Designing an Optimization Model for Emergency Accommodation Location in Critical Situations (Case Study: District 2 of Tabriz Metropolis)

Moshghanbari, Naser; Hamedi, Ali; Sharafi Gheshalgh, Rogayeh; Mahmoudzadeh, Hassan

doi:10.22108/sppl.2025.143154.1812

Designing an Optimization Model for Emergency Accommodation Location in Critical Situations (Case Study: District 2 of Tabriz Metropolis)

Document Type : Original Article

Authors

¹ M.A. student, Department of Metrology, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran

² M.A., Department of Geography & Urban Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran

³ B.A., Department of Geography & Urban Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran

⁴ Ph.D., Department of Geography & Urban Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran

10.22108/sppl.2025.143154.1812

Abstract

Abstract
Problem Statement: The rise in both natural and human-made disasters presents a significant challenge in urban management, particularly concerning emergency housing for affected populations. Inadequate criteria and models for selecting suitable locations can lead to reduced effectiveness, heightened vulnerability, and inability to meet urgent needs during crises. Purpose: This study thoroughly examined the mentioned factors and offered a comprehensive framework to better understand the complexities involved in identifying emergency accommodation. Method: The research commenced with an extensive review of existing studies on emergency housing, employing a library research methodology. A subsequent questionnaire was developed to assess the importance of various parameters in determining appropriate locations for emergency accommodation. The responses were analyzed by using the Analytic Hierarchy Process (AHP) and incorporating feedback from 30 experts. Following this, a conceptual model and mathematical framework were created to elucidate the relationships among different parameters while considering their relative significance. Results: The findings indicated that open spaces were more desirable than educational centers for emergency accommodation. Tabriz University with a desirability index of 1.068 (very good) was prioritized first followed by Bostan Shahgoli at 0.754 (very good) and Shahrak Niroo-ye Zamini at 0.207 (weak). Furthermore, the analysis revealed that the eastern part of the studied area suffered from a significant shortage of suitable emergency accommodation spaces. This underscored the necessity for effective urban development strategies to address this issue.

Keywords: Planning Model, Place for Emergency Accommodation, Times of Crisis, District 2, Tabriz Metropolis.

Introduction
Placement of emergency shelters is shaped by a variety of spatial, social, infrastructural, and environmental factors. Key considerations include effectiveness of refuge areas, accessibility, and social dynamics. Remote sensing techniques can be instrumental in evaluating shelter effectiveness, while community involvement is crucial for successful shelter planning. A multi-indicator approach that integrates the Analytic Hierarchy Process (AHP) and fuzzy optimization techniques can effectively assess potential shelter locations. Factors like spatial considerations, accessibility, social dynamics, environmental risks, resource availability, and technological integration all play significant roles in determining optimal sites for emergency accommodation. By employing multi-criteria decision-making techniques, utilizing technological tools and drawing lessons from past experiences, planners can enhance the effectiveness of emergency shelters and bolster community resilience in the face of disasters.

Materials & Method
This research focused on the municipal area of District 2 in the metropolis of Tabriz located in the southern and southeastern parts of the city. This densely populated residential area is bordered to the north by 23 Bahman Boulevard, Basij Mustafefin Boulevard (Tehran Road), Imam Khomeini Street, Shahid Yaghchian Street, and Shahid Ghazi Tabatbai Street, while the eastern boundary is defined by Shahid Haj Hasan Kasai Highway. To the south and west, it is bordered by Shariati Streets and Constitutional Boulevard (Emamieh). The non-residential context of this district extends south of Shahid Kesai Highway. This area holds significant social, economic, and physical importance within Tabriz. According to the 2016 general population and housing census, the estimated population is around 312,000 residents. For the purposes of this study, a descriptive-analytical research method was employed, relying on document and library studies and it is practical in nature. Data collection involved a combination of global experiences and information extracted from GIS software to establish a theoretical foundation supplemented by field observations to gather the necessary data within the study area. To analyze and evaluate the data obtained from the completed field reports, the AHP was utilized, along with Expert Choice 11 software. Based on the investigation of the study area, relevant criteria and sub-criteria were selected to provide a comprehensive assessment of District 2.

Research Findings
The research findings indicated that open spaces had a higher desirability index compared to educational centers. Tabriz University ranked first with a desirability index of 1.068 (very good) followed by Bostan Shahgoli at 0.754 (very good) and Shahrak Niroo-ye Zamini at 0.207 (weak). Furthermore, after analyzing the distribution of the population in need of emergency accommodation across the available spaces (see Fig. 4), it was revealed that the eastern part of the study area had experienced a significant shortage of suitable locations for emergency housing. This underscored the necessity for effective urban development measures to address this issue. Although there were sufficient spaces in the southern area of the university and the southern part of District 2 of Tabriz Municipality, the region's steep and challenging topography had complicated the accommodation of refugees during emergencies. This situation necessitated more comprehensive planning to effectively resolve the problem.

Discussion of Results & Conclusion
As threats from natural disasters and humanitarian crises continue to escalate, identifying suitable locations for emergency shelters has emerged as a primary concern in urban and crisis management. Selecting sites that can effectively meet the urgent needs of affected populations in the shortest possible time necessitates a scientific, multi-criteria, and data-driven approach. This study aimed to develop a decision-making model for the optimal location of emergency shelters using Region 2 of Tabriz metropolis as a case study. By integrating library research, fieldwork, and the Analytic Hierarchy Process (AHP) in conjunction with Expert Choice 11 software, the study identified, weighted, and prioritized the indicators and criteria critical for locating emergency shelters. The indicators were categorized into 5 main groups: physical characteristics, geographical conditions and hazards, socio-economic factors, management and planning considerations, and environmental aspects. Each indicator was transformed into measurable quantitative and qualitative parameters based on expert opinions and regional data analysis, forming the foundation for calculating the suitability index (QVES) for the proposed locations.
Based on the results obtained, urban open spaces were more suitable for emergency shelters than educational centers, particularly in terms of technical and administrative indicators. Tabriz University with a QVES index of 1.068 and Shahgoli Park with an index of 0.754 were identified as the most appropriate locations. In contrast, areas like the Land Forces Settlement received a low suitability index of 0.207 due to steep slopes, limited infrastructure, and poor accessibility. Furthermore, an analysis of the spatial distribution of the vulnerable population at the regional level revealed that the eastern part of Region 2 had faced a significant shortage of suitable spaces for emergency shelters. This highlighted the urgent need for urban planning interventions to enhance the capacity of these areas. This study successfully provided a systematic and generalizable model for locating emergency shelters, applicable not only to the study area, but also to other urban contexts. One of the model's innovations was the integration of hierarchical analysis with spatial data (GIS) and the direct participation of local experts, which improved the accuracy and relevance of the results. Additionally, converting qualitative indicators into quantitative values allowed for the model's application in urban decision-making support systems. Despite these positive findings, the study encountered several limitations, such as the challenge of accessing accurate demographic and social data, rapid changes in the city's physical structure, and the influence of political or economic factors on the implementation of proposals. Therefore, future research will be encouraged to explore fuzzy decision-making models, machine learning techniques, and direct citizen involvement through participatory planning approaches.
In conclusion, for the effective implementation of the proposed model in urban planning processes, it is essential for crisis management institutions, municipalities, and non-governmental organizations to collaborate closely. Additionally, enhancing technical infrastructure, promoting public education, and fostering a culture of community involvement can significantly improve the effectiveness of solutions for emergency shelter location. This research demonstrated that the integration of scientific knowledge, data-driven analysis, and a thorough understanding of local contexts is crucial for developing effective policies and making informed decisions in urban crisis management.

Keywords

Main Subjects

Full Text

مقدمه

مکان مؤثر اسکان اضطراری موضوعی چندوجهی است که نیاز به درک جامع عوامل مختلف مؤثر در انتخاب مکان دارد. این عوامل را می‌توان به ملاحظات فضایی، اجتماعی، زیرساختی و زیست‌محیطی طبقه‌بندی کرد که هرکدام نقش مهمی در حصول اطمینان از این امر ایفا می‌کنند که پناهگاه‌های اضطراری در دسترس، مؤثر و قادر به رفع نیازهای جمعیت آواره در طول بلایا هستند. یکی از عوامل اولیۀ مؤثر بر مکان پناهگاه‌های اضطراری، منطقۀ پناهگاه مؤثر است که به فضای موجود در یک پناهگاه برای اسکان راحت افراد تخلیه اشاره دارد. این مفهوم در ارزیابی اثربخشی پناهگاه‌های اضطراری بسیار مهم است؛ زیرا به‌طور مستقیم بر توانایی این امکانات برای ارائۀ سرپناه کافی در هنگام بلایا تأثیر می‌گذارد. تحقیقات نشان می‌دهد که منطقۀ پناهگاه مؤثر باید با استفاده از تکنیک‌های سنجش‌ازدور برای نظارت و ارزیابی اثربخشی پناهگاه، به‌ویژه در مناطق شهری پرجمعیت مانند پکن که در آن چیدمان‌های فضایی می‌تواند به‌طور چشمگیری بر دسترسی و کاربرد پناهگاه تأثیر بگذارد، تجزیه‌وتحلیل شود (You et al., 2023, p. 38). یکی از ارکان کلیدی در طراحی و مکان‌یابی پناهگاه‌های اضطراری، شناسایی ویژگی‌ها و شاخص‌های مؤثر در کارایی و ایمنی این فضاهاست. براساس مرور مطالعات پیشین، این ویژگی‌ها را می‌توان در چند دستۀ کلی طبقه‌بندی کرد: شاخص‌های فیزیکی-کالبدی (نظیر نزدیکی به مناطق مسکونی، دسترسی به زیرساخت‌های حیاتی و وجود فضای باز کافی)، مخاطرات محیطی (شامل میزان مواجهه با زلزله، سیل یا سازه‌های خطرناک)، ویژگی‌های اجتماعی-اقتصادی (همچون سطح مشارکت مردمی، وضعیت مالکیت زمین و حفظ حریم خصوصی خانوارها)، ظرفیت مدیریتی و آمادگی منطقه‌ای (مانند وجود برنامه‌ریزی قبلی و توان مدیریتی محلی) و شاخص‌های زیست‌محیطی و بهداشتی (ازجمله کیفیت خدمات درمانی و وضعیت بهداشت محیط). درک و ارزیابی این ویژگی‌ها به‌عنوان مبنای تصمیم‌گیری چندمعیاره، نقش مؤثری در انتخاب بهینۀ مکان‌های اسکان اضطراری در شرایط بحرانی ایفا می‌کند (You et al., 2023, p. 40).

