Key Drivers Affecting the Future of Power Relations in Tehran Metropolis with a Scenario-Writing Approach

Document Type : Original Article

Authors

1 Associate professor in Political Geography, Faculty of Geographical Sciences, Kharazmi University, Tehran, Iran

2 Postdoctoral researcher in Political Geography, Kharazmi University, Tehran, Iran

3 Ph.D., Faculty of Social Sciences, Ivan Javakhshli University, Tbilisi, Georgia

Abstract

Abstract
As the center of developments on local, regional, national, and global scales, and the site of influential actors, Tehran's metropolitan area has long been a stage for political power dynamics. Additionally, the presence of geopolitical drivers has further elevated its position in power relations. The central question of this research was this: What are the drivers and future scenarios of power relations in Tehran Metropolis? This was an applied research study with an exploratory nature. To answer the research question, indicators were extracted through a multi-stage interview process involving 30 elite experts and an elite panel. The Delphi method was also used to screen the propellants. The data were analyzed using the MicMac and Scenario Wizard software. The research results revealed 45 possible situations across 7 scenarios with strong and likely compatibilities. Based on the scenario table of geopolitical drivers affecting the future of power relations in Tehran Metropolis, 33.33% were in a favorable situation, 41.6% were in a semi-favorable situation, and 25% were in a static situation. The 1st and 2nd scenario boards were the most prominent in terms of position.
 
Keywords: Tehran Metropolis, Urban Geopolitics, Power Relations, Scenario Writing, Future Studies.
Introduction
As the preeminent metropolis of Iran, Tehran is home to a multitude of influential actors, who play a significant role in its power dynamics. The more access these actors have to geopolitical drivers, the greater their influences will be across local, regional, national, and global scales. Consequently, understanding the geopolitical drivers shaping Tehran Metropolis is of utmost importance. Gaining insight into these drivers can significantly aid scholars of urban geopolitics in developing a more accurate and realistic vision of the future power relations between the various actors within Tehran's metropolitan area. The geopolitical importance of Tehran is only set to grow as power relations in the city increasingly transcend local boundaries. Therefore, a more thorough and pragmatic understanding of the goals and motivations of the key actors can lead to the formulation of more precise and actionable strategies. Given this context, the central question guiding the present research was this: What are the drivers and future scenarios of power relations in Tehran Metropolis?
 
Materials & Methods
This research employed a mixed quantitative-qualitative approach. To address the central research question, relevant indicators were extracted through a multi-stage interview process involving 30 elite experts and an elite panel and then refined using structural analysis. Based on these indicators, the future scenarios were developed. The Delphi method and an elite panel were utilized to screen and refine these indicators. Structural analysis of the research question was conducted using the MICMAC software and Scenario Wizard, employing the Cross-Impact Balance (CIB) method. The resulting futures presented were exploratory in nature. This exploratory research aimed to investigate the various interactions between forces and components, revealing a multitude of alternative future possibilities. This approach allowed for a comprehensive understanding of the complex power dynamics and geopolitical drivers shaping the future of Tehran Metropolis.
 
Research Findings
The scenario analysis revealed 45 possible situations across 7 scenarios with strong and probable compatibilities. Based on the scenario table, 33.33, 41.6, and 25% of the situations were in favorable, semi-favorable, and static conditions, respectively.
The key findings indicated that Tehran Metropolis would maintain a central and focal position, with the status quo unlikely to change in terms of its role as the capital and economic center of the country. This was due to its ease of access to production and consumption markets, as well as its ability to attract greater investment and private sector engagement compared to other cities. Furthermore, Tehran's central and pivotal position was reflected in its political and administrative centrality, with the city continuing to host the headquarters of all government organizations and institutions. This was likely to impede the implementation of spatial justice initiatives that would allow other cities to benefit from the presence of these central institutions. The combination of economic, political, and administrative advantages had contributed to Tehran's large population and increased demand for services and facilities. This, in turn, was expected to heighten the city's influence in future electoral processes, with the outcome of many national elections potentially hinging on the voting patterns in Tehran. Additionally, the concentration of financial and economic activities in Tehran was expected to result in faster business and administrative processes compared to other cities, further strengthening the city's appeal for investors and property owners. However, to enhance Tehran's position in the realm of sports geopolitics, such as hosting major Asian and global sporting events, the city would need to focus on developing its sports tourism infrastructure and attracting relevant investments over the next decade. This could generate substantial economic benefits and employment opportunities for the metropolis.
Discussion of Results & Conclusion
The scenario analysis revealed that the power dynamics within Tehran Metropolis were shaped by the city's resources and its central, focal position as the country's capital. The various actors engaged in these power relations leveraged their influences to determine the fate of the city's resources and development. The power dynamics had evolved over time, with some periods seeing the actors successfully promote the metropolis's advancement, while they had been unable to create the necessary conditions for the city's progress in other eras. To propel Tehran onto the global stage and establish it as a regional global city, the key actors had to devise and implement appropriate strategies that enable the metropolis to actively engage with international currents and trends. The analysis suggested that the path to addressing the problems and challenges faced by Tehran as the political capital lay in leveraging the drivers of the city's geopolitics and urban diplomacy. Pursuing this approach could facilitate the comprehensive development of the metropolis in the future. The findings underscored the need for the key stakeholders, including the government, private sector, and civil society, to collaborate in crafting and executing well-informed strategies that harnessed Tehran's inherent strengths and position to catalyze its transformation into a globally influential metropolis. This would require a nuanced understanding of the complex power dynamics shaping the city's trajectory and the ability to navigate them effectively.
 

