستایی کمک می‌کند.
  • افزایش فرصت‌های کسب‌وکار و بهره‌وری نیروی کار روستاییان با ایجاد و تقویت روابط اجتماعی، کاهش نابرابری‌های اقتصادی و توانمندسازی افراد به تقویت سرمایه اجتماعی و بهبود شرایط زندگی در جوامع روستایی منجر می‌شود.
  • سازماندهی و اجرای برنامه‌های جمعی توسط شوراهای روستایی و دهیاری‌ها، در کنار افزایش سطح مشارکت فعال ساکنان روستایی، به تقویت پیوندهای اعتماد اجتماعی یاری می‌رساند و درنهایت، به ارتقای کلی سرمایه اجتماعی می‌انجامد.

 

[1]. Main

[2]. Sub

References

منابع
ایمانی، بهرام، طورنی، علی، و خسروی مهر، حمیده (1399). سطح‌بندی مراکز روستایی بر اساس مفهوم سرمایه اجتماعی (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان مینودشت). برنامه ریزی و توسعه کالبدی، 7(1)، 61-77.
https://doi.org/10.30473/psp.2020.6799
پاک سرشت، سلیمان (1394). سرمایه اجتماعی در ایران (وضعیت، چالش‌ها و راهبردها). نشر نور علم.
پیراهری،  نیر (1388). سرمایه اجتماعی در نظریات جدید. پژوهش‌‌نامه علوم اجتماعی، 3(3)، 217-229.
 https://www.magiran.com/paper/871764
حیدری ساربان، وکیل (1398الف). تحلیل عوامل بهبود وفاق اجتماعی روستایی. فصلنامه علمی مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 1(3)، 677-692. https://www.magiran.com/paper/2213026
حیدری ساربان، وکیل (1398ب). سرمایه اجتماعی به‌مثابه توسعه روستایی. دانشگاه محقق اردبیلی.
شانازی، کاروان، سعدی، حشمت‌اله، و موحدی، رضا (1399). جایگاه تعاونی‌های تولید روستایی در ظرفیت‌سازی سرمایه اجتماعی جوامع محلی شهرستان همدان. پژوهش‌های روستایی، 11(1)، 140-157.
https://doi.org/10.22059/jrur.2020.293247.1425
شفیعی ثابت، ناصر، و ابراهیمی پور، فائزه (1401). واکاوی عوامل مؤثر بر بهبود سرمایه اجتماعی در سکونتگاه‌های روستایی (مطالعه موردی: بخش اسفندقه، شهرستان جیرفت). پژوهش‌های دانش زمین، 13(3)، 122-138.
https://doi.org/10.48308/esrj.2022.102260
صلاحی اصفهانی، گیتی (1398). نقش سرمایه اجتماعی در توسعه روستایی (منطقه مورد مطالعه: روستای عشایری قره بلاغ). فصلنامه پژوهش‌های بوم‌شناسی شهری، 2(3)، 52-68.
https://grup.journals.pnu.ac.ir/article_52.html
طیب‌نیا، علی، سوری، علی، و میرزابابایی، مبین (1398). تأثیر آموزش بر سرمایه اجتماعی. پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، 27(91)، 261-288. https://www.magiran.com/paper/2071993
کاراوند، امید، چناری، وحید، و امیرنژاد، قنبر (1401). طراحی الگوی عوامل سازنده سرمایه اجتماعی با تأکید بر سرمایه اخلاقی. اخلاق در علوم و فناوری، 17(4)، 140-148.
https://ethicsjournal.ir/article-1-2852-fa.html
کرگانی، امیرحسین، امیری، سجاد، و قربانی، معصومه (1402). نقش سرمایه اجتماعی در توسعه روستایی مبتنی بر توان‌افزایی جوامع محلی؛ مطالعه موردی: روستای اشتیوان، شهرستان باخرز، استان خراسان رضوی. مسکن و محیط روستا، 42(181)، 31-44. https://jhre.ir/article-1-2324-fa.html
کورکی‌نژاد، ژاله (1401). نقش سرمایه اجتماعی بر توسعه پایدار اقتصادی در نواحی روستایی شهرستان سیرجان. اقتصاد فضا و توسعه روستایی، ۱۱(2)، ۲۰۷-۲۳۲. https://www.ensani.ir/fa/article/509088
محمودی، سمیرا، رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا، و غفاری، غلامرضا (1395). بومی‌سازی شاخص‌های سرمایه اجتماعی در مناطق روستایی ایران. پژوهش‌های روستایی، 7(4)، 618-642.
https://sid.ir/paper/180831/fa
مرکز آمار ایران (1400). سرشماری نفوس و مسکن اردبیل.
موسی‌خانی، مرتضی، الوانی، مهدی، محمودزاده، ابراهیم، و علیدادی تلخستانی، یاسر (1398). عوامل مؤثر بر ایجاد سرمایه اجتماعی دوسوتوان. مطالعات مدیریت بهبود و تحول، 28(92)، 35-64.
https://doi.org/10.22054/jmsd.2019.10104
یوسفی، نازیلا، اسماعیلی، سجاد، تبریزچی، نرگس، و بابایی، فاطمه (1399). عوامل مؤثر بر سرمایه اجتماعی جوانان در ایران: مرور دامنه و مرور ساختارمند. نشریه فرهنگ و ارتقای سلامت، ۴(۳)، ۲۸۹-۲۹۹.
https://ijhp.ir/browse.php?a_code=A-10-1-139&slc_lang=fa&sid=1
 