علاوه‌براین، ادغام داده‌های سنجش‌ازدور می‌تواند برنامه‌ریزی و مدیریت پناهگاه‌های اضطراری را بهبود بخشد و اطمینان حاصل کند که این پناهگاه‌ها ازنظر استراتژیک برای خدمت به بیشترین تعداد افراد نیازمند در طول یک بحران قرار دارند. دسترسی یکی دیگر از عوامل مهم در انتخاب مکان‌های سرپناه اضطراری است. افراد نیازمند، به‌ویژه جمعیت‌های آسیب‌پذیر مانند سالمندان و افراد دارای معلولیت باید به‌راحتی به پناهگاه‌ها دسترسی داشته باشند. مطالعات نشان داده‌اند که شرایط فیزیکی پناهگاه‌ها، ازجمله نزدیکی آن‌ها به مسیرهای حمل‌ونقل و زیرساخت کلی منطقۀ اطراف، نقش مهمی در تعیین دسترسی آن‌ها ایفا می‌کند (Tsioulou et al., 2020, p. 1841)؛ برای ‌مثال، مطالعه‌ای موردی از Cagayan de Oro، فیلیپین، اهمیت ارزیابی مدارس را به‌عنوان پناهگاه‌های تخلیۀ بالقوه برجسته کرد و تأکید کرد که این امکانات نه‌تنها باید ازنظر ساختاری سالم باشند، بلکه برای کسانی که به کمک نیاز دارند نیز قابل‌دسترسی باشند (Tsioulou et al., 2020, p. 1841). این امربر ضرورت در نظر گرفتن بافت اجتماعی-اقتصادی جمعیت آسیب‌دیده هنگام برنامه‌ریزی اسکان اضطراری تأکید می‌کند. علاوه‌بر عوامل فضایی و دسترسی، پویایی اجتماعی جمعیت آسیب‌دیده باید در نظر گرفته شود. انتخاب پناهگاه می‌تواند متأثر از ترجیحات فرهنگی، شبکه‌های اجتماعی و تجربیات قبلی در واکنش به بلایا باشد. تحقیقات نشان داده است که تخلیه‌شده‌ها بیشتر، پناهگاه‌هایی را ترجیح می‌دهند که آشنا و در داخل جامعۀ آن‌ها باشند؛ زیرا این مکان‌ها در زمان‌های آشفته احساس امنیت و تعلق می‌دهند. درک عامل انتخاب انسانی برای برنامه‌ریزی مؤثر پناهگاه ضروری است؛ زیرا می‌تواند به‌طور چشمگیری بر تخصیص افراد تخلیه‌شده به پناهگاه‌ها تأثیر بگذارد (Zhao et al., 2017, p. 23). این با یافته‌های مطالعات مختلف همسو می‌شود که اهمیت مشارکت جامعه را در فرایند برنامه‌ریزی برجسته می‌کند،پ و اطمینان می‌دهد که به نیازها و ترجیحات جمعیت به‌اندازۀ کافی توجه می‌شود. ارزیابی پناهگاه‌های اضطراری نیز نیازمند رویکردی چندشاخصه است که معیارهای مختلفی مانند ایمنی، مناسب‌بودن و انصاف را در نظر می‌گیرد. مطالعه‌ای که در مناطق شهری انجام شد، روش ارزیابی چندشاخصه‌ای را پیشنهاد کرد که فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و تکنیک‎‌های بهینه‌سازی فازی[1] را برای ارزیابی توزیع فضایی پناهگاه‌های اضطراری ترکیب می‌کند (Wang et al., 2022, p. 46). این رویکرد امکان تجزیه‌وتحلیل جامع از مکان‌های بالقوۀ پناهگاه را با در نظر گرفتن عواملی مانند خطرات زیست‌محیطی، تراکم جمعیت و زیرساخت‌های موجود فراهم می‌کند. با به‌کارگیری چنین روش‌شناسی، برنامه‌ریزان می‌توانند تصمیمات آگاهانه‌ای اتخاذ کنند که اثربخشی کلی اسکان اضطراری را افزایش می‌دهد؛ علاوه‌براین، ادغام تکنیک‌های تصمیم‌گیری پیشرفته، مانند روش‌های تصمیم‌گیری چند معیارِ[2] (MCDM)، می‌تواند انتخاب مکان‌های پناهگاه اضطراری را بیشتر بهینه کند؛ برای مثال، استفاده از رویکردهای ترکیبی MCDM نشان داده است که به‌طور مؤثر مناطق پناهگاه را براساس عوامل تعیین‌کنندۀ مختلف، ازجمله ویژگی‌های زمین، نزدیکی به خدمات ضروری و نیازهای جامعه اولویت‌بندی می‌کند (Trivedi & Singh, 2017, p. 138). این رویکرد سامانمند نه‌تنها به شناسایی مکان‌های مناسب کمک می‌کند، بلکه تضمین می‌کند که فرایند تصمیم‌گیری شفاف و فراگیر است و امکان مشارکت و ورودی ذی‌نفعان را فراهم می‌کند. عوامل محیطی نیز نقش بسزایی در انتخاب مکان‌های سرپناه اضطراری دارند. به ویژگی‌های جغرافیایی یک منطقه ازجمله توپوگرافی، آب‌وهوا و مخاطرات طبیعی باید به‌دقت توجه شود تا اطمینان حاصل شود که پناهگاه‌ها انعطاف‌پذیر هستند و قادر به مقاومت در برابر بلایای احتمالی هستند. تحقیقات نشان داده است که توزیع فضایی پناهگاه‌های اضطراری باید با ارزیابی‌های زیست‌محیطی که مناطق در معرض خطر سیل، زلزله یا سایر خطرات را شناسایی می‌کنند، اطلاع‌رسانی شود (Wei et al., 2020, p. 108). مطالعه‌ای با تمرکز بر تجزیه‌وتحلیل مناسب‌بودن فضای باز برای پناهگاه‌های اضطراری پس از زلزله، بر نیاز به یک روش قوی برای رتبه‌بندی مکان‌های پناهگاه بالقوه براساس انعطاف‌پذیری محیطی آن‌ها تأکید کرد (Anhorn & Khazai, 2015, p. 792). این امر اهمیت ادغام ملاحظات زیست‌محیطی را در فرایند برنامه‌ریزی برای افزایش پایداری و اثربخشی اسکان اضطراری برجسته می‌کند؛ علاوه‌براین عوامل، در دسترس بودن منابع و زیرساخت‌ها برای عملکرد موفقیت‌آمیز پناهگاه‌های اضطراری بسیار مهم است. وجود خدمات ضروری مانند امکانات مراقبت‌های بهداشتی، سیستم‌های بهداشتی و شبکه‌های حمل‌ونقل می‌تواند به‌طور درخور ‌توجهی بر اثربخشی پناهگاه‌ها در رفع نیازهای تخلیه‌شده تأثیر بگذارد. تحقیقات نشان داده است که پناهگاه‌های واقع در نزدیکی این منابع برای ارائۀ حمایت جامع از افراد آواره مجهزتر هستند و انتقال هموارتر به بهبودی را تسهیل می‌کنند (Ilerisoy et al., 2022, p. 23)؛ بنابراین، برنامه‌ریزان باید زیرساخت‌ها و منابع موجود در مجاورت مکان‌های بالقوۀ سرپناه را ارزیابی کنند تا اطمینان حاصل کنند که می‌توانند به‌اندازۀ کافی از نیازهای جمعیت در مواقع اضطراری پشتیبانی کنند؛ علاوه‌براین، نقش فناوری در بهینه‌سازی انتخاب سرپناه اضطراری را نمی‌توان نادیده گرفت. سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی[3] (GIS) و سایر ابزارهای تحلیل فضایی در شناسایی مکان‌های مناسب برای اسکان اضطراری بسیار ارزشمند شده‌اند. با تجزیه‌وتحلیل داده‌های مکانی، برنامه‎‌ریزان می‌توانند توزیع جمعیت را تجسم کنند، دسترسی و خطرات زیست‌محیطی را ارزیابی کنند که به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر منجر می‎‌شود. مطالعه‌ای با استفاده از GIS برای برنامه‌ریزی سرپناه اضطراری شهری، اثربخشی آن را در شناسایی مناطقی با عرضۀ سرپناه ناکافی نشان داد؛ درنتیجه بینش‌های حیاتی برای تلاش‌های برنامه‌ریزی آینده ارائه کرد (Zhang et al., 2020, p. 524). این ادغام فناوری، کارایی و اثربخشی کلی استراتژی‌های اسکان اضطراری را افزایش می‌دهد. ماهیت پویای واکنش در بلایا ایجاب می‌کند که برنامه‌ریزی پناهگاه اضطراری سازگار و آینده‌نگر باشد. درس‌های آموخته‌شده از بلایای گذشته می‌تواند طراحی و مکان پناهگاه‌های آینده را مشخص کند و اطمینان حاصل کند که آن‌ها برای مقابله با چالش‌های منحصربه‌فرد ناشی از انواع مختلف شرایط اضطراری مجهز هستند. تحقیقات نشان داده است که ترکیب بهترین شیوه‌های جهانی و درس‌های آموخته‌شده از بلایای قبلی می‌تواند به‌طور درخور ‌توجهی آمادگی و انعطاف‌پذیری سیستم‌های اسکان اضطراری را افزایش دهد (Wei et al., 2020, p. 46)؛ درنتیجه، مکان مؤثر اسکان اضطراری متأثر از عوامل بی‌شماری ازجمله ملاحظات فضایی، دسترسی، پویایی اجتماعی، خطرات زیست‌محیطی، در دسترس بودن منابع و یکپارچگی فناوری قرار می‌گیرد؛ برهمین اساس پژوهش حاصر به دنبال پاسخ به سؤالات زیر است.

عوامل مؤثر در تعیین مکان‎‌های اسکان اضطراری در منطقۀ 2 کلان‎‌شهر تبریز کدام‌ هستند؟
تعیین مکان‎‌های اسکان اضطراری در منطقۀ 2 کلان‎‌شهر تبریز بر کدام منطقه اطراف تأثیر می‌گذارد؟

مبانی نظری پژوهش

هنگام ارزیابی مکان‌های بالقوه برای پناهگاه‌های اضطراری، در نظر گرفتن عوامل مختلف جغرافیایی ضروری است. نزدیکی به مناطق آسیب‌دیده از فاجعه برای اطمینان از استقرار سریع منابع و ارائۀ خدمات کارآمد به افراد نیازمند حیاتی است؛ بااین‌حال، به همان اندازه مهم است که خطرات احتمالی بلایای ثانویه مانند پس‌لرزه‌های پس از زلزله یا احتمال وقوع سیل در مناطق کم‌ارتفاع در نظر گرفته شود. ایجاد تعادل بین این عوامل برای اطمینان از ایمنی و اثربخشی پناهگاه‌های اضطراری ضروری است. ویژگی‌های جغرافیایی منطقه تأثیر بسزایی در توانایی دسترسی به پناهگاه‌های اضطراری دارد (داداش‎‌زاده و همکاران، 1396، ص. 331). وجود کوه‌ها و زمین‌های ناهموار چالش‌هایی را برای عملیات حمل‌ونقل و لجستیک ایجاد می‌کند و دسترسی و تأمین پناهگاه‌ها در این مناطق را دشوار می‌کند؛ علاوه‌براین، در دسترس بودن زمین مناسب برای سرپناه‌های موقت، بیشتر توسط توسعۀ شهری محدود می‌شود و نیاز به برنامه‌ریزی دقیق و مذاکره با مقامات محلی برای ایمن‌کردن مکان‌های مناسب دارد (رجبی و همکاران، 1402، ص. 9). همچنین، باید به شرایط آب و هوایی منطقه توجه شود. رویدادهای شدید آب و هوایی می‌توانند آسیب‌پذیری جمعیت‌های آواره را بدتر کنند و بر اهمیت انتخاب مکان‌های سرپناهی تأکید می‌کنند که نه‌تنها از تهدیدات فوری محافظت می‌کنند، بلکه انعطاف‌پذیری را در برابر چالش‌های آب و هوایی آینده نشان می‌دهند؛ برای ‌مثال، مناطق مستعد سیل ممکن است به سازه‌های مرتفع یا طرح‌های جایگزین برای اطمینان از ایمنی ساکنان نیاز داشته باشند. ادغام سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS) می‌تواند در شناسایی مکان‌های بهینه برای اسکان اضطراری با تجزیه‌وتحلیل داده‌های مکانی مربوط مفید باشد (کاظمی‎‌نیا، 1398، ص. 54). زیرساخت‌های موجود در سایت‌های اسکان اضطراری بالقوه یکی دیگر از عوامل مهم مؤثر بر اثربخشی آن‌ها است. زیرساخت‌های کافی شامل دسترسی به آب پاک، تأسیسات بهداشتی، خدمات بهداشتی و درمانی و شبکه‌های حمل‌ونقل است. فقدان این خدمات ضروری می‌تواند به بحران‌های بهداشت عمومی منجر شود و رنج افراد آواره را تشدید کند (پیری و فیروزی، 1400، ص. 42)؛ بنابراین، ارزیابی کامل زیرساخت‌های محلی برای تعیین امکان‌سنجی ایجاد اسکان اضطراری در یک مکان معین ضروری است؛ علاوه‌براین، ظرفیت مقامات و سازمان‌های محلی برای پاسخ‌گویی به شرایط اضطراری به منابع و قابلیت‌های موجود آن‌ها بستگی دارد که این شامل در دسترس بودن کارکنان آموزش‌دیده، تجهیزات و منابع مالی برای ایجاد و نگهداری اسکان اضطراری است (جمالی و همکاران، 1399، ص. 355). همکاری با دولت‌های محلی، سازمان‌های غیردولتی (NGO) و گروه‌های اجتماعی که از منابع موجود به‌طور مؤثر استفاده می‌کند، برای اطمینان از پاسخی هماهنگ ضروری است. ایجاد مشارکت‌ها می‌تواند ظرفیت کلی برای ارائۀ خدمات و اسکان اضطراری را افزایش دهد (Shi et al., 2019, p. 47). بافت اجتماعی-اقتصادی جمعیت آسیب‌دیده به‌طور چشمگیری بر اثربخشی اسکان اضطراری تأثیر می‌گذارد. عواملی مانند سطح درآمد، فرصت‌های شغلی و شبکه‌های اجتماعی می‌توانند بر توانایی افراد برای دسترسی و استفاده از خدمات اضطراری تأثیر بگذارند (رسول‎‌زاده اصل و احمدیان، 1397، ص. 4). جمعیت‌های آواره بیشتر با مشکلات اقتصادی روبه‌رو هستند که می‌تواند مانع بهبود و ادغام مجدد آن‌ها در جامعه شود؛ بنابراین، درک شرایط اجتماعی-اقتصادی جمعیت آسیب‌دیده برای طراحی مسکن اضطراری که نیازهای آن‌ها را برآورده می‌کند، بسیار مهم است؛ علاوه‌براین، ملاحظات فرهنگی باید در هنگام تعیین محل اقامت اضطراری در نظر گرفته شود (Junian & Azizifar, 2018, p. 41). جوامع مختلف ممکن است ترجیحات متفاوتی برای انواع سرپناه، الزامات حفظ حریم خصوصی و ترتیبات زندگی مشترک داشته باشند. تعامل با جوامع محلی برای درک هنجارها و ارزش‌های فرهنگی آن‌ها می‌تواند پذیرش و اثربخشی راه‌حل‌های اسکان اضطراری را افزایش دهد. این رویکرد مشارکتی نه‌تنها اعتماد را تقویت می‌کند، بلکه به افراد آسیب‌دیده نیز قدرت می‌دهد تا نقش فعالی در بهبودی خود داشته باشند (Geng et al., 2020, p. 17). رفاه روانی و عاطفی افرادی که آواره شده‌اند، جنبه‌ای حیاتی است که نیاز به توجه دقیق در هنگام ایجاد و ساختار مسکن اضطراری دارد. جابه‌جایی، بیشتر به پریشانی روانی ازجمله تروما، تشدید اضطراب و احساس عمیق دررفتگی منجر می‌شود که همۀ این‌ها می‌تواند با شرایط نامناسب زندگی تشدید شود. ایجاد محیط امن و پرورشی برای حمایت فعالانه از بهزیستی روانی افراد آسیب‌دیده ضروری است. این مستلزم طیف وسیعی از ملاحظات است؛ مانند چیدمان و کیفیت محل اقامت، دسترسی به خدمات جامع سلامت روان و تسهیل فرصت‌ها برای مشارکت اجتماعی معنادار (حسنی و کریمی، 1395، ص. 3). ساخت فضاهایی که حس اجتماعی را تسهیل می‌کند، می‌تواند به میزان درخور توجهی تاب‌آوری روانی جوامع آواره را افزایش دهد. ایجاد مناطق اشتراکی برای تعامل اجتماعی، فعالیت‌های تفریحی و دسترسی به خدمات پشتیبانی می‌تواند به احیای ارتباطات اجتماعی کمک کند و به افراد در عبور از چالش‌های مرتبط با جابه‌جایی کمک کند؛ علاوه‌براین، مشارکت متخصصان سلامت روان در برنامه‌ریزی و اجرای طرح‌های مسکن اضطراری برای اطمینان از برآورده شدن کامل و مؤثر نیازهای روانی افراد آسیب‌دیده ضروری است (Stylianou & Pich, 2019, p. 92). اثربخشی اسکان اضطراری نیز متأثر از چارچوب‌های سیاست و حاکمیت موجود در سطوح محلی، ملی و بین‌المللی است. سیاست‌های روشن در رابطه با واکنش به بلایا، مسکن و رفاه اجتماعی می‌تواند رویکرد هماهنگ‌تر و مؤثرتر را برای ارائۀ اسکان اضطراری تسهیل کند. فقدان چنین سیاست‌هایی می‌تواند به سردرگمی، تأخیر و پاسخ‌های ناکافی در طول بحران منجر شود؛ بنابراین، ارزیابی چشم‌انداز سیاست‌های موجود و شناسایی شکاف‌هایی ضروری است که ممکن است مانع اسکان اضطراری مؤثر شود؛ علاوه‌براین، نقش سازمان‌های بین‌المللی و آژانس‌های بشردوستانه در شکل‌گیری سیاست‌های مربوط به اسکان اضطراری را نمی‌توان نادیده گرفت. این نهادها بیشتر، بودجۀ حیاتی، کمک فنی و تخصص در واکنش به بلایا ارائه می‎‌کنند. همکاری بین مقامات محلی و سازمان‌های بین‌المللی می‌تواند اثربخشی کلی تلاش‌های اسکان اضطراری را افزایش دهد و تضمین کند که آن‌ها با بهترین شیوه‌ها و استانداردهای بین‌المللی همسو هستند (Tang et al., 2023, p. 76). مشارکت جامعه جنبه‌ای اساسی برای مکان‌یابی مسکن اضطراری مؤثر است. مشارکت جوامع محلی در فرایندهای برنامه‌ریزی و اجرا می‌تواند به راه‌حل‌های فرهنگی مناسب‌تر و پذیرفته‌شده منجر شود. اعضای جامعه دانش ارزشمندی دربارۀ نیازها، ترجیحات و منابع موجود خود دارند که می‌تواند طراحی و بهره‌برداری از اسکان اضطراری را اطلاع دهد. همچنین تعامل با جوامع، حس مالکیت و توانمندی را تقویت می‌کند که می‌تواند اثربخشی کلی واکنش‌های اضطراری را افزایش دهد (Wang & Xu, 2022, p. 28). رویکردهای مشارکتی برای مشارکت جامعه می‌تواند اشکال مختلفی داشته باشد؛ ازجمله بحث‌های گروهی متمرکز، نظرسنجی‌ها و کارگاه‌های آموزشی. این روش‌ها امکان جمع‌آوری دیدگاه‌ها و بینش‌های متنوع را فراهم می‌کنند و تضمین می‌کنند که صدای افراد آسیب‌دیده شنیده می‌شود و در فرایندهای تصمیم‌گیری در نظر گرفته می‌شود؛ علاوه‌براین، مشارکت جامعه می‌تواند شناسایی رهبران و سازمان‌های محلی را تسهیل کند که می‌توانند نقش مهمی در حمایت از تلاش‌های اسکان اضطراری ایفا کنند (شوقی کلخوران و همکاران، 1395، ص. 5). ادغام نوآوری‌های فناوری در برنامه‌ریزی و اجرای اسکان اضطراری می‌تواند اثربخشی آن‌ها را افزایش دهد. فناوری‌هایی مانند برنامه‌های کاربردی تلفن همراه، هواپیماهای بدون سرنشین و سنجش از راه دور می‌توانند با تسهیل جمع‌آوری، تجزیه‌وتحلیل و ارتباطات در زمان واقعی، کارایی تلاش‌های واکنش به بلایا را بهبود بخشند (فرشچی و میرصمدزاده، 1396، ص. 7)؛ برای ‌مثال، برنامه‌های تلفن همراه را می‌توان برای انتشار اطلاعات دربارۀ مسکن، خدمات و منابع اضطراری موجود به افراد آواره استفاده کرد. همچنین، استفاده از پهپادها برای بررسی‌های هوایی می‌تواند بینش‌های ارزشمندی را دربارۀ میزان آسیب و نیازهای جمعیت آسیب‌دیده ارائه دهد. این اطلاعات می‌تواند از انتخاب مکان‌های مناسب برای اسکان اضطراری و تخصیص منابع مطلع شود؛ علاوه‌براین، فناوری‌های سنجش‌ازدور می‌توانند به نظارت بر شرایط محیطی و ارزیابی مناسب‌بودن مکان‌های اقامتی بالقوه کمک کنند (سعادت، 1392، ص. 8).