Keywords

Main Subjects

Full Text

مقدمه

قرن بیست‌و‌یکم قرن شهری خوانده شده است (Keivani, 2010, P. 5). مراکز شهری در‌سطح جهان در‌حال گسترش است. ما در دو دهۀ آینده با پیش‌بینی رونق جمعیت شهری روبه‌رو هستیم (Acuto, 2020, P. 317). در‌حال حاضر بیش از 4 میلیارد نفر در سراسر جهان (Baker et al., 2020, P. 1)، یعنی بیش از نیمی از جمعیت جهانی در شهرها زندگی می‌کنند و انتظار می‌رود این سهم تا سال 2050 به 70 درصد برسد (OECD, 2020, P. 3). چنین افزایش چشمگیری در جمعیت شهری چالش‌های پایداری به‌ویژه چالش‌های تغییرات آب‌و‌هوایی را برجسته می‌کند. در این میان، شهرها برای کاهش مؤثر انتشار گازهای گلخانه‌ای باید بر بخش ساختمان که 40 درصد از مصرف نهایی انرژی را نشان می‌دهد، متمرکز شوند. این تغییرات جهانی بر شهرها تأثیر می‌گذارد؛ بنابراین برنامه‌ریزی شهری نیز تأثیر خواهد پذیرفت (Cajot et al., 2015, P. 3366). شهرها به‌دلیل اینکه بیشتر ساکنان جهان را در خود جای داده‌اند و مرکز رشد اقتصادی و نوآوری هستند، به مکان‌های مهمی برای زیست تبدیل شده‌اند. با وجود این، تمرکز بالای افراد و فعالیت‌ها در شهرهاست که آنها را در‌معرض عوامل استرس‌زای مختلف مانند بلایای طبیعی و مصنوعی قرار می‌دهد (Sharifi & Khavarian-Garmsir, 2020, P. 2). همچنین، شهرها مکان‌هایی هستند که مشکلاتی مانند بیکاری، نابرابری اجتماعی، محرومیت اجتماعی، فقر گروه‌های خاص جمعیت، کمبود مسکن مناسب و مشکلات زیست‌ محیطی را دارند (European Union, 2011, P. 1). بنابراین می‌توان بیان کرد که مشکلات به‌ویژه در مناطق شهری بسیار زیاد است؛ با این حال توسعۀ اقتصادی در دهه‌های گذشته منجر به گسترش سریع فضایی مناطق شهری شده است (Tosics, 2011, P. 3). امروزه اصلی‌ترین مشکلی که جوامع با آن روبه‌رو هستند، مشکل ناشی از توسعۀ شهرهاست (Sarabi & Shaghaghi, 2012, P. 1121).

از این رو، مناطق شهری به موتورهایی برای رشد اقتصادی و مراکز تنوع و تغییر تبدیل شده است. شهرها به‌عنوان مراکز ارتباطی و حمل‌و‌نقل جهانی، کانون‌های اصلی مهاجرت داخلی، بین‌المللی، حمل‌و‌نقل، ارتباطات و فعالیت‌های اقتصادی هستند (CCPCJ, 2007, P. 6). در زمان فعلی جهانی‌شدن و شهرنشینی چالش‌های عظیمی و فرصت‌هایی را برای کشورهای توسعه‌‌یافته و در‌حال توسعه به همراه داشته است (Buehler, 2003, P. 13). از این رو، یکی از موضوعات برجستۀ پژوهش در‌زمینۀ مطالعات شهری تحولات مربوط به تغییرات اجتماعی و فضایی است (Grabkowska, 2018, P. 122). شهرها در یک نظام شبکه‌ای اگر‌چه به‌عنوان کانون‌های بی‌بدیل و در عین حال، ناهمگون جمعیت، ثروت، قدرت و خلاقیت‌های شگفت‌آور بشری هستند، به همان اندازه نیز به قطب فزآیندۀ رقابت، خشونت‌های سیاسی، نظامی و شبه‌نظامی، درگیری‌های قومی و زبانی، ناامنی، اعتصاب و هدف‌های تخریب‌گرانۀ توریستی تبدیل می‌شوند (Graham, 2004, P. 930).

بر این بنیاد، طرز رفتار و شیوة عمل کنشگران مختلف برای کسب قدرت، قدرت‌رانی و تأثیرپذیری از قدرت با یکدیگر و در جوامع مختلف متفاوت است. این تفاوت به‌طور کلی، بستگی به عوامل مختلفی از‌جمله فرهنگ جامعه، میزان سازمان‌یافتگی نیروها، شیوۀ قدرت‌رانی سیاسی، ویژگی و ماهیت نیروها، شیوۀ توزیع قدرت و منابع آن و عملکرد دیگر نیروهای اجتماعی دارد (Pacione, 2002, P. 366). فضاهای کلانشهری تصویری کامل از پیچیدگی‌های فضایی و قدرت را به نمایش می‌گذارند که باید بتوان از‌طرفی، این پیچیدگی‌ها را شناخت و درک کرد تا بتوان به فهم شایسته‌ای از نوع مناسبات قدرت در آن رسید و از‌ طرف دیگر، بتوان مبتنی بر آن راهبردهای متناسب‌تری را برای ادارة کلانشهرها در‌پیش گرفت.