 
References
Alpino, M., & Mehlum, H. (2023). Two notions of social capital. The Journal of Mathematical Sociology, 47(4), 255-282. https://doi.org/10.1080/0022250X.2021.2004597
Alzboun, N. M.. (2019). Domestic tourism in Jordan: Patterns challenges and opportunities. Journal Of Environmental Management and Tourism, 2(34), 281-291.
 https://doi.org/10.14505//jemt.v10.2(34).01
Anakpo, G., Mishi, S., Tshabalala, N., & Mushonga, F. B. (2024). Sustainability of Credit Union: A Systematic Review of Measurement and Determinants. Journal of African Business, 25(3), 509-530.‌ https://doi.org/10.1080/15228916.2023.2185423
Cappiello, G., Giordani, F,. & Visentin, M. (2020). Social Capital and its Effect on Networked Firm Innovation and Competitiveness .Industrial Marketing Managemen. 89, 422-430.
https://doi.org/10.1016/j.indmarman.2020.03.007
Heydari Sarban, V. (2019). Analysis of Factors for Improving Rural Social Harmony. Quarterly Journal of Human Settlement Planning Studies, 1(3), 677-692.
https://journals.iau.ir/article_673167.html [In Persian]
Heydari Sarban, V. (2019). Social capital as rural development. Mohaghegh Ardabili University. [In Persian]
Imani, B., Tourni, A., & Khosravi Mehr, H. (2019). Leveling rural centers based on the concept of social capital (case study: villages in Minoodasht County). Physical Planning and Development, 5(1), 61-77. https://doi.org/10.30473/psp.2020.6799 [In Persian]
Kasalie, J., Alpaslan, B., & Eker, E. E. (2021). The role of social capital in environmental protection efforts: evidence from Turkey. Journal of Applied Statistics, 48(13-15), 2626-2642.
 https://doi.org/10.1080/02664763.2020.1843609
Karavand, O., Chenari, V., & Amirnezhad, Q. (2018). Designing a model of factors that create social capital with an emphasis on moral capital. Ethics in Science and Technology, 17(4), 140-148. http://ethicsjournal.ir/article-1-2852-fa.html [In Persian]
Kargani, A. H., Amiri, S., & Ghorbani, M. (2013). The role of social capital in rural development based on empowering local communities; Case study: Shtivan village, Bakherz county, Khorasan Razavi province. Housing and Rural Environment, 42(181), 31-44. https://jhre.ir/article-1-2324-fa.html [In Persian]
Karhina, B., Erikssonc, M., Ghazinourd, M., & Ng, N. (2019). What determines gender inequalities in social capital in Ukraine?. SSM-population health, 8, 100383.
https://doi.org/10.1016/j.ssmph.2019.100383
Korkinejad, Zh. (2013). The role of social capital on sustainable economic development in rural areas of Sirjan county. Spatial Economics and Rural Development, 11(40), 207-232.
https://www.doi.org/10.22034/ajcoop.2022.297403.1710 [In Persian]
Lefebvre, V.M., Sorenson, D. Henchion., M., & Gellynck, X. (2016). Social Capital and Knowledge Sharing Performance of Learning Networks. International Journal of Information Management, 36(4): 570-579. https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2015.11.008