درنتیجه، ارزیابی عوامل مؤثر در مکان‌یابی اسکان اضطراری تلاشی چندوجهی است که نیازمند درک جامعی از ملاحظات جغرافیایی، زیرساختی، اجتماعی-اقتصادی، روانی، سیاست، مشارکت جامعه و ملاحظات فناورانه است. هریک از این عوامل نقش مهمی در شکل‌دهی اثربخشی پاسخ‌های اسکان اضطراری دارند. با ارزیابی سیستماتیک این عوامل و استفاده از درس‌هایی از تجربیات گذشته، ذی‌نفعان می‌توانند ظرفیت خود را برای ارائۀ مسکن به‌موقع و مؤثر در بحران‌های آینده افزایش دهند.

پیشینۀ پژوهش

در سال‎‌های اخیر تحقیقات به‌طور فزاینده‌ای بر موضوع انتخاب مکان‎‌های اسکان اضطراری متمرکز شده است که نشان‌دهندۀ اهمیت روزافزون آن در این زمینه است؛ بر همین اساس در جدول‌های (1) و (2) به گزیده‎‌ای از آن‎‌ها اشاره می‎‌شود.

جدول 1: پیشینۀ پژوهش‎‌ بین‎‌المللی (منبع: مطالعات نگارندگان، 1403)

Table 1: International Research Background (Source: Authors studies)

پژوهش	منبع
مطالعۀ ( Smeaton 2012) تجزیه‌وتحلیل جامعی از عوامل مؤثر بر راه‌اندازی اسکان اضطراری برای کودکان و جوانانی که فرار می‌کنند، ارائه می‌دهد و عناصر مهمی مانند سطوح نیاز، رویکردهای تأمین مالی و مسائل ارائۀ خدمات را برجسته می‌کند. با ترکیب تحقیقات گسترده و نظرات متخصص، این مقاله بر اثربخشی مدل‌های پناهگاه ثابت در ارتقای نتایج مثبت تأکید می‌کند و درنتیجه بینش‌های ارزشمندی را برای سهام‌داران درگیر در برنامه‌ریزی و اجرای خدمات اسکان اضطراری ارائه می‌کند. این رویکرد مبتنی‌بر شواهد برای درک پیچیدگی‌های اسکان اضطراری و حصول اطمینان از اینکه نیازهای خاص جمعیت‌های آسیب‌پذیر را برآورده می‌کند، ضروری است.	(Smeaton, 2012, p. 17)
مرجع Thompson Hollands et al. (2014) بینش‌های ارزشمندی را دربارۀ پویایی رفتارهای اسکان والدین در زمینۀ اضطراب دوران کودکی ارائه می‌دهد که می‌تواند هنگام ارزیابی عوامل مؤثر در مکان‌یابی اسکان اضطراری مناسب باشد. این مطالعه با برجسته‌کردن تأثیر چشمگیر رفتارهای والدین بر سطوح اضطراب کودکان، بر ضرورت در نظر گرفتن تأثیرات خانوادگی و سیستم‌های حمایتی در راهبردهای اسکان اضطراری تأکید می‌کند.	(Thompson Hollands et al., 2014, p. 765)
مرجع Magombo et al. (2017) تجزیه‌وتحلیل جامعی از بخش خدمات اقامتی در مالاوی ارائه می‌دهد و بر نقش حیاتی آن در افزایش رقابت‌پذیری مقصد گردشگری تأکید می‌کند. این مطالعه با ردیابی تحولات تاریخی سیاست‌های اقامتی و تأثیر آن‌ها بر کیفیت خدمات و قیمت‌گذاری، بر اهمیت برنامه‌ریزی راهبردی اقامتگاه در شرایط اضطراری تأکید می‌کند؛ جایی که مکان مؤثر و کیفیت خدمات می‌تواند به‌طور چشمگیری بر ایمنی و رضایت گردشگران تأثیر بگذارد. این رویکرد طولی بینش‌های ارزشمندی را دربارۀ چگونگی شکل‌گیری چارچوب تاریخی و تصمیم‌های خط‌مشی چارچوب‌های اسکان فعلی ارائه می‌دهد.	(Magombo et al., 2017, p. 74)
مرجع Xu et al. (2019) تجزیه‌وتحلیل جامعی از عوامل مؤثر بر مکان اقامتگاه‌های Airbnb ارائه می‌دهد که برای ارزیابی عوامل مؤثر در مکان‌یابی اقامتگاه‌های اضطراری بسیار مهم است. با استفاده از رگرسیون وزن‌دار جغرافیایی، این مطالعه نشان می‌دهد که عناصر محله مانند دسترسی حمل‌ونقل و نزدیکی به جاذبه‌ها به‌طور چشمگیری بر توزیع مسکن‌های مشترک تأثیر می‌گذارد؛ درنتیجه بینشی ارائه می‌دهد که می‌تواند برنامه‌ریزی استراتژیک را برای راه‌حل‌های مسکن اضطراری در محیط‌های شهری ارائه دهد. این تحقیق بر اهمیت درک پویایی‌های فضایی و تأثیرات جامعه تأکید می‌کند که برای قراردادن مسکن اضطراری مؤثر ضروری است.	(Xu et al., 2019, p. 198)
مرجع Nui et al. (2023) با تجزیه‌وتحلیل توزیع فضایی و ویژگی‌های تجمع تسهیلات اقامتی در مناطق ایستگاه راه‌آهن سریع‌السیر[4] (HSR) بینش‌های ارزشمندی را دربارۀ عوامل مؤثر بر مکان اسکان اضطراری ارائه می‌کند. این مطالعه نشان می‌دهد که اندازۀ جمعیت و مدت‌زمان عملیاتی ایستگاه‌های HSR به‌طور چشمگیری بر تجمع خدمات اقامتی تأثیر می‌گذارد و نشان می‌دهد که اسکان اضطراری باید این پویایی‌ها را برای بهینه‌سازی دسترسی و کارایی خدمات در مراکز حمل‌ونقل در نظر بگیرند.	(Nui et al., 2023, p. 335)

جدول 2: پیشینۀ پژوهش‎‌ داخلی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 2: Domestic Research Background (Source: Authors studies)