امروزه کلانشهر تهران به‌عنوان اولین کلانشهر ایران بازیگران بسیاری دارد که این بازیگران در جریان قدرت در این کلانشهر اهمیت و جایگاه بالایی دارند؛ از این رو هرچه این بازیگران به پیشران‌های ژئوپلیتیکی بیشتری دسترسی یابند به بازیگری بیشتری در مقیاس‌های محلی، ملی، منطقه‌ای و جهانی می‌پردازند که در این بین شناخت پیشران‌های ژئوپلیتیکی کلانشهر تهران بسیار‌مهم است؛ زیرا شناخت این پیشران‌ها تا حد چشمگیری کمک می‌کند تا اندیشمندانی که به کلانشهر تهران از‌منظر ژئوپلیتیک شهری می‌پردازند، نگرش آینده‌نگارانۀ پذیرفتنی و واقع‌نگرانه‌ای نسبت به مناسبات قدرت میان بازیگران در کلانشهر تهران داشته باشند؛ بنابراین به هر میزان مناسبات قدرت در کلانشهر تهران مقیاس‌های بیشتری داشته باشد، اهمیت ژئوپلیتیکی کلانشهر تهران در آیندۀ این مناسبات جایگاه ویژه‌تری نیز خواهد داشت. همچنین، هرچه شناخت و درک واقع‌بینانه‌تری از‌سوی ژئوپلیتیسین‌ها در‌زمینۀ هدف‌های بازیگران صورت گیرد، استراتژی‌های پیشنهادی دقیق‌تر و عملیاتی‌تر خواهد بود. بر‌پایۀ مطالب بیان‌شده مسئلۀ پژوهش حاضر این است که پیشران‌ها و سناریوهای آیندۀ مناسبات قدرت در کلانشهر تهران چگونه است؟

 

مبانی نظری پژوهش

در دهه‌های گذشته شهرها به‌تدریج مورد توجه قرار گرفته‌اند (Fattibene et al., 2023, P. 1). در فرآیند جهانی‌شدن در برخی شهرها نقش‌های جدیدی ظهور کرده و گاهی نقش‌های گذشته در مقیاس جهانی ارتقا یافته است. خصیصۀ اصلی این تحولات توسعۀ فعالیت‌های بخش خدمات و جهانی‌شدن مقیاس تأثیرگذاری این عملکردهاست. بخش مهمی از تحولات نقش شهرها نتیجة انتظارات فرآیندهای اقتصاد جهانی از شهرهاست. در دورۀ جهانی‌شدن شبکه‌های جهانی تولید، سرمایه، تجارت و مهاجرت نیازمند نقاطی گره‌ای هستند؛ زیرا زیرساخت‌ها، اطلاعات و منابع مالی را برای فعالیت این شبکه‌ها فراهم آوردند (Breitung & Gunter, 2006, P. 85). از این رو، ظرفیت‌های موجود در شهرها موجب توجه عوامل جهانی‌شدن به شهرها شد و به‌دنبال آن شهرهای معاصر به‌عنوان گره‌های سازمان‌یافتۀ سرمایه‌داری جهانی، مفصل‌های جریان‌های کالا در‌سطح منطقه‌ای، ملی و جهانی و نقاط پایه‌ای در فضای انباشت سرمایۀ جهانی عمل کردند (Friedman, 1995, P. 25). با‌وجود اهمیت تاریخی شهرها در جوامع ملی برخی از شهرها که پیوند بیشتری با جهانی‌شدن دارند، به مرکزیت در‌سطح جهانی دست یافته‌اند. از نظر ساسن آنها فراتر از نقش تاریخی به‌عنوان مراکز تجارت و بانکداری بین‌المللی، اکنون به چهار روش جدید نیز مرکزیت یافته‌اند. اول، به‌عنوان نقاط فرماندهی بسیار متمرکز در سازمان اقتصاد جهانی (Global economy)؛ دوم، به‌عنوان مکان‌های استقرار شرکت‌های مالی (Financial companies) و خدمات تخصصی و جایگزین صنایع کارخانه‌ای؛ سوم، به‌عنوان مکان‌های تولید نوآوری‌ها در‌زمینۀ صنایع جدید؛ چهارم، به‌عنوان بازارهایی برای عرضۀ تولید‌ها و نوآوری‌ها (Sassen, 2001, P. 3-4). پیوند شهر‌ها با جهانی‌شدن (Globalization) علاوه‌بر کارکرد صرف در‌زمینۀ مبادلۀ کالا و خدمات در منطقۀ پیرامونی خود که الگویی تاریخی است، مکان‌هایی مفصل هستند که مردم و تولید‌های آنها را با سراسر جهان پیوند می‌دهند و سپس با آنها، کالاها و خدمات جهانی را به بازارهایشان می‌رسانند و بدین ترتیب، با مصرف آنها ارزش‌های مازاد تولید می‌شود (Clark, 1996, P. 9). در‌نتیجه، تغییر نقش شهرها از شیوۀ ابتدایی به مدرن و پسامدرن منجر شد تا اهمیت و جایگاه شهرها به‌عنوان بازیگران غیر‌دولتی (Non-state actors) در جریان‌های اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی بیشتر شود.