Ling, Q., Huang LU, H., & Wang, X. (2015). Social capital, member Participation, and Cooperative Performance: Evidence from China’s Zhejiang. International Food and Agribusiness Management Review, 18(1), 49- 78.
https://www.researchgate.net/publication/281762869_Social_capital_member_participation_and_cooperative_performance_Evidence_from_China's_Zhejiang
Mahmoudi, S., Rokn-eddin Eftekhari, A., & Ghaffari, G. (2016). Localization of social capital indicators in rural areas of Iran. Rural Research, 7(4), 618-642. https://sid.ir/paper/180831/fa [In Persian]
Mousakhani, M., Alvani, M., Mahmoudzadeh, E., & Alidadi Talkhestani, Y. (2019). Factors affecting the creation of ambivalent social capital. Improvement and Development Management Studies, 28(92), 35-64. https://doi.org/10.22054/jmsd.2019.10104 [In Persian]
Pirahari, N. (2009). Social Capital in New Theories. Social Sciences Research Journal, 3(3), 217-229.
http://noo.rs/G975o [In Persian]
Richmond, L., & Casali, L. (2022). The role of social capital in fishing community sustainability: Spiraling down and up in a rural California port. Marine Policy, 137, 104934.
 https://doi.org/10.1016/j.marpol.2021.104934
Salahi Esfahani, G. (2019). The Role of Social Capital in Rural Development (Study Area: Qara-Bolagh Nomadic Village). Quarterly Journal of Urban Ecology Research, 2(3), 52-68.
https://grup.journals.pnu.ac.ir/article_52.html [In Persian]
Shafii Sabet, N., & Ebrahimipour, F. (2013). Analysis of factors affecting the improvement of social capital in rural settlements (case study: Esfandigheh district, Jiroft county). Earth Science Research, 13(3), 122-138. https://doi.org/10.48308/esrj.2022.102260 [In Persian]
Shanazi, K., Saadi, H., & Movahedi, R. (2019). The role of rural production cooperatives in building the social capital capacity of local communities in Hamadan County. Rural Studies, 11(1), 140-157.
 https://www.doi.org/10.22059/jrur.2020.293247.1425 [In Persian]
Tayebnia, A., Souri, A., & Mirzababaei, M. (2019). The Effect of Education on Social Capital. Economic Research and Policies, 27(91), 261-288. http://qjerp.ir/article-1-2449-fa.html [In Persian]
Villalonga-Olives, E., & Kawachi, I. (2015). The measurement of bridging social capital in population health research. Health & Place, 36, 47-56.‌ https://doi.org/10.1016/j.healthplace.2015.09.002
Yin, J., Bi, S., Dong, S., Hao, J., Zhang, S., & Li, J. (2025). Impact of health shocks on social capital: How long will it persist?. SSM-population health, 30, 101800.
https://doi.org/10.1016/j.ssmph.2025.101800
Yousefi, N., Esmaili, S., Tabrizchi, N., & Babaei, F. (2019). Factors affecting the social capital of youth in Iran: A scoping and structured review. Journal of Culture and Health Promotion, 4(3), 289-299. http://ijhp.ir/article-1-319-fa.html [In Persian]

Files

History

  • Receive Date: 26 June 2025
  • Revise Date: 10 December 2025
  • Accept Date: 21 December 2025

Share

How to cite

Statistics