پژوهش	منبع
هدف پژوهش کاملی و همکاران (۱۳۹۵)، تبیین معیارها و ضوابط پدافندی در تخلیه و اسکان اضطراری است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی- تحلیلی و تکنیک استفاده‌شده در آن دلفی است و برای نهایی‌سازی معیارها از نظرات گروه تحقیق استفاده شد. نتایج تحقیق حاکی‌ازآن است که معیارهای پدافند غیرعامل در تخلیه و اسکان اضطراری در دو دستۀ کلی تخلیه و اسکان گنجانده می‌شوند. اعضا در راستای رسیدن به معیارهای پدافندی به ۶۹ معیار دست‌ یافتند که درنهایت به‌منظور تعدیل معیارها در گروه تحقیق تشکیل‌شده ۲۱ معیار به‌عنوان معیارهای مهم پدافند غیرعامل در تخلیه و اسکان اضطراری شهرهای بزرگ استخراج و نهایی‌سازی شد.	(کاملی و همکاران، 1395، ص. 113)
برای کاهش آسیب‌پذیری شهرها در برابر بلایای طبیعی مانند زلزله، شناسایی مناطق شهری امن برای ساخت سرپناه اضطراری مهم است. برای شناسایی مناطق امن شهر کرمان از مدل چند معیارِ با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) استفاده شد. مدل معیارهایی مانند همسایگی با کاربری‌های سازگار، عدم مجاورت با کاربری‌های ناسازگار و تراکم جمعیت را در نظر گرفت. نتایج نشان داد که مناطق 2 و 3 شهر کرمان مناسب‌ترین مناطق برای ساخت کانکس‌های اضطراری هستند؛ علاوه‌براین، اولویت‌بندی برنامه‌ریزی برای شبکۀ حمل‌ونقل شهری برای اطمینان از رسیدن سریع‌تر خدمات اضطراری در طول یا پس از یک بحران توصیه شد.	(کاظمی‎‌نیا، 1398، ص. 48)
هنگام وقوع بلایای طبیعی یا حوادث، تخلیۀ مردم به مناطق امن با امکانات زیرساختی ضرورتی بسیار مهم است. شناسایی مناطق کم‌خطر برای کمپ‌های اضطراری با استفاده از تکنیک‎‌هایی مانند FAHP می‌تواند به اولویت‌بندی مکان‌های مناسب برای ساخت‌وساز قبل از هر فاجعه‌ای کمک کند. تحقیقات نشان می‌دهد که با در نظر گرفتن امنیت، دسترسی به مراقبت‌های بهداشتی و نظرات متخصص، یک کمپ اسکان اضطراری در پارک شهدا ایجاد شود.	(سلیمان‎‌خانی و سلطان‎‌شاهی، 1400، ص. 2)
هدف پژوهش خیردست و همکاران (1403) ارائۀ مدلی مناسب برای مکان‌یابی اسکان اضطراری ناشی از بلایای طبیعی و غیرطبیعی در منطقۀ 19 تهران است. پس از تولید نهایی نقشۀ اسکان و باتوجه‌به نتایج این تحقیق، 28 منطقه با ارزش 7-9 برای اسکان پذیرفته شدند و همچنین 17 منطقه با ارزش 7 (نسبتاً خوب) پذیرفته شدند. روش تحقیق توصیفی- تحلیلی است و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با استفاده از روش تصمیم‌گیری چندمعیارِ و سیستم Arc GIS و Excel انجام‌ شده است. درمجموع 13 میلیون و 218 هزار و 725 مترمربع معادل یک هزار و 321 هکتار در منطقۀ 19 تهران قابل‌سکونت بود.	(خیردست و همکاران، 1403، ص. 35)
پژوهش نجفی (1402) بر اهمیت مدیریت بحران در مناطق زلزله‌خیز و لزوم وجود سرپناه ایمن برای آسیب دیدگان تأکید دارد. این پژوهش، پژوهشی انجام‌شده در شهرستان دامغان را با استفاده از مدل فازی و نرم‌افزار ArcGIS برای شناسایی مکان‌های مناسب برای اسکان اضطراری و موقت بررسی می‌کند. این یافته‌ها مناطق خاصی در داخل شهر را نشان می‌دهند که اولویت بیشتری برای اسکان اضطراری پس از زلزله دارند. این خلاصه بر اهمیت ساخت کانکس‌های اضطراری برای زلزله‌زدگان و لزوم برنامه‌ریزی کاربری اراضی شهری برای در نظر گرفتن مکان‌های مناسب برای این پناهگاه‌ها تأکید می‌کند.	(نجفی، 1402، ص. 62)
در مطالعۀ اخیر قائمی و همکارانش (۱۴۰۳) در شهر فردیس، از داده‌های برنامه‌ریزی تفصیلی شهری برای تعیین معیارهایی برای شناسایی مکان‌های امن با ملاحظاتی ازجمله نزدیکی به راه‌های اصلی، امکانات پزشکی و مناطق کم‌شیب استفاده‌ شده است. محققان نظرات متخصصان را ترکیب و از نرم‎‌افزار Expert Choice 11 برای رتبه‌بندی این معیارها استفاده کردند. یافته‌های این مطالعه نشان‌دهندۀ استفادۀ بالقوه از ArcGIS برای پیش‌بینی مکان‌های بهینه برای پناهگاه‌های اضطراری درصورت وقوع زلزله است.	(قائمی ابوزیدآبادی و همکاران، 1403، ص. 1)

باتوجه‌به پیشینه‎‌های خارجی و داخلی صورت‌گرفته در زمینۀ مدیریت و برنامه‎‌ریزی برای انتخاب بهترین مکان برای اسکان اضطراری در شرایط حاد، کلان‎‌شهر تبریز هم از این قاعده مستثنا نیست؛ بر همین اساس، منطقۀ 2 شهرداری کلان‎‌شهر تبریز باتوجه‌به شرایط جغرافیایی و تراکم جمعیتی موجود و روبه‌افزایش، تدوین و ارائۀ برنامۀ کوثر را در این شرایط لازم دارد؛ بنابراین، پژوهش حاضر شرایط و ویژگی‎‌های موجود منطقه را بررسی می‎‌کند تا درصورت لزوم مدیران و برنامه‎‌ریزان اقدامات سریع را انجام دهند.

روش‎‌شناسی پژوهش

بنابر هدف پژوهش، روش تحقیق از نوع توصیفی_تحلیلی بر پایۀ اسناد و مطالعات کتابخانه‎‌ای و ازنظر هدف، کاربردی است؛ براین‌اساس، کار گردآوری داده‎‌ها به‌صورت ترکیبی از تجارب جهانی و داده‎‌های استخراج‌شده از نرم‎‌افزار GIS در محدودۀ مطالعه‌شده در جهت دستیابی به هدف پژوهش انجام ‌شده است. به‌منظور تحلیل و ارزیابی داده‎‌های حاصل از گزارش‌های میدانی تکمیل‌شده، از تکنیک فرایند تحلیل‎‌ سلسه‎‌مراتبی (AHP) و نرم‎‌افزار Expert Choice 11 استفاده ‌شده است؛ در این راستا باتوجه‌به بررسی محدودۀ مطالعه‌شده و مبانی مربوط، معیار و زیرمعیارهایی برای منطقۀ 2 انتخاب‌ شده است.

به‌منظور ایجاد الگویی مؤثر برای انتخاب فضاهای اسکان اضطراری، شناسایی و اولویت‌بندی پارامترهایی که به این هدف کمک می‌کنند بسیار مهم بود. این شامل طراحی پرسشنامه‌ای برای ارزیابی اهمیت هر پارامتر بود که سپس در بین حدود 30 کارشناس توزیع شد که در زمینۀ واکنش اضطراری کار می‌کردند. پاسخ‌ها با استفاده از روش تحلیل سلسله‌مراتبی تحلیل شدند. برای اطمینان از قابلیت اطمینان داده‌های جمع‌آوری‌شده، پاسخ‌هایی که به‌طور دخور توجهی از مقدار استاندارد از پیش تعریف‌شده (1/0) انحراف داشتند، از تجزیه‌وتحلیل حذف شدند؛ علاوه‌براین، وزن‌های تخصیص‌داده‌شده به هر پارامتر توسط متخصصان برای به حداقل رساندن خطاها میانگین‌گیری شد. سپس عوامل مؤثر بر قرارگیری فضاهای اسکان اضطراری در جدول 3 طبقه‌بندی شدند و نمایی کلی از اهمیت و وزن فردی آن‌ها ارائه شد.

جدول 3: شاخص‎‌ها، معیارها و پارامترهای استفاده‌شده برای مکان‎‌یابی اسکان اضطراری (منبع: Nui et al., 2023, p. 335)

Table 3: Indicators, Criteria and Parameters used for Locating Emergency Accommodation

شاخص‎‌ها	معیارها	پارامترها
فیزیکی-کالبدی	وضعیت کاربری‎‌های موجود	پارک‎‌ها و فضاهای باز شهری
		آموزشی، فرهنگی و ورزشی
		بناهای عمومی
	مشخصات	فاصلۀ محل مدنظر از واحد‎‌های مسکونی
		امکانات رفاهی
		دسترسی به زیرساخت‎‌های حیاتی
	میزان سازگاری با محیط	ایمنی سازه‎‌های مجاور
		ابعاد زمین مدنظر در مقایسه با سرانۀ اسکان
		امکانات سازه‎‌های مجاور
		وجود شرایط ناسازگار محیطی با محل اسکان
مخاطرات-شرایط جغرافیایی	معرضیت در برابر مخاطرات طبیعی	زلزله
		سیل و آب‌گرفتگی
		زمین‌لغزش، ریزش سنگ و بهمن
		باد و طوفان
	معرضیت در برابر مخاطرات بشرساخت	آتش‎‌سوزی
	معرضیت در برابر مخاطرات بشرساخت	مجاورت با سازه‎‌های خطرناک
اقتصادی-اجتماعی	اقتصادی و حقوقی	استفاده از منابع عمومی برای تأمین هزینه‎‌های مرتبط
		استفاده از منابع مردمی برای تأمین هزینه‎‌های مرتبط
		وضعیت مالکیت زمین مدنظر
	اقتصادی و اجتماعی	امکان حفظ حریم خانواده‌ها
		وضعیت ناهنجاری‌های اجتماعی
		همبستگی و مشارکت مردم
	مدیریت و برنامه‎‌ریزی	وضعیت دانش و توانمندی و مشارکت مدیریت
		میزان ارتباط مدیران میانی و بالادستی
		برنامه‌ریزی و انجام اقدامات آمادگی
زیست‎‌محیطی	سلامت و بهداشت عمومی	وضعیت بهداشت محدوده
		ظرفیت رسیدگی به‌سلامت روانی پناه‌جویان
		وضعیت دسترسی به خدمات درمانی
	مسائل زیست‎‌محیطی	وضعیت نفوذپذیری و دفع فاضلاب
	مسائل زیست‎‌محیطی	وضعیت عوامل آلاینده

محدودۀ مطالعه

منطقۀ مطالعه‌شده در این تحقیق، محدودۀ شهرداری منطقۀ 2 تبریز است که در قسمت‌های جنوبی و جنوب شرقی شهر تبریز واقع‌ شده است. این منطقۀ مسکونی پرجمعیت از شمال با بلوار ۲۲ بهمن، بلوار بسیج مستضعفین (جاده تهران)، خیابان امام خمینی، خیابان شهید یاغچیان و خیابان شهید قاضی طباطبایی و از شرق با بزرگراه شهید حاج‌حسن کسایی همسایه است. از جنوب و غرب محدودۀ آن خیابان‌های شریعتی و بلوار مشروطه (امامیه) است؛ علاوه‌براین، بافت غیرمسکونی آن تا جنوب بزرگراه شهید کسایی امتداد دارد. این منطقه به دلیل ویژگی‌های اجتماعی، اقتصادی و کالبدی در داخل شهر تبریز از اهمیت زیادی برخوردار است. براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395، جمعیت این منطقه حدود 312000 نفر برآورد شده است. شکل 1 موقعیت دقیق منطقه را در داخل شهر تبریز نشان می‌دهد.

شکل 1: محدودۀ پژوهش (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Figure 1: Case Study (Source: Authors studies)

نتایج

ازآنجایی‌که گزینه‌های مدنظر ممکن است کاربری چندمنظوره داشته باشند، بنابراین پارامترهای این شاخص مجزا تحلیل شد. (جدول 4)

جدول 4: نتایج تحلیل سلسله‌مراتبی شاخص وضعیت کاربری موجود (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 4: The Results of the Hierarchical Analysis of the Existing User Status Index (Source: Authors studies)

وزن شاخص (W)	کدگذاری شاخص	عنوان
518/0	A₁₁	پارک‎‌ها و فضاهای باز شهری^*
327/0	A₁₂	آموزشی، فرهنگی و ورزشی^**
155/0	A₁₃	بناهای عمومی^***

^* پارک‎‌ها و فضاهای باز شهری شامل مکان‎‌های ورزشی روباز، باغ‎‌های خصوصی، زمین‎‌های بایر و غیره می‎‌شود.

^** آموزشی (مثل مدارس و دانشگاه‎‌ها)، فرهنگی (مثل کتابخانه‎‌ها و غیره) و ورزشی (مثل مراکز ورزشی سرپوشیده) هستند.

^*** بناهای عمومی شامل ادارات، شرکت‎‌ها، مؤسسات و غیره هستند.

جدول 5: وزن پارامترهای استفاده‌شده برای مکان‌یابی اسکان اضطراری (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 5: Parameters Weights used for locating emergency accommodation (Source: Authors studies)

شاخص‌ها	معیارها	پارامترها	وزن پارامترها
A: فیزیکی-کالبدی	A₂: مشخصات	A₂₁: فاصلۀ محل مدنظر از واحد‎‌های مسکونی	072/0
		A₂₂: امکانات رفاهی	052/0
		A₂₃: دسترسی به زیرساخت‎‌های حیاتی	046/0
	A₃: میزان سازگاری با محیط	A₃₁: ایمنی سازه‎‌های مجاور	047/0
		A₃₂: ابعاد زمین مدنظر در مقایسه با سرانۀ اسکان	016/0
		A₃₃: امکانات سازه‎‌های مجاور	021/0
		A₃₄: وجود شرایط ناسازگار محیطی با محل اسکان	051/0
B: مخاطرات-شرایط جغرافیایی	B₁: معرضت در برابر مخاطرات طبیعی	B₁₁: زلزله	057/0
		B₁₂: سیل و آب‌گرفتگی	039/0
		B₁₃: زمین‌لغزش، ریزش سنگ و بهمن	031/0
		B₁₄: باد و طوفان	010/0
	B₂: معرضیت در برابر مخاطرات بشرساخت	B₂₁: آتش‎‌سوزی	051/0
	B₂: معرضیت در برابر مخاطرات بشرساخت	B₂₂: مجاورت با سازه‎‌های خطرناک	065/0
C: اقتصادی-اجتماعی	C₁: اقتصادی و حقوقی	C₁₁: استفاده از منابع عمومی برای تأمین هزینه‎‌های مرتبط	058/0
		C₁₂: استفاده از منابع مردمی برای تأمین هزینه‎‌های مرتبط	021/0
		C₁₃: وضعیت مالکیت زمین مدنظر	014/0
	C₂: اقتصادی و اجتماعی	C₂₁: امکان حفظ حریم خانواده‌ها	017/0
		C₂₂: وضعیت ناهنجاری‌های اجتماعی	015/0
		C₂₃: همبستگی و مشارکت مردم	011/0
	C₃: مدیریت و برنامه‎‌ریزی	C₃₁: وضعیت دانش و توانمندی و مشارکت مدیریت	022/0
		C₃₂: میزان ارتباط مدیران میانی و بالادستی	018/0
		C₃₃: برنامه‌ریزی و انجام اقدامات آمادگی	035/0
D: زیست‌محیطی	D₁: سلامت و بهداشت عمومی	D₁₁: وضعیت بهداشت محدوده	068/0
		D₁₂: ظرفیت رسیدگی به‌سلامت روانی پناه‌جویان	041/0
		D₁₃: وضعیت دسترسی به خدمات درمانی	061/0
	D₂: مسائل زیست‌محیطی	D₂₁: وضعیت نفوذپذیری و دفع فاضلاب	037/0
	D₂: مسائل زیست‌محیطی	D₂₂: وضعیت عوامل آلاینده	024/0