امروزه بشریت در عصری نارسا و آشفته زندگی می‌کند. عصری که در آن فضاها با جریان‌های فراگیر جهانی در‌آمیخته و سرعت، تراکم و فناوری اطلاعات تار و پود آن را تشکیل داده است و شرایط پست‌مدرنیته نزدیک است تا نقشه‌های ذهنی از تصورات مرسوم ژئوپلیتیکی ما را در‌هم بریزد و مفهومی جدید از ژئوپلیتیک را به ارمغان بیاورد (Tuathail et al., 2003, P. 16). ماهیت سیّال دانش ژئوپلیتیک به‌عنوان دانش تحلیل روابط قدرت و نیز گسترش مناسبات قدرت و رقابت در درون و میان‌شهرها شالوده و اساس شکل‌گیری دانشی جدید در نظام آکادمیک غرب را با عنوان «ژئوپلیتیک شهری» فراهم آورد. سال 2003 را می‌توان سرآغاز و نقطۀ عطف ژئوپلیتیک شهری در جهان قلمداد کرد تا پیش از این سال مفهوم ژئوپلیتیک و مفاهیم وابسته به آن همچون قدرت، رقابت، سیاست و فضا مقیاسی بین‌المللی داشت. مبدع اصطلاح ژئوپلیتیک شهری در ادبیات سیاسی و ژئوپلیتیکی غرب «Stephen Graham» است. او با تألیف کتاب معروف خود به نام شهرها، جنگ و تروریسم، به‌سوی یک ژئوپلیتیک شهری در سال 2003 برای نخستین بار شهر و محله‌های شهری را در مرکز مطالعات ژئوپلیتیکی قرار داد (Ingram & Dodds, 2009, P. 267). پس از اینکه Graham طرح ایدۀ ژئوپلیتیک شهری را مطرح کرد در همان سال کنفرانس بین‌المللی ژئوپلیتیک شهری با همکاری دانشگاه‌های «عمربنگو» از کشور گابن، دانشگاه «اتاوا» از کشور کانادا به میزبانی فرانسه در اتحادیۀ اروپا برگزار شد. محورهای راهبردی این کنفرانس موضوعاتی چون خطرهای زندگی شهری، سازمان‌دادن مناطق شهری، کنترل فضاهای قابل سکونت، کشمکش‌ها و آشوب‌های شهری، رقابت‌های سیاسی در شهر و ... بود؛ بنابراین ابداع کنندۀ اصطلاح «ژئوپلیتیک شهری» در ادبیات سیاسی و ژئوپلیتیک غرب نیز «Stephen Graham» است. وی با تألیف کتاب شهرها، جنگ و تروریسم به‌سوی یک ژئوپلیتیک شهری در سال 2003 برای نخستین بار شهر و محله‌های شهری را در مرکز مطالعات ژئوپلیتیکی قرار داد (Ingram & Dodds, 2009, P. 267). کپلی در کتاب خود در تعریف از ژئوپلیتیک شهری بیان می‌کند که ژئوپلیتیک شهری در زمان هرج‌و‌مرج نحوۀ ورود ما را به مباحث شهری به‌خصوص در‌زمینۀ «سطح جمعیت جهانی، شهرنشینی و مهاجرت‌های بین‌المللی» مشخص می‌کند (Copley, 2012, P. 1). ساسن در کتاب اخیر خود از مبحث ظهور ژئوپلیتیک شهری سخن به میان آورد. در تعریف ژئوپلیتیک شهری آن را اینگونه بیان می‌کند که یک شبکۀ پیچیده از بازیگران نوظهور در شهرها که قابلیت‌های چندگانه دارند و به‌تازگی ظاهر شده‌اند؛ از این رو آن شهرها را شهرهای جهانی معرفی می‌‌کند که با کشورهای ملی در فضای ژئوپلیتیک رقابت می‌کنند. او شکل‌گرفتن رقابت بین شهرها با سایر کشورهای ملی را که در طی سه دهۀ گذشته شاهد آن بوده‌ایم ورود به عرصۀ ژئوپلیتیک شهری و اهمیت یافتن جایگاه شهرها می‌داند (Sassen, 2012, P. 1).

به‌طور سنتی، شهر به‌عنوان یک عرصة سیاسی شناخته شده است (McGuirk, 2012, P. 3). موضوع سیاسی شهر از پیوستن سیاست‌های شهری که دربرگیرندة سیاست عمومی، نظریه‌های سیاسی و اقتصادی است، شکل می‌گیرد. این موضوع یک رویکرد توضیحی دربارة رفتار بازیگران درگیر در فرآیندهای شهری است که شامل خط مشی‌ها و سیاست‌های شهری می‌شود (Auerbach, 2012, P. 1). بنابراین شهرها نقش مهمی در سیاست و اقتصاد جهانی و بازسازی مدیریت جهانی دارند و می‌توانند به‌عنوان بازیگران کلیدی در چارچوب سیاست‌های تمرکززدایی و اقدام‌های تعامل‌گرانۀ شهر‌به‌شهر زمینه‌های افزایش تعامل را در‌حوزه‌های فناوری اطلاعات، اقتصاد، اجتماع و فرهنگ در عصر جهانی‌شدن فراهم کنند (Acuto, 2020, P. 20). بر این پایه هرچه در یک شهر منابع قدرت بیشتر باشد، بیشتر سیاسی می‌شود و نیاز به درک پویایی‌های قدرت در آن نیز افزایش می‌یابد (Lussier & Achua, 2010, P. 114).

قدرت در شهر برای برآیند تعاملات و برساختۀ روابط قدرت کنشگران در شهر و مجموعۀ قانونمندی‌ها و دانش حاکم بر معادلات سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و اجرای برنامه‌های شهر و مؤثر بر ابعاد هنجاری، بینشی و ذهنی کنشگران شهری در عرصة فضاهای شهری است. به‌طور کلی، می‌توان گفت با‌توجه به اینکه کتاب‌ها و مقاله‌های متعدّد در موضوع‌های مختلف شهری از نومنطقه‌گرایی تا جهانی‌شدن و نئولیبرالیسم تا معاصرسازی ورود کرده‌اند، به نظر می‌رسد مسئلۀ (موضوع) قدرت شهری مانند سایر موضوع‌های فراگیر معاصر مطالعات شهری خیلی غایب نبوده و به‌خصوص به‌عنوان زیربخش‌های جغرافیای سیاسی، سیاست شهری و سیاست، اقتصاد سیاسی شهری، جامعه‌شناسی سیاسی شهری، انسان‌شناسی شهری آورده شده است؛ بنابراین پیدا‌کردن مطالبی مبتنی بر قدرت شهری در هر‌کدام از این بخش‌ها کار بسیار سخت و دشواری است؛ زیرا در هر‌کدام از این بخش‌ها قسمت‌هایی از متن و یا یک فصل کتاب به آن اختصاص داده شده است که نیاز است تمام این موارد بررسی شود تا مطالب قدرت شهری پیدا شود (Parker, 2011, P. 4). به هر روی قدرت شهری یک شهر برآمده از ویژگی‌های خاص آن بوده که بر‌پایۀ آنها یک شهر می‌تواند با سایر شهرها رقابت کند. بر این بنیاد در موضوع رقابت‌پذیری شهری، شهرهای مختلف نظیر تهران، استانبول و لندن بر‌اساس مؤلفه‌های مختلف رتبه‌بندی شده است و شهری که بیشترین رتبه را بیاورد، قدرتمندترین شهر شناخته می‌شود. همچنین، مطالعة نظام قدرت شهری می‌تواند بر‌اساس منطق موقعیت و پذیرش تکثر و تنوع بهره‌وران، منابع، اولویت‌ها، شیوه‌ها، حوزه‌ها و برآیندها صورت پذیرد. در شهرها جایی که بازی قدرت بین گروه‌های رسمی و غیررسمی برای نفوذ در ماهیت و عملیات نهادهای محلی در جریان است، بیشتر توزیع قدرت نامتوازن است و این بی‌توازن‌بودن در کلانشهرها و مناطق کلانشهری به‌دلیل تنوع در هدف‌های سازمان‌ها و روابط بین حوزه‌های حکومتی است (نژاد بهرام و جلیلی، 1399، ص. 270).

پیشران‌های قدرت در فضای شهر

ملی

منطقه‌ای

جهانی

شهروندان

حکومت محلی

دولت محلی

سازمان­های مردم ­نهاد

تصمیم‌گیران

تصمیم‌سازان

کنشگران

بازیگران

تصمیم‌اندیشان

شکل 1: مدل مفهومی پژوهش (منبع: نگارندگان، 1402)

Figure 1: Conceptual model of the research

 

روش‌شناسی پژوهش و محدودۀ مطالعه‌شده

روش پژوهش حاضر کمّی–کیفی (آمیخته) است. در این مطالعه در راستای پاسخ‌دهی به پرسش پژوهش، شاخص‌های آن به کمک مصاحبۀ چند‌مرحله‌ای با 30 نفر از نخبگان و صاحب‌نظران و پانل نخبگانی استخراج و بر‌اساس تحلیل ساختاری پالایش شده است. ترسیم آینده بر‌اساس همین شاخص‌ها صورت گرفته است؛ بنابراین برای غربال‌سازی این شاخص‌ها از روش دلفی (Delphi) و پانل نخبگانی بهره گرفته شده است. بر‌اساس جدول 1 جامعة آماری این پژوهش 30 کارشناس و متخصص خبره در مسئلۀ مورد پژوهش است.