جدول 5 نیز ترتیب وزن و اولویت‌های شاخص‌های مختلف را براساس تحلیل پاسخ‌نامه‌های دریافتی از کارشناسان این حوزه نشان می‌دهد. با استفاده از این مدل به مکان‌های قابل‌استفاده برای تخلیه و اسکان اضطراری به‌عنوان درجۀ تناسب، شماره‌ای اختصاص داده می‌شود و به کمک این مقدار می‌توان مراکز انتخابی را اولویت‌بندی کرد. برای این منظور ابتدا پارامترهای کیفی باید کمّی‌سازی شوند تا مقایسه و اولویت‌بندی ایجاد شود؛ براین‌اساس از پرسشنامه‌های توزیع‌شده بین خبرگان برای تعیین اهمیت پارامترها و منابع و استانداردهای مرتبط با این حوزه استفاده می‌شود. برای هر پارامتری که وزن معینی دارد، حدود استاندارد در نظر گرفته می‌شود و به کمک این حدود، مقادیر نسبی منفی یک، صفر، یک و دو (که به ترتیب به معنای تأثیر منفی، بدون تأثیر یا تأثیر ناچیز، تأثیر مثبت و تأثیر بسیار بالا است) به آن‌ها نسبت داده می‌شود. کمّی‌سازی پارامترهای شاخص فیزیکی-کالبدی در محل مدنظر بخشی از معیارهای مشخصات و میزان مناسب‌بودن است که در جدول 3 به آن‌ها اشاره ‌شده است. در جدول 6، منظور از امکانات تعداد سرویس‌های بهداشتی (به تفکیک جنسیت)، ظرفیت منابع آب موجود و سایر امکانات رفاهی_تفریحی است که برخی موارد به شرح جدول 7 دسته‌بندی می‌شوند. باتوجه‌به اینکه مهم‌ترین عوامل مشکل‌ساز برای اسکان (جدول 8) در فضاهای باز شهری مرتبط با شیب زمین و میزان سطح اشغال فضاهای موجود (با پوشش گیاهی یا مستحدثاتی نظیر آب‌نما و غیره) است، ارزیابی مناسب‌بودن مناطق آینده‌نگر براساس شاخص وضعیت ریسک آن‌ها ضروری است. کمیت این شاخص در جدول 9 به‌تفصیل آمده است. سطح خطر آتش‌سوزی را می‌توان براساس وضعیت پوشش گیاهی و سازه‌های آسیب‌پذیر، همان‌طور که در جدول 10 نشان داده ‌شده است، ارزیابی کرد.

جدول 6: ارزیابی کمّی شاخص فیزیکی-کالبدی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 6: Quantitative Evaluation of Physical-Anatomical Index (Source: Authors studies)

پارامتر	واحد	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمّی
پارامتر	واحد	1-	0	1	2
فاصلۀ محل مدنظر از واحد‎‌های مسکونی	متر	500<	250-500	100-250	100>
امکانات رفاهی	کیفی	فاقد	کم	متوسط	زیاد
دسترسی به زیرساخت‎‌های حیاتی^*	عدد	0	1	2	3<
ایمنی سازه‎‌های مجاور	کیفی	بسیار ناایمن	ناایمن	نسبتاً ایمن	ایمن
ابعاد زمین مدنظر در مقایسه با سرانۀ اسکان	مترمربع	1>	1-2	2-3	3<
امکانات سازه‎‌های مجاور	کیفی	کم	متوسط	زیاد	خیلی زیاد
وجود شرایط ناسازگار محیطی با محل اسکان	کیفی	زیاد	متوسط	کم	فاقد

^* برحسب تعداد دسترسی به زیرساخت‎‌های لازم دسته‌بندی شده است.

جدول 7: ارزیابی کیفی امکانات (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 7: Qualitative Assessment of Facilities (Source: Authors studies)

پارامتر	واحد	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمّی
پارامتر	واحد	فاقد	کم	متوسط	زیاد
سرویس بهداشتی	نفر	وجودنداشتن سرویس	50<	30-50	30>
منبع آب^*	لیتر بر نفر	وجودنداشتن منبع	22/5<	22/5-45	45>
انبار ذخیرۀ غذا^**	گرم بر نفر	وجودنداشتن منبع	300>	300-500	500<

^* منبع آب لازم برای هر نفر باید بین 22/5 تا 45 لیتر (برای 3 شبانه‎‌روز) باشد.

^**وجودانبار برای ذخیره‌سازی منبع غذایی خشک به‌اندازۀ تقریبی نیم کیلوگرم برای هر نفر در شبانه‎‌روز و برای 3 شبانه‎‌روز باید پیش‎‌بینی شود.

جدول 8: ارزیابی عوامل مشکل‎‌ساز (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 8: Evaluation of Problematic Factors (Source: Authors studies)

پارامتر	واحد	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمّی
پارامتر	واحد	زیاد	متوسط	کم	فاقد
شیب زمین	درصد	10<	5-10	5>	بدون شیب
سطح اشغال	درصد	50<	25-50	25>	0

جدول 9: ارزیابی کمّی شاخص‎‌های وضعیت مخاطرات (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 9: Quantitative Evaluation of Indicators of the State of Hazards (Source: Authors studies)

پارامتر	واحد	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمّی
پارامتر	واحد	1-	0	1	2
زلزله	gal	400<	200-400	100-200	200>
سیل و آب‌گرفتگی^*	متر	150>	150-200	200-250	250<
زمین‌لغزش، ریزش سنگ و بهمن^**	کیفی	بسیار زیاد	زیاد	متوسط	کم
باد و طوفان	کیفی	بسیار زیاد	زیاد	متوسط	کم
آتش‎‌سوزی	کیفی	زیاد	متوسط	کم	غیرممکن
مجاورت با سازه‎‌های خطرناک	کیفی	خطرناک	نسبتاً خطرناک	نسبتاً ایمن	ایمن

جدول 10: ارزیابی کیفی میزان خطر آتش‌سوزی فضاهای قابل‌استفاده (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 10: Qualitative Assessment of the Fire Risk of Spaces Used (Source: Authors studies)

پارامتر	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمّی
پارامتر	زیاد	متوسط	کم	بسیار کم
نوع فضا	فضاهای سرپوشیده	فضاهای باز با پوشش گیاهی متراکم	فضاهای باز با پوشش گیاهی پراکنده	فضاهای باز بدون پوشش گیاهی

جدول 11: ارزیابی کیفی فواصل ایمن از تأسیسات خطرناک (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 11: Qualitative Assessment of Safe Distances from Dangerous Facilities (Source: Authors studies)

پارامتر	واحد	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمّی
پارامتر	واحد	خطرناک	نسبتاً خطرناک	نسبتاً ایمن	ایمن
پمپ‎‌های بنزین و گاز	متر	50>	50-100	100-300	300<
پالایشگاه‎‌های نفتی	متر	2000>	2000-3000	3000-4000	4000<
تولید و زاغه‎‌های مهمات نظامی	متر	1000>	1000-2500	2500	2500<
نیروگاه‎‌های اتمی	متر	5000>	5000-10000	10000-15000	15000<

انتخاب مکان‌های سرپناه اضطراری به نزدیکی به تأسیسات خطرناک بستگی دارد که در جداول 11 و 12 به‌تفصیل آمده است. جدول 13 شاخص تأثیر مالکیت زمین را طبقه‌بندی می‌کند و جدول 14 بینش‌هایی را دربارۀ ارزیابی پتانسیل حریم خصوصی خانوار ارائه می‌دهد.

جدول 12: ارزیابی کمّی شاخص مسائل اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 12: Quantitative Evaluation of Index of Social, Economic and Managerial Issues (Source: Authors studies)

پارامتر	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمّی
پارامتر	1-	0	1	2
استفاده از منابع عمومی برای تأمین هزینه‎‌های مرتبط	کم	متوسط	زیاد	خیلی زیاد
استفاده از منابع مردمی برای تأمین هزینه‎‌های مرتبط	کم	متوسط	زیاد	خیلی زیاد
وضعیت مالکیت زمین مدنظر	ضعیف	متوسط	خوب	خیلی خوب
امکان حفظ حریم خانواده‌ها	کم	متوسط	زیاد	خیلی زیاد
وضعیت ناهنجاری‌های اجتماعی	زیاد	متوسط	کم	ناچیز
همبستگی و مشارکت مردم	ناچیز	کم	متوسط	زیاد
وضعیت دانش و توانمندی و مشارکت مدیریت	ضعیف	متوسط	خوب	خیلی خوب
میزان ارتباط مدیران میانی و بالادستی	کم	متوسط	زیاد	خیلی زیاد
برنامه‌ریزی و انجام اقدامات آمادگی	ضعیف	متوسط	خوب	خیلی خوب

جدول 13: ارزیابی کیفی وضعیت مالکیت زمین (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 13: Qualitative Assessment of the Land Ownership Situation (Source: Authors studies)

پارامتر	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمّی
پارامتر	ضعیف	متوسط	خوب	خیلی خوب
مالکیت	خصوصی	خصوصی/وقفی	دولتی	عمومی

جدول 14: ارزیابی کیفی امکان حفظ حریم خانواده‌ها (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 14: Qualitative Assessment of the Possibility of Preserving the Privacy of Families (Source: Authors studies)

پارامتر	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمّی
پارامتر	کم	متوسط	زیاد	خیلی زیاد
وضعیت	اسکان پناه‎‌جویان به شکل گروهی مسیر است.	اسکان پناه‎‌جویان به شکل گروهی، ولی به تفکیک جنسیتی مسیر است.	امکان تفکیک فضا وجود دارد.	فضاهای محل به‌صورت کوچک و مجزا است.

جدول 15: ارزیابی کیفی وضعیت ناهنجاری اجتماعی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 15: Qualitative Evaluation of the State of Social Abnormality (Source: Authors studies)

پارامتر	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمی
پارامتر	زیاد	متوسط	کم	ناچیز
نرخ جرم و جنایت^*	60<	40-60	20-40	20>

^*بررسی میزان جرم و جنایت در هرسال برای 10000 نفر صورت می‎‌گیرد.

جدول 16: ارزیابی کیفی همبستگی و مشارکت مردم (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 16: Qualitative Assessment of Correlation and Participation of People (Source: Authors studies)

پارامتر	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمی
پارامتر	ناچیز	کم	متوسط	زیاد
نرخ بافت	مناطق مرفه‌نشین	مناطق با بافت جدید	مناطق با بافت معمولی	مناطق با بافت قدیم

برای تعیین میزان همبستگی اجتماعی و مشارکت مردم در محدودۀ محل مدنظر، از میزان ارتباطات همسایگی استفاده می‌شود که با وضعیت بافت محل رابطۀ مستقیم دارد. در جدول 16 نحوۀ دسته‌بندی این شاخص نشان داده‌ شده است. در جدول 17 نیز نحوۀ تعیین و دسته‌بندی مرتبط با مدیریت و برنامه‌ریزی نشان داده‌ شده است.

جدول 17: ارزیابی کیفی پارامترهای مرتبط با مدیریت و برنامه‌ریزی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 17: Qualitative Evaluation of Cities Related to Management and Planning (Source: Authors studies)

پارامتر	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمّی
پارامتر	ضعیف	متوسط	خوب	خیلی خوب
وضعیت دانش و توانمندی و مشارکت مدیریت	بدون مدیر	دارای مدیر بدون نظم و برنامه	دارای مدیر نسبتاً فعال	دارای مدیر فعال و دارای سابقۀ درخشان
میزان ارتباط مدیران میانی و بالادستی	بدون ارتباط با مدیران دیگر	دارای ارتباط محدود با مدیران چند مکان دیگر در ناحیه	دارای ارتباط با مدیران سایر مکان‌های منطقه	دارای ارتباط با مدیران سایر مکان‌ها، شهرداری، سازمان بحران و غیره
برنامه‌ریزی و انجام اقدامات آمادگی	عدم انجام هرگونه فعالیت	وجود سابقۀ برگزاری مانور یا جلسات آموزشی به‌صورت محدود	برگزاری جلسات آموزشی و مانورهای آمادگی سالیانه	برگزاری جلسات آموزشی و مانورهای آمادگی به‌صورت دوره‌ای

پارامترهای شاخص مسائل زیست‌محیطی و بهداشتی بخشی از معیارهای سلامت و بهداشت و مسائل زیست‌محیطی است که در جانمایی فضاهای اسکان اضطراری از اهمیت زیادی برخوردارند. در جدول 18 نحوۀ ارزش‌گذاری این پارامترهای نشان داده‌ شده است.

جدول 18: ارزیابی کمّی شاخص مسائل زیست‌محیطی و بهداشتی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 18: Quantitative Evaluation of Indicators of Environmental and Health Issues (Source: Authors studies)

پارامتر	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمّی
پارامتر	1-	0	1	2
وضعیت بهداشت محدوده	ضعیف	متوسط	خوب	خیلی خوب
رسیدگی به سلامت روانی پناه‎‌جویان	ضعیف	متوسط	خوب	خیلی خوب
فاصله از مراکز درمانی	2<	5/1-2	1-5/1	1>
وضعیت نفوذپذیری و دفع فاضلاب	ضعیف	متوسط	خوب	خیلی خوب
وضعیت عوامل آلاینده	ضعیف	متوسط	خوب	خیلی خوب

جدول 19: ارزیابی کیفی وضعیت نفوذپذیری و دفع فاضلاب (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 19: Qualitative Evaluation of the State of Permeability and Wastewater Disposal (Source: Authors studies)

پارامتر	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمّی
پارامتر	ضعیف	متوسط	خوب	خیلی خوب
وضعیت	وجودنداشتن هرگونه سیستم جمع‌آوری و دفع فاضلاب	وجود سیستم دفع فاضلاب به‌صورت چاه جذبی	وجود سیستم دفع فاضلاب به‌صورت اگو	وجود هردو سیستم دفع فاضلاب به‌صورت چاه جذبی و اگو

برای ارزش‌گذاری کیفی وضعیت عوامل آلاینده، از شاخص‌های مندرج در جدول 20 استفاده می‌شود. در شهرهای کوچک و بزرگ که آلودگی ناشی از گردوغبار یا بوی نامطبوع دارند، سطح مناسب کیفی طبق نظر کارشناس انتخاب شود. در این جدول منظور از معابر شریانی درجه‌‌یک آزادراه‌ها، بزرگراه‌ها و جاده‌های کمربندی است. معابر شریانی درجه‌دو نیز شامل خیابان‌هایی است که بین 2 تا 6 خط ماشین‌رو دارند. معابر محلی نیز خیابان‌هایی است که حداکثر 2 خط ماشین‌رو دارند.

جدول 20: ارزیابی کیفی مرتبط با مدیریت و برنامه‌ریزی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 20: Qualitative Evaluation Related to Management and Planning (Source: Authors studies)

پارامتر	مقادیر متناسب با وضعیت کیفی/کمّی
پارامتر	ضعیف	متوسط	خوب	خیلی خوب
زباله	وجودنداشتن سطل زباله یا جمع‌آوری به روش‌های سنتی	وجود سطل‌های زبالۀ محدود و جمع‌آوری نامنظم	وجود سطل‌های زبالۀ محدود و جمع‌آوری منظم	وجود سطل‌های زبالۀ بزرگ و متعدد و جمع‌آوری منظم
آلودگی صوتی	مجاورت با معابر شریانی درجه‌یک	مجاورت با معابر شریانی درجه‌دو	مجاورت با معابر شریانی محلی	مجاورت با معابر غیرماشین‌رو
شاخص آلودگی هوا[5] (AQI)	200<	100-200	50-100	50>

به‌منظور تعیین میزان مطلوبیت هر مکان برای اسکان اضطراری، بهتر است که دو متغیر (Wij) استفاده شود که براساس نتایج تحلیل سلسله‌مراتبی از پرسشنامه‌های گردآوری‌شده از متخصصان تعیین شد (W وزن مدنظر A، B، C یا D و اندیس i و j به ترتیب مربوط به شمارۀ معیار و پارامترهای مدنظر ‎است). متغیر دوم هم میزان ارزش هر پارامتر کیفی است که به‌صورت (V_ij) براساس معیارهای موجود و نظرات متخصصان (مطابق با جداول ارائه‌شده در این پژوهش) تعیین‌شده است. پس از ضرب دو متغیر مذکور برای هر پارامتر و جمع نتایج، شاخص مطلوبیت (QVES) برای هر فضای پیشنهادی برای اسکان اضطراری تعیین می‌شود. نحوۀ ارزیابی این شاخص در رابطۀ (1) نشان داده‌ شده است.

رابطۀ 1: فرمول شاخص مطلوبیت (QVES) (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Formula 1: QVES formula (Source: Authors studies)

جدول 21: مقدار شاخص مطلوبیت (QVES) برای مراکز پیشنهادی اسکان اضطراری (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 21: QVES Value for Proposed Emergency Accommodation Centers (Source: Authors studies)

ارزش	خیلی خوب	خوب	متوسط	ضعیف	خیلی ضعیف
شاخص مطلوبیت (QVES)	5/0<	4/0-5/0	3/0-4/0	2/0-3/0	2/0>

مقدار شاخص مطلوبیت را می‌توان با استفاده از رابطۀ 1 برای مکان‌های پیشنهادی برای اسکان اضطراری در منطقۀ مطالعه‌شده محاسبه کرد. براساس نتایج به‌دست‌آمده می‌توان مکان‌های اولویت را به شرح جدول 21 تعیین کرد. این مدل برای آزمون اثربخشی آن در منطقۀ 2 شهرداری تبریز پیاده‌سازی شده است. این شامل شناسایی و ارزیابی فضاهایی بود که قابلیت اسکان اضطراری را به‌منظور انتخاب فضاهای مناسب برای فرایند واکنش اضطراری داشتند. فضاهای قابل‌استفاده در این منطقه را که حدود 10000 نفر جمعیت دارند، می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

مکان‌های عمومی سرپوشیده نظیر مدارس یا ساختمان‎‌های عمومی با سازۀ مقاوم و فضای باز کافی؛
فضاهای باز نظیر پار‎‌ک‎‌ها که دارای فضای لازم برای استقرار پناه‌جویان هستند.

جدول 22: شاخص‌ها، معیارها و پارامترهای استفاده‌شده در محدودۀ دانشگاه تبریز (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 22: Indicators, Criteria and Parameters Used for Tabriz University (Source: Authors studies)

شاخص‌ها	معیارها	پارامترها	وزن پارامترها	مقدار کمّی
A: فیزیکی-کالبدی	A₂: مشخصات	A₂₁: فاصلۀ محل مدنظر از واحد‎‌های مسکونی	072/0	2
		A₂₂: امکانات رفاهی	052/0	2
		A₂₃: دسترسی به زیرساخت‎‌های حیاتی	046/0	2
	A₃: میزان سازگاری با محیط	A₃₁: ایمنی سازه‎‌های مجاور	047/0	2
		A₃₂: ابعاد زمین مدنظر در مقایسه با سرانۀ اسکان	016/0	1-
		A₃₃: امکانات سازه‎‌های مجاور	021/0	1
		A₃₄: وجود شرایط ناسازگار محیطی با محل اسکان	051/0	0
B: مخاطرات-شرایط جغرافیایی	B₁: معرضت در برابر مخاطرات طبیعی	B₁₁: زلزله	057/0	0
		B₁₂: سیل و آب‌گرفتگی	039/0	1-
		B₁₃: زمین‌لغزش، ریزش سنگ و بهمن	031/0	0
		B₁₄: باد و طوفان	010/0	2
	B₂: معرضیت در برابر مخاطرات بشرساخت	B₂₁: آتش‎‌سوزی	051/0	2
	B₂: معرضیت در برابر مخاطرات بشرساخت	B₂₂: مجاورت با سازه‎‌های خطرناک	065/0	2
C: اقتصادی-اجتماعی	C₁: اقتصادی و حقوقی	C₁₁: استفاده از منابع عمومی برای تأمین هزینه‎‌های مرتبط	058/0	0
		C₁₂: استفاده از منابع مردمی برای تأمین هزینه‎‌های مرتبط	021/0	1-
		C₁₃: وضعیت مالکیت زمین مدنظر	014/0	2
	C₂: اقتصادی و اجتماعی	C₂₁: امکان حفظ حریم خانواده‌ها	017/0	1-
		C₂₂: وضعیت ناهنجاری‌های اجتماعی	015/0	2
		C₂₃: همبستگی و مشارکت مردم	011/0	1
	C₃: مدیریت و برنامه‎‌ریزی	C₃₁: وضعیت دانش و توانمندی و مشارکت مدیریت	022/0	1
		C₃₂: میزان ارتباط مدیران میانی و بالادستی	018/0	1
		C₃₃: برنامه‌ریزی و انجام اقدامات آمادگی	035/0	0
D: زیست‌محیطی	D₁: سلامت و بهداشت عمومی	D₁₁: وضعیت بهداشت محدوده	068/0	2
		D₁₂: ظرفیت رسیدگی به‌سلامت روانی پناه‌جویان	041/0	1
		D₁₃: وضعیت دسترسی به خدمات درمانی	061/0	2
	D₂: مسائل زیست‌محیطی	D₂₁: وضعیت نفوذپذیری و دفع فاضلاب	037/0	2
	D₂: مسائل زیست‌محیطی	D₂₂: وضعیت عوامل آلاینده	024/0	0

امتیازات پارامترهای مثبت برابر با 161/1 است؛
امتیازات پارامترهای مثبت برابر با 093/0 است؛
امتیازات شاخص مطلوبیت (QVES) برای مراکز پیشنهادی اسکان اضطراری برابر با 068/1 است؛
ازنظر شاخص مطلوبیت (QVES) محدودۀ شهرک نیروی زمینی در وضعیت خیلی خوب (برابر با جدول 21) قرار دارد.

جدول 23: شاخص‌ها، معیارها و پارامترهای استفاده‌شده در محدودۀ شاهگلی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 23: Indicators, Criteria and Parameters Used in Shahgoli Area (Source: Authors studies)

شاخص‌ها	معیارها	پارامترها	وزن پارامترها	مقدار کمّی
A: فیزیکی-کالبدی	A₂: مشخصات	A₂₁: فاصلۀ محل مدنظر از واحد‎‌های مسکونی	072/0	1
		A₂₂: امکانات رفاهی	052/0	1
		A₂₃: دسترسی به زیرساخت‎‌های حیاتی	046/0	1
	A₃: میزان سازگاری با محیط	A₃₁: ایمنی سازه‎‌های مجاور	047/0	1
		A₃₂: ابعاد زمین مدنظر در مقایسه با سرانۀ اسکان	016/0	2
		A₃₃: امکانات سازه‎‌های مجاور	021/0	0
		A₃₄: وجود شرایط ناسازگار محیطی با محل اسکان	051/0	1
B: مخاطرات-شرایط جغرافیایی	B₁: معرضت در برابر مخاطرات طبیعی	B₁₁: زلزله	057/0	1-
		B₁₂: سیل و آب‌گرفتگی	039/0	1-
		B₁₃: زمین‌لغزش، ریزش سنگ و بهمن	031/0	2
		B₁₄: باد و طوفان	010/0	0
	B₂: معرضیت در برابر مخاطرات بشرساخت	B₂₁: آتش‎‌سوزی	051/0	1
	B₂: معرضیت در برابر مخاطرات بشرساخت	B₂₂: مجاورت با سازه‎‌های خطرناک	065/0	1
C: اقتصادی-اجتماعی	C₁: اقتصادی و حقوقی	C₁₁: استفاده از منابع عمومی برای تأمین هزینه‎‌های مرتبط	058/0	1
		C₁₂: استفاده از منابع مردمی برای تأمین هزینه‎‌های مرتبط	021/0	0
		C₁₃: وضعیت مالکیت زمین مدنظر	014/0	2
	C₂: اقتصادی و اجتماعی	C₂₁: امکان حفظ حریم خانواده‌ها	017/0	1
		C₂₂: وضعیت ناهنجاری‌های اجتماعی	015/0	1
		C₂₃: همبستگی و مشارکت مردم	011/0	1-
	C₃: مدیریت و برنامه‎‌ریزی	C₃₁: وضعیت دانش و توانمندی و مشارکت مدیریت	022/0	1
		C₃₂: میزان ارتباط مدیران میانی و بالادستی	018/0	1
		C₃₃: برنامه‌ریزی و انجام اقدامات آمادگی	035/0	0
D: زیست‌محیطی	D₁: سلامت و بهداشت عمومی	D₁₁: وضعیت بهداشت محدوده	068/0	1
		D₁₂: ظرفیت رسیدگی به‌سلامت روانی پناه‌جویان	041/0	1
		D₁₃: وضعیت دسترسی به خدمات درمانی	061/0	0
	D₂: مسائل زیست‌محیطی	D₂₁: وضعیت نفوذپذیری و دفع فاضلاب	037/0	2
	D₂: مسائل زیست‌محیطی	D₂₂: وضعیت عوامل آلاینده	024/0	0

امتیازات پارامترهای مثبت برابر با 822/0 است؛
امتیازات پارامترهای مثبت برابر با 068/0 است؛
امتیازات شاخص مطلوبیت (QVES) برای مراکز پیشنهادی اسکان اضطراری برابر با 754/0 است؛
ازنظر شاخص مطلوبیت (QVES) محدودۀ شهرک نیروی زمینی در وضعیت خیلی خوب (برابر با جدول 21) قرار دارد.