جدول 1: اطلاعات توصیفی جامعة آماری

Table 1: Descriptive Information of the Statistical population

سن

تعداد

جنسیت

تعداد

مدرک تحصیلی

تعداد

رشتۀ تحصیلی

تعداد

دانشگاه‌ها

20-30

6

مرد

25

دانشجوی دکتری

2

جغرافیای سیاسی و برنامه‌ریزی شهری

23

تهران، خوارزمی، تربیت‌مدرس، شهید بهشتی

30-40

9

زن

5

دکتری

25

اقتصاد

2

خوارزمی، تهران

40-50

10

-

-

پسادکتری

3

جامعه‌شناسی

3

خوارزمی، تهران

50-60

5

-

-

-

-

مطالعات امنیت ملی

2

دفاع ملی

منبع: نگارندگان

 

تحلیل ساختاری در این پرسش به کمک نرم‌افزار میگ‌مگ (MICMAC) و سناریوویزارد (ScenarioWizard) به روش CIB صورت گرفته است که آیندۀ ارائه‌شده نیز از‌نظر نوع‌شناسی، اکتشافی است. در روش اکتشافی، هدف بررسی راه‌های گوناگون تعامل نیروها و مؤلفه‌هاست که آینده‌های بدیل زیادی را آشکار می‌کند.

در این مطالعه شناسایی پیشران‌های ژئوپلیتیکی (کلیدی) کلانشهر تهران با روش دلفی و پانل نخبگانی نیز اتخاذ شده است. محقق در مرحلة اولِ روش دلفی به موضوع مدنظر پژوهش شناخت لازم را کسب و سپس مبتنی بر آن تیم کارشناسان (پیش‌بینی‌کنندگان) را انتخاب کرده است. اعضای این تیم افرادی هستند که در موضوع پژوهش تخصص و شناخت لازم را داشته‌اند. سپس در گام بعد گروهی که قرار است به پرسش‌ها پاسخ دهند، شناسایی و تشکیل می‌شود و سپس پرسشنامه‌ای که طراحی شده است در اختیار تحلیلگران قرار می‌گیرد و پاسخ آن جمع‌آوری و جمع‌بندی می‌شود. گفتنی است 30 نفری که پاسخ سؤال‌ها را داده‌اند، تخصص، تحصیلات و علا‌قه‌مندی در موضوع پژوهش‌ را داشته‌اند. در‌نهایت، با شناسایی و استخراج مؤلفه‌های مرتبط و انتخاب اعضای پنل بر‌اساس تخصص، مؤلفه‌هایی که امتیاز لازم را نداشتند از پرسشنامه حذف و پرسشنامۀ نهایی طراحی شد. اطلاعات تخصصی اعضای پانل در شکل 2 ترسیم شده است.

کلانشهر تهران با ارتفاع متفاوت از شمال به جنوب (800 متر اختلاف ارتفاع) در دامنه‌های جنوبی البرز مرکزی گسترده شده است. این کلانشهر کانون تصمیم‌گیری کشور و مرکز تجمع بیشترین امکانات در‌زمینۀ اقتصادی، صنعتی، خدماتی، آموزشی، تحقیقاتی، اداری و سیاسی در کشور است. به‌دلیل این تمرکز بسیار پیچیده و عظیم در درون بزرگ‌ترین کلانشهر کشور، حوزۀ نفوذ و جایگاه تهران تا حدی گسترش یافته که هر‌گونه اتخاذ تصمیم و عملکردی را تحت‌تأثیر خود قرار داده است (متقی و همکاران، 1400، ص 105). در این میان، ویژگی چند‌نقشی‌بودن تهران نیز بر اهمیت آن می‌افزاید. نقش‌های سیاسی، اداری، فرهنگی، خدماتی، صنعتی و اقتصادی همه بر اهمیت این شهر افزوده و باعث تأثیرگذاری بیشتر این شهر بر نقاط دیگر شده است (قربانی سپهر و همکاران، 1401، ص 313).

 

شکل2: نقشة محدودة مطالعه‌شدۀ کلانشهر تهران (منبع: ترسیم از نگارندگان، 1402)

Figure 2: Map of the study area of Tehran metropolis

یافته‌های پژوهش و تجزیه‌و‌تحلیل

بهبود کیفیت زندگی شهری در تهران متأثر از پیشران‌های مختلفی است که در فضای شهر تهران وجود دارد. این پیشران‌های ژئوپلیتییکی در شهر تهران زمینۀ شکل‌گیری بازیگران بسیاری شده است که هر‌کدام از آنها با پیشرانی که در اختیار دارند به نوعی بر فضای شهر تهران اثر می‌گذارند؛ بنابراین نیاز است که بازیگران برای آنکه وارد مناسبات قدرت در فضای شهر تهران به‌عنوان پایتخت کشور شوند، به پیشران‌های ژئوپلیتیکی دسترسی داشته و آن را کسب کرده باشند که در غیر این صورت اگر آن پیشران را نتوانند حفظ کنند، نمی‌توانند وارد رقابت با سایر بازیگران شوند و در این صورت از حلقۀ قدرت بازیگران ژئوپلیتیکی کلانشهر تهران خارج می‌شوند.

آنچه از وضعیت صفحة پراکندگی متغیرهای مؤثر بر وضعیت ژئوپلتیکی کلانشهر تهران می‌توان فهمید وضعیت ناپایداری سیستم است. بیشتر متغیرها در اطراف محور قطری صفحه پراکنده است. به غیر از چند عامل محدود که نشان می‌دهند تأثیرگذاری زیادی در سیستم دارند؛ بنابراین سایر متغیرها وضعیت تا حدودی مشابهی نسبت به یکدیگر دارند. بنا بر آنچه که در قسمت‌های پیشین گفته شد، با‌توجه به وضعیت ناپایداری سیستم 5 نوع متغیر شامل متغیرهای تعیین‌کننده یا تأثیرگذار، متغیرهای دووجهی، متغیرهای تنظیمی، متغیرهای تأثیرپذیر یا نتیجه، متغیرهای مستقل در این سیستم قابل شناسایی است. در پژوهش حاضر از‌طریق مصاحبه با نخبگان 31 پیشران ژئوپلیتیکی برای کلانشهر تهران در‌نظر گرفته شده است.

جدول 2: میزان اثرگذاری و اثرپذیری عوامل مستقیم و غیرمستقیم

Table 2: The degree of effectiveness and effectiveness of direct and indirect factors

ردیف

بُعد

متغیر

اثر‌های مستقیم

اثر‌های غیرمستقیم

تأثیرگذاری

تأثیرپذیری

تأثیرگذاری

تأثیرپذیری

1

طبیعی

موقعیت ریاضی

39

46

59265

69818

2

وسعت و کیفیت فضا

43

42

67182

64420

3

اقلیم مناسب و اراضی مستعد کشاورزی

37

35

54362

52885

4

توپوگرافی مناسب

43

33

64906

53396

5

چاه‌ها، آب‌های سطحی و قنات‌ها

38

51

53888

76232

6

انسانی

کمیت جمعیت

42

41

66935

61654

7

کیفیت جمعیت

45

36

66926

55775

8

ساختار جمعیت

36

39

54625

62391

9

ترکیب جمعیت

41

55

66921

84199

10

مشارکت سیاسی - اجتماعی فعّال شهروندان

39

39

59558

59674

11

مرکزیت احزاب سیاسی

41

41

64370

62881

12

مدیریت شهری کارآمد

33

42

51136

64649

13

ترکیبی

موقعیت نسبی

31

40

47966

59959

14

موقعیت مرکزی و کانونی

57

36

88525

57644

15

موقعیت نظامی - امنیتی

37

39

57888

58225

16

مرکزیت سیاسی - اداری

42

35

64799

53063

17

مرکزیت اقتصادی

40

31

61679

46997

18

مرکزیت قضایی

36

40

52678

61834

19

مرکزیت ارتباطی و زیرساخت‌های ارتباطی

31

38

48080

57816

20

مرکزیت تولیدی و صنعتی

56

38

85744

58622

21

پسماندهای شهری

32

46

48456

70371

22

مصنوعی

مرکزیت تفکر و اندیشه

36

35

57399

54417

23

مرکزیت دانش و مهارت

27

39

43339

62344

24

مرکزیت اطلاعاتی - رسانه‌ای

31

45

48393

70921

25

مرکزیت تکنولوژی و فناوری

24

37

40184

55192

26

مرکزیت سازمان‌ها، نهادها و شرکت‌ها

43

35

64412

53965

27

منابع ورزشی

29

42

45931

63268

28

منابع مالی

48

37

72424

55862

29

متروی شهری

55

39

82871

58966

30

مراکز تفریحی و گردشگری

53

41

75493

61486

31

نمایشگاه‌های بین‌المللی

29

21

44448

31857

جمع

1214

1214

1214

1214

منبع یافته‌های نگارندگان، 1402

 

بر‌اساس نتایج تحلیلی این ماتریس متغیرهای ابعاد انسانی و ترکیبی بیشترین تأثیر و متغیرهای بُعد طبیعی کمترین تأثیر را بر وضعیت ژئوپلتیکی کلانشهر تهران داشته‌اند. همچنین، متغیرهای بخش طبیعی بیشترین تأثیرپذیری را داشته‌اند. در مرحلۀ بعدی برای به دست آوردن پیشران‌های کلیدی پایداری و ناپایداری سیستم تحلیل می‌شود. در این مرحله همان‌گونه که توضیح داده شد، نحوۀ پراکنش متغیرها وضعیت پایداری و ناپایداری سیستم را تعیین می‌کند.

 

شکل 3: پراکنش متغیرها در پلان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری (مستقیم) (منبع: یافته‌های نگارندگان، 1402)

Figure 3: Distribution of variables in the plan of influence and effectiveness (direct)

در‌ادامه، عوامل مؤثر بر آیندۀ مناسبات قدرت در کلانشهر تهران بررسی شد و از میان صدها متغیر پس از مصاحبه با نخبگان، ترکیب هم‌پوشانی و حذف متغیرهای نامربوط 9 متغیر کلیدی برای سناریونویسی شناسایی شد. بدین ترتیب، حالت‌های جدول 3 از فرآیند پویش محیطی و پنل خبرگان استخراج شده است که هر متغیر کلیدی در پنج وضعیت دسته بندی شده است.

جدول 3: حالت‌های احتمالی فراروی متغیرهای کلیدی تأثیرگذار بر آیندۀ مناسبات قدرت در کلانشهر تهران

Table 3: Possible states of key variables affecting the future of power relations in Tehran metropolis

ردیف

کد

متغیر کلیدی

حالت

شرح حالت‌های احتمالی

وضعیت

1

A

موقعیت مرکزی و کانونی

a1

سر ریز‌شدن خدمات، امکانات و منابع

مطلوب

a2

افزایش سازمان‌ها، شرکت‌ها، بانک‌ها

نیمه‌مطلوب

a3

تداوم وضعیت موجود

ایستا

a4

ترافیک شهری و شلوغ‌شدن شهر تهران

نیمه‌بحرانی

a5

افزایش جمعیت و کاهش منابع زیست‌محیطی

بحرانی

2

B

مرکزیت اقتصادی

b1

دسترسی آسان به بازارهای تولید و مصرف

مطلوب

b2

جذب سرمایه‌گذاران و بخش خصوصی در فعالیت‌های تجاری - اقتصادی

نیمه‌مطلوب

b3

تداوم وضعیت موجود

ایستا

b4

شکاف اقتصادی طبقاتی میان شهرها

نیمه‌بحرانی

b5

نابرابری و تبعیض در رشد اقتصادی شهرها

بحرانی

3

C

مرکزیت سیاسی - اداری

c1

تعیین سیاست و خط مشی کلی کشور و برگزاری کنفرانس‌های بین‌المللی و ارتباطات سیاسی

مطلوب

c2

استقرار سازمان‌های حکومتی، قضایی و نظامی

نیمه‌مطلوب

c3

تداوم وضعیت موجود

ایستا

c4

افزایش مراجعه به این شهر و کاهش کیفیت خدمات‌رسانی و نظارت بر امور

نیمه‌بحرانی

c5

شلوغ‌شدن شهر و افزایش آلودگی‌های زیست‌محیطی

بحرانی

4

D

مرکزیت احزاب سیاسی

d1

سازمان‌دادن به اندیشه و گرایش‌های موجود سیاسی شهرنشینان

مطلوب

d2

افزایش مشارکت شهروندان در انتخابات

نیمه‌مطلوب

d3

تداوم وضعیت موجود

ایستا

d4

ایجاد تنش و چنددستگی میان شهروندان

نیمه‌بحرانی

d5

شورش‌های شهری و ایجاد ناامنی در شهر

بحرانی

5

E

مرکزیت سازمان‌ها، بانک‌ها و شرکت‌ها

e1

تسریع فرآیند فعالیت‌های تجاری - اداری

مطلوب

e2

عرضة کالاهای معتبر و دسترسی آسان به خدمات

نیمه‌مطلوب

e3

تداوم وضعیت موجود

ایستا

e4

خالی‌شدن سایر شهرها از شرکت‌های معتبر و افزایش بیکاری و نارضایتی در سایر شهرها

نیمه‌بحرانی

e5

قرارداشتن همة وزارتخانه‌ها و مرکزیت بانک‌ها در این شهر و افزایش مراجعات

بحرانی

6

F

مرکزیت منابع ورزشی

f1

میزبانی رویدادهای وزرشی جهانی و حرکت در راستای گردشگری ورزشی

 

مطلوب

f2

تولید میلیاردها دلار درآمد

نیمه‌ مطلوب

f3

تداوم وضعیت موجود

ایستا

f4

افزایش سرانة ورزشی در شهر تهران نسبت به سایر شهرها و کاهش انگیزه در سایر شهرها

نیمه‌بحرانی

f5

توجه به ساخت مراکز ورزشی مدرن در تهران و بی‌توجهی به مراکز ورزشی در سایر شهرها و ایجاد نارضایتی در‌بین ورزشکار سایر شهرها

بحرانی

7

G

مرکزیت منابع مالی

g1

تأمین هزینه‌های زیرساخت‌های خاص شهری و افزایش رفاه شهروندان

مطلوب

g2

دسترسی آسان سرمایه‌گذاران، بخش خصوصی و سازمان‌ها به منابع مالی

نیمه‌مطلوب

g3

تداوم وضعیت موجود

ایستا

g4

افزایش بودجة سازمان‌های شهری و هزینه‌کردهای بدون هدف و نسنجیده در فضای شهر

نیمه‌بحرانی

g5

بی‌عدالتی اجتماعی در دسترسی به منابع مالی در‌مقایسۀ شهر تهران با سایر شهرهای کشور و ایجاد نارضایتی عمومی

بحرانی

8

H

مرکزیت دانش و مهارت

h1

توسعة پایدار و متوازن شهر با بهره‌گیری از طرح‌های توسعه‌ای دانشگاه‌ها

مطلوب

h2

توسعة سرمایه انسانی و تربیت نیروی متخصص

نیمه‌مطلوب

h3

تداوم وضعیت موجود

ایستا

h4

خالی‌شدن نیروی انسانی متخصص از سایر شهرهای ایران و سر ریز‌شدن به سمت شهر تهران برای دسترسی به امکانات بیشتر

نیمه‌بحرانی

h5

افزایش بیکاری نیروی دانشگاهی و متخصص

بحرانی

9

I

مرکزیت تکنولوژی و فناوری

i1

ایجاد شهر هوشمند. شهر 24 ساعته شهری پاک و به‌دور از ترافیک

مطلوب

i2

راحتی زندگی شهروندان و کاهش حجم مصرف انرژی برق، گاز و سوخت