جدول 24: شاخص‌ها، معیارها و پارامترهای استفاده‌شده در محدودۀ شهرک نیروی ‎‌زمینی (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Table 24: Indicators, Criteria and Parameters Used in the Area of the Nirooye-Zamini (Source: Authors studies)

شاخص‌ها	معیارها	پارامترها	وزن پارامترها	مقدار کمّی
A: فیزیکی-کالبدی	A₂: مشخصات	A₂₁: فاصلۀ محل مدنظر از واحد‎‌های مسکونی	072/0	2
		A₂₂: امکانات رفاهی	052/0	1
		A₂₃: دسترسی به زیرساخت‎‌های حیاتی	046/0	1
	A₃: میزان سازگاری با محیط	A₃₁: ایمنی سازه‎‌های مجاور	047/0	1-
		A₃₂: ابعاد زمین مدنظر در مقایسه با سرانۀ اسکان	016/0	1-
		A₃₃: امکانات سازه‎‌های مجاور	021/0	0
		A₃₄: وجود شرایط ناسازگار محیطی با محل اسکان	051/0	1-
B: مخاطرات-شرایط جغرافیایی	B₁: معرضت در برابر مخاطرات طبیعی	B₁₁: زلزله	057/0	0
		B₁₂: سیل و آب‌گرفتگی	039/0	1-
		B₁₃: زمین‌لغزش، ریزش سنگ و بهمن	031/0	2
		B₁₄: باد و طوفان	010/0	1
	B₂: معرضیت در برابر مخاطرات بشرساخت	B₂₁: آتش‎‌سوزی	051/0	2
	B₂: معرضیت در برابر مخاطرات بشرساخت	B₂₂: مجاورت با سازه‎‌های خطرناک	065/0	1
C: اقتصادی-اجتماعی	C₁: اقتصادی و حقوقی	C₁₁: استفاده از منابع عمومی برای تأمین هزینه‎‌های مرتبط	058/0	0
		C₁₂: استفاده از منابع مردمی برای تأمین هزینه‎‌های مرتبط	021/0	0
		C₁₃: وضعیت مالکیت زمین مدنظر	014/0	0
	C₂: اقتصادی و اجتماعی	C₂₁: امکان حفظ حریم خانواده‌ها	017/0	0
		C₂₂: وضعیت ناهنجاری‌های اجتماعی	015/0	0
		C₂₃: همبستگی و مشارکت مردم	011/0	1-
	C₃: مدیریت و برنامه‎‌ریزی	C₃₁: وضعیت دانش و توانمندی و مشارکت مدیریت	022/0	0
		C₃₂: میزان ارتباط مدیران میانی و بالادستی	018/0	0
		C₃₃: برنامه‌ریزی و انجام اقدامات آمادگی	035/0	0
D: زیست‌محیطی	D₁: سلامت و بهداشت عمومی	D₁₁: وضعیت بهداشت محدوده	068/0	1-
		D₁₂: ظرفیت رسیدگی به‌سلامت روانی پناه‌جویان	041/0	1-
		D₁₃: وضعیت دسترسی به خدمات درمانی	061/0	0
	D₂: مسائل زیست‌محیطی	D₂₁: وضعیت نفوذپذیری و دفع فاضلاب	037/0	0
	D₂: مسائل زیست‌محیطی	D₂₂: وضعیت عوامل آلاینده	024/0	0

امتیازات پارامترهای مثبت برابر با 480/0 است؛
امتیازات پارامترهای مثبت برابر با 273/0 است؛
امتیازات شاخص مطلوبیت (QVES) برای مراکز پیشنهادی اسکان اضطراری برابر با 207/0 است؛
ازنظر شاخص مطلوبیت (QVES) محدودۀ شهرک نیروی زمینی در وضعیت ضعیف (برابر با جدول 21) قرار دارد.

یافته‌های پژوهش حاضر، گویای آن است که فرایند مکان‌یابی پناهگاه‌های اضطراری تنها انتخاب فیزیکی یا کالبدی ساده نیست، بلکه مجموعه‌ای پیچیده از عوامل چندبعدی را در بر می‌گیرد که باید به‌صورت هم‌زمان در نظر گرفته شوند. نتایج تحلیل سلسله‌مراتبی نشان داد که پارک‌ها و فضاهای باز شهری، به‌ویژه در مجاورت مراکز جمعیتی و دارای زیرساخت‌های مناسب در مقایسه با سایر گزینه‌ها (نظیر مراکز آموزشی یا عمومی) دارای مطلوبیت بالاتری هستند. این یافته با نتایج تحقیقات مشابه در زمینۀ اسکان اضطراری در مناطق شهری مانند تحقیقات Wang et al. (2022) و Zhao et al. (2017) هم‌راستا است که بر اهمیت دسترسی، ایمنی و تطابق با ویژگی‌های محیطی تأکید داشتند. در پژوهش حاضر، دانشگاه تبریز و بوستان شاهگلی با امتیازات بالا در شاخص QVES به‌عنوان دو محل بهینه برای اسکان اضطراری شناخته شدند؛ درحالی‌که مناطقی مانند شهرک نیروی زمینی به‌دلیل شرایط توپوگرافی نامناسب و کمبود زیرساخت‌های پشتیبان، در رتبه‌های پایین‌تر قرار گرفتند. نکتۀ مهم آن است که حتی در مناطقی با فضای فیزیکی مناسب، فقدان برنامه‌ریزی مدیریتی و مشارکت اجتماعی می‌تواند کارآمدی آن مکان‌ها را برای اسکان اضطراری کاهش دهد. همچنین مشخص شد که توزیع نامتوازن منابع و امکانات در سطح منطقه، به‌ویژه در نواحی شرقی منطقۀ ۲، چالشی اساسی در تحقق عدالت فضایی در زمان بحران است. این امر نشان‌دهندۀ لزوم توجه به ابعاد اجتماعی-اقتصادی و زیست‌محیطی در کنار ابعاد کالبدی است؛ به‌ویژه در جوامعی که با نابرابری زیرساختی مواجه‌اند. نتایج این تحقیق همچنین تأکید می‌کند که استفاده از ابزارهای تحلیلی مانند AHP و GIS می‌تواند راهبردی مؤثر برای تصمیم‌گیری چندمعیاره فراهم آورد؛ بااین‌حال، هر مدل نظری باید با واقعیت‌های محلی انطباق یابد و انعطاف‌پذیری لازم برای پاسخ به شرایط بحرانی متغیر را داشته باشد.

شکل 2: فضاهای تخصیص‎‌یافتۀ پیشنهادی به پناه‎‌جویان (منبع: یافته‎‌های نگارندگان، 1403)

Figure 2: Suggested Allocated Spaces for Asylum Seekers (Source: Authors studies)

نتیجه‎‌گیری

با افزایش تهدیدات ناشی از بلایای طبیعی و بحران‌های انسانی، شناسایی مکان‌های مناسب برای اسکان اضطراری به یکی از دغدغه‌های اصلی در مدیریت شهری و بحران تبدیل شده است. انتخاب مکان‌هایی که بتوانند در کوتاه‌ترین زمان ممکن نیازهای حیاتی جمعیت‌های آسیب‌دیده را تأمین کنند، نیازمند رویکردی علمی، چندمعیاره و داده‌محور است. پژوهش حاضر با هدف تدوین یک مدل تصمیم‌گیری برای مکان‌یابی بهینۀ پناهگاه‌های اضطراری، منطقۀ ۲ کلان‌شهر تبریز را برای مطالعۀ موردی انتخاب و بررسی کرده است. این تحقیق با ترکیب روش‌های کتابخانه‌ای، میدانی و تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و با بهره‌گیری از نرم‌افزار Expert Choice 11 شاخص‌ها و معیارهای مؤثر بر مکان‌یابی پناهگاه‌های اضطراری را شناسایی، وزن‌دهی و اولویت‌بندی کرده است. شاخص‌های بررسی‌شده در پنج دستۀ اصلی فیزیکی_کالبدی، شرایط جغرافیایی و مخاطرات، اجتماعی-اقتصادی، مدیریتی و برنامه‌ریزی، و زیست‌محیطی تقسیم‌بندی شده‌اند. هرکدام از این شاخص‌ها باتوجه‌به نظرات کارشناسان و تحلیل داده‌های منطقه به پارامترهای اندازه‌گیری‌شوندۀ کمّی و کیفی تبدیل شده‌اند که پایۀ محاسبۀ شاخص مطلوبیت (QVES) برای مکان‌های پیشنهادی را تشکیل داده‌اند.

براساس نتایج به‌دست‌آمده، فضاهای باز شهری ازنظر شاخص‌های فنی و اجرایی در مقایسه با مراکز آموزشی از مطلوبیت بیشتری برای اسکان اضطراری برخوردارند. دانشگاه تبریز با شاخص QVES معادل 1.068 و بوستان شاهگلی با شاخص 0.754 به‌عنوان مناسب‌ترین مکان‌ها شناسایی شدند. درمقابل، مناطقی همچون شهرک نیروی زمینی به دلیل وجود شیب‌های تند، محدودیت در زیرساخت و دسترسی پایین، شاخص مطلوبیت پایینی (0.207) داشتند. همچنین، بررسی توزیع فضایی جمعیت آسیب‌پذیر در سطح منطقه نشان داد که قسمت شرقی منطقۀ ۲ با کمبود شدید فضای مناسب برای اسکان اضطراری مواجه است که این موضوع لزوم مداخلات برنامه‌ریزی شهری را برای ارتقای ظرفیت این مناطق گوشزد می‌کند. پژوهش حاضر توانسته است الگویی نظام‌مند و تعمیم‌پذیر برای مکان‌یابی پناهگاه‌های اضطراری ارائه دهد که نه‌تنها برای منطقۀ مطالعه‌شده، بلکه برای سایر مناطق شهری نیز قابل‌استفاده است. یکی از نوآوری‌های این مدل، تلفیق تحلیل سلسله‌مراتبی با داده‌های فضایی (GIS) و مشارکت مستقیم کارشناسان بومی است که باعث افزایش دقت و بومی‌سازی نتایج شده است. همچنین، تبدیل شاخص‌های کیفی به مقادیر کمّی، امکان استفاده از این مدل را در سامانه‌های پشتیبان تصمیم‌گیری شهری فراهم می‌سازد. در کنار یافته‌های مثبت، این پژوهش با محدودیت‌هایی نیز مواجه بوده است؛ ازجمله می‌توان به چالش دسترسی به برخی داده‌های دقیق جمعیتی و اجتماعی، تغییرات سریع ساختار کالبدی شهر و تأثیر عوامل سیاسی یا اقتصادی بر اجرای پیشنهادها اشاره کرد؛ ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود در تحقیقات آتی از مدل‌های تصمیم‌گیری فازی، روش‌های یادگیری ماشین و مشارکت مستقیم شهروندان در قالب رویکردهای برنامه‌ریزی مشارکتی استفاده شود.

درنهایت، برای به‌کارگیری مؤثر مدل ارائه‌شده در فرایندهای برنامه‌ریزی شهری، لازم است نهادهای مرتبط با مدیریت بحران، شهرداری و سازمان‌های غیردولتی همکاری تنگاتنگی داشته باشند. همچنین، ارتقای زیرساخت‌های فنی، آموزش عمومی و فرهنگ‌سازی برای مشارکت مردمی می‌تواند اثربخشی راهکارهای مکان‌یابی اسکان اضطراری را افزایش دهد. این پژوهش نشان داد که تلفیق دانش علمی، تحلیل داده‌محور و شناخت دقیق از بسترهای محلی، راهگشای تدوین سیاست‌ها و تصمیم‌گیری‌های اثربخش در مدیریت بحران شهری است.

[1] Fuzzy Improvement Technique

[2] Multiple Choice Decision Making

[3] Geographic Information System

[4] High-Speed Railway

[5] Air Quality Index

References

پیری، فاطمه، و فیروزی، محمدعلی (1400). تحلیل عوامل مؤثر در مدیریت اسکان اضطراری (مطالعه موردی: شهر ایلام). فصلنامه توسعه پایدار محیط جغرافیایی، 3(4)، 39-57. https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_101670.html

جمالی، شهلا، شاهبندرزاده، حمید، و قربان‌پور، احمد (1399). کاربست رویکردی آمیخته جهت مکان‌گزینی مراکز اسکان اضطراری در بحران زلزله (مطالعه موردی- شهر بوشهر). فصلنامه دانش پیشگیری و مدیریت بحران، 10(4)، 351-362. http://dpmk.ir/article-1-367-fa.html

حسنی، نگار، و کریمی، فرشید (1395). مکان‌یابی فضاهای مطلوب شهری به‌منظور اسکان اضطراری در شرایط بحران در منطقه 22 کلان‌شهر تهران. سومین کنفرانس بین‌المللی علوم جغرافیایی، شیراز. https://civilica.com/doc/587020/

خیردست، افراسیاب، جوزی، سیدعلی، رضایان، سحر، و میرزاابراهیم تهرانی، مهناز (1403). مکان‌یابی اسکان اضطراری در منطقه ۱۹ شهر تهران با استفاده از روش تصمیم‌گیری چندمعیاره. انسان و محیط‌زیست، 22(1)، 35-54. https://srb.sanad.iau.ir/fa/Article/848050

داداش‎‌زاده، علی، تقوایی، مسعود، و ضرابی، اصغر (1396). ارزیابی عوامل مؤثر بر مکان‌یابی اسکان اضطراری (مطالعه موردی: شهر ارومیه). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 49(2)، 340-325. https://doi.org/10.22059/jhgr.2017.55827

رجبی، مرتضی، یاری شیرمرد، اکرم، و صفدری، ابوالفضل (1402). طراحی مراکز اسکان اضطراری با نگاه بر پدافند غیرعامل (موردمطالعه: تهران). هشتمین کنفرانس جامع مدیریت بحران و HSE، تهران. https://civilica.com/doc/2027568/

رسول‎‌زاده اصل، مریم، و احمدیان، رضا (1397). امکان‌سنجی استفاده از ظرفیت شهرک‌های صنعتی جهت اسکان اضطراری در شرایط بحرانی ( با رویکرد اسکان بعد از زلزله) مورد مطالعاتی شهرک صنعتی شمس‌آباد تهران. پنجمین کنفرانس جامع مدیریت بحران و HSE با رویکرد تاب‌آوری شریان‌های حیاتی و ایمنی صنعتی، تهران. https://civilica.com/doc/854581/

سلیمان‌خانی، فاطمه، و سلطان‌شاهی، ابوالفضل (1400). شناسایی و اولویت‌بندی اماکن مناسب جهت احداث اردوگاه‌های اسکان اضطراری در مواقع بحران (مطالعه موردی:ناحیه آزادگان شهر قزوین). سومین کنفرانس بین‌المللی بهداشت، بحران و ایمنی، تهران https://civilica.com/doc/1382597/

سعادت، ندا (1392). بررسی چالش‌های مدیریتی در ارائه خدمات بهداشتی در اسکان اضطراری و موقت پس از زلزله (نمونه موردی: زلزله 21 مرداد 1391 آذربایجان شرقی). کنفرانس ملی مدیریت بحران و HSE در شریان‌های حیاتی، صنایع و مدیریت شهری، تهران. https://civilica.com/doc/261832/

شوقی کلخوران، محمدحسین، استوار ایزدخواه، یاسمین، و حسینی، محمود (1395). مکان‌یابی پایگاه‌های اسکان اضطراری و هدایت بهینه زلزله‌زدگان به مکان‌های تخصیص‌یافته (مطالعه موردی: تهران- محله چیذر). هشتمین کنفرانس بین‌المللی مدیریت جامع بحران، تهران. https://civilica.com/doc/560207/

فرشچی، حمیدرضا، و میرصمدزاده، نسیم‌السادات (1396). انواع مدل‌های اسکان اضطراری در زمان بحران. پنجمین کنگره بین‌المللی عمران، معماری و توسعه شهری، تهران. https://civilica.com/doc/735158/

قائمی ابوزیدآبادی، مهدی، شاکری، اقبال، و صفدریان، دانیال (1403). مکان‌یابی جهت اسکان اضطراری در هنگام بحران زلزله با بهره‌گیری از روش سلسله‌مراتبی AHP در محیط GIS: مطالعه موردی شهر فردیس. ششمین کنفرانس بین‌المللی و هفتمین کنفرانس ملی عمران، معماری، هنر و طراحی شهری، تبریز. https://civilica.com/doc/2042789/

کاظمی‌نیا، عبدالرضا (1398). مکان‌یابی احداث اسکان اضطراری شهر کرمان با استفاده از GIS. مدیریت بحران، 8(2)، 59-47. https://www.joem.ir/article_38964.html

کاملی، محسن، حسینی امینی، حسن، حسینی، سیدبهشید، و حسینی، سیدباقر (1395). تبیین معیارهای پدافند غیرعامل در تخلیه و اسکان اضطراری شهرهای بزرگ با استفاده از روش دلفی. فصلنامه پژوهش‌های بوم‌شناسی شهری، 7(14)، 124-113. https://grup.journals.pnu.ac.ir/article_3463.html

نجفی، اسماعیل (1402). مکان‌یابی اسکان اضطراری و موقت بعد از رخداد زلزله در شهر دامغان با استفاده از مدل فازی. فصلنامه دانش پیشگیری و مدیریت بحران، 13(1)، 62-72. http://dpmk.ir/article-1-584-fa.html

References

Anhorn, J., & Khazai, B. (2015). Open space suitability analysis for emergency shelter after an earthquake. Natural Hazards and Earth System Science, 15(4), 789-803. https://doi.org/10.5194/nhess-15-789-2015

Dadashzadeh, A., Taqvai, M., & Zarrabi, A. (2017). Assess factors affecting emergency settlement site selections, a case study of Urmia City. Human Geography Research Journal, 49(2), 325-340. https://doi.org/10.22059/jhgr.2017.55827 [In Persian]

Farshchi, H., & Mirsamedzadeh, N.A. (2016). Types of emergency housing models in times of crisis. The 5th International Congress on Civil Engineering, Architecture and Urban Development, Tehran. https://civilica.com/doc/735158/ [In Persian]

Geng, S., Hou, H., & Zhang, S. (2020). Multi-criteria location model of emergency shelters in humanitarian logistics. Sustainability, 12(5), 17-29. http://doi.org/10.3390/su12051759

Ghaemi-Abuzidabadi, M., Shakri, I., & Safdarian, D. (2023). Locating the direction of emergency accommodation during the earthquake crisis using the hierarchical AHP method in the GIS environment: a case study of Fardis city. 6th International Summit and 7th National Conference on Civil Engineering, Architecture, Art and Urban Design, Tabriz. https://civilica.com/doc/2042789/ [In Persian]

Hassni, N., & Karimi, F. (2015). Locating desirable urban spaces for emergency accommodation in crisis conditions in the 22nd district of Tehran metropolis. The Third International Conference of Geographical Sciences, Shiraz. https://civilica.com/doc/587020/ [In Persian]

İlerisoy, Z., Gökgöz, B., & Soyluk, A. (2022). Selection of emergency shelter areas using multi-criteria decision-making techniques: An assessment of the case of Erciş-Van, turkey. Periodica Polytechnica Architecture, 53(1), 23-34. https://doi.org/10.3311/PPar.19410

Jamali, S., Shahbandarzadeh, H., & Gurbanpour, A. (2019). Applying a mixed approach to locating emergency accommodation centers in an earthquake crisis (Case study - Bushehr city). Crisis Prevention and Management, 10(4), 351-362. http://dpmk.ir/article-1-367-fa.html [In Persian]

Junian, J., & Azizifar, V. (2018). The evaluation of temporary shelter areas locations using geographic information system and analytic hierarchy process. Civil Engineering Journal, 4(7), 35-51. https://doi.org/10.28991/cej-03091104

Kameli, M., Hosseini-Amini, H., Hosseini, S. B., & Hosseini, S. B. (2016). Defining the criteria and patterns of passive defense in emergency discharge and settlement of big cities by using the Delphi Method. Urban Ecology Researches, 7(14), 113-124. https://grup.journals.pnu.ac.ir/article_3463.html [In Persian]

Kazeminia, A. R. (2020). Site selection of emergency accommodation in Kerman City by using GIS. Emergency Management, 8(2), 47-59. https://www.joem.ir/article_38964.html [In Persian]

Kheirdast, A., Jozi, S.A., Rezayan, S., & Mirzaebrahim-Tehrani, M. (2023). Locating emergency accommodation in district 19 of Tehran using multi-criteria decision making method. Journal of Man and Environment, 22(1), 35-54. https://srb.sanad.iau.ir/fa/Article/848050 [In Persian]

Magombo, A., Rogerson, C. M., & Rogerson, J. M. (2017). Accommodation services for competitive tourism in sub-Saharan Africa: historical evidence from Malawi. Bulletin of Geography. Socio-Economic Series, 38, 73-92. http://dx.doi.org/10.1515/bog-2017-0035

Najafi, I. (2023). Locating emergency and temporary accommodation after the earthquake in Damghan using fuzzy model. Knowledge Quarterly of Crisis Prevention and Management, 13(11), 11-21. http://dpmk.ir/article-1-584-fa.html [In Persian]

Niu, B., Yin, P., & Shen, P. (2023). Industrial spatio-temporal distribution of high-speed rail station area from the accommodation facilities perspective: A multi-city comparison. Land, 12(2), 332-345. https://doi.org/10.3390/land12020332

Piri, F., & Firuzi, M. A. (2021). Analysis of effective factors in emergency accommodation management (Case study: Ilam city). Quarterly Journal of Sustainable Development of the Geographical Environment, 3(4), 39-57. https://egsdejournal.sbu.ac.ir/article_101670.html [In Persian]

Rajabi, M., Yari-Shirmard, A., & Safdari, A. (2023). Designing emergency accommodation centers with a view on passive defense (Case study: Tehran). 8th Comprehensive Conference on Crisis Management and HSE, Tehran. https://civilica.com/doc/2027568/ [In Persian]

Rasulzadeh, M., & Ahmadian, R. (2017). Feasibility of using the capacity of industrial estates for emergency accommodation in critical conditions (with the approach of accommodation after the earthquake), the study case of Shams Abad Industrial Estate, Tehran. The Fifth Comprehensive Conference on Crisis Management and HSE with the Approach of Resilience of Vital Arteries and Industrial Safety, Tehran. https://civilica.com/doc/854581/ [In Persian]

Saadat, N. (2012). Examining management challenges in providing health services in emergency and temporary accommodation after the earthquake (Case example: The earthquake of August 21, 2011 in East Azerbaijan). National Conference on Crisis Management and HSE in Vital Arteries, Industries and Urban Management, Tehran. https://civilica.com/doc/261832/ [In Persian]

Shi, Y., Zhai, G., Xu, L., Zhu, Q., & Deng, J. (2019). Planning emergency shelters for urban disasters: a multi-level location–allocation modeling approach. Sustainability, 11(16), 4285. https://doi.org/10.3390/su11164285

Shoghi-Kalkhoran, M. H., Ostvar-Izadkhah, Y., & Hosseini, M. (2015). Locating emergency accommodation bases and optimally guiding earthquake victims to the assigned places (Case study: Tehran- Chizer neighborhood). The 8th International Conference on Comprehensive Crisis Management, Tehran. https://civilica.com/doc/560207/ [In Persian]

Smeaton, E. (2012). Commissioning emergency accommodation for children and young people who run away. Housing, Care and Support, 15(1), 16-23. https://doi.org/10.1108/14608791211238395

Stylianou, A., & Pich, C. (2019). Beyond domestic violence shelter: factors associated with housing placements for survivors exiting emergency shelters. Journal of Interpersonal Violence, 36(17), 92-112. https://doi.org/10.1177/0886260519858393

Suleimankhani, F., & Sultanshahi, A. (2021). Identifying and prioritizing suitable places to build emergency accommodation camps in crisis situations (Case study: Azadegan area of Qazvin city). The Third International Conference on Health, Crisis and Safety, Tehran. https://civilica.com/doc/1382597/ [In Persian]

Tang, S., Wang, J., Xu, Y., Chen, S., Zhang, J., Zhao, W., & Wang, G. (2023). Evaluation of emergency shelter service functions and optimization suggestions—case study in the Song-Yuan city central area. Sustainability, 15(9), 72-83. https://doi.org/10.3390/su15097283

Thompson‐Hollands, J., Kerns, C. E., Pincus, D. B., & Comer, J. S. (2014). Parental accommodation of child anxiety and related symptoms: Range, impact, and correlates. Journal of Anxiety Disorders, 28(8), 765-773. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2014.09.007

Trivedi, A., & Singh, A. (2017). Prioritizing emergency shelter areas using hybrid multi-criteria decision approach: A case study. Journal of Multi-Criteria Decision Analysis, 24(4), 133-145. https://doi.org/10.1002/mcda.1611

Tsioulou, A., Walker, J., Lo, D., & Yore, R. (2020). A method for determining the suitability of schools as evacuation shelters and aid distribution hubs following disasters: Case study from Cagayan de Oro, Philippines. Natural Hazards, 105(2), 1835-1859. https://doi.org/10.1007/s11069-020-04380-3

Wang, X., Guan, M., Dong, C., Wang, J., Fan, Y., Xin, F., & Lian, G. (2022). A multi-indicator evaluation method for spatial distribution of urban emergency shelters. Remote Sensing, 14(18), 46-49. https://doi.org/10.3390/rs14184649

Wang, Y., & Xu, Z. (2022). A multi-objective location decision making model for emergency shelters giving priority to subjective evaluation of residents. International Journal of Computers Communications & Control, 17(4), 22-28. https://doi.org/10.15837/ijccc.2022.4.4749

Wei, Y., Jin, L., Xu, M., Pan, S., Xu, Y., & Zhang, Y. (2020). Instructions for planning emergency shelters and open spaces in China: lessons from global experiences and expertise. International Journal of Disaster Risk Reduction, 51, 101813. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2020.101813

Xu, F., Hu, M., La, L., Wang, J., & Huang, C. (2019). The influence of neighborhood environment on Airbnb: A geographically weighed regression analysis. Tourism Geographies, 22(1), 192-209. https://doi.org/10.1080/14616688.2019.1586987

You, D., Wang, S., Wang, F., Zhou, Y., Wang, Z., Wang, Y., Wang, J., Xiong, Y., & Ji, J. (2023). Monitoring and analyzing the effectiveness of the effective refuge area of emergency shelters by using remote sensing: a case study of Beijing’s fifth ring road. Remote Sensing, 15(14), 3646. https://doi.org/10.3390/rs15143646

Zhao, L., Li, H., Sun, Y., Huang, R., Hu, Q., Wang, J., & Gao, F. (2017). Planning emergency shelters for urban disaster resilience: An integrated location-allocation modeling approach. Sustainability, 9(11), 2098. https://doi.org/10.3390/su9112098

Zhang, X., Yu, J., Chen, Y., Wen, J., Chen, J., & Yin, Z. (2020). Supply–demand analysis of urban emergency shelters based on spatiotemporal population estimation. International Journal of Disaster Risk Science, 11(4), 519-537. https://doi.org/10.1007/s13753-020-00284-9

Designing an Optimization Model for Emergency Accommodation Location in Critical Situations (Case Study: District 2 of Tabriz Metropolis)

Full Text

References

Volume 15, Issue 4 - Serial Number 59
October 2026
Pages 91-120

Files

History

Share

How to cite

Statistics

Designing an Optimization Model for Emergency Accommodation Location in Critical Situations (Case Study: District 2 of Tabriz Metropolis)

Full Text

References

Volume 15, Issue 4 - Serial Number 59October 2026Pages 91-120

Files

History

Share

How to cite

Statistics

Volume 15, Issue 4 - Serial Number 59
October 2026
Pages 91-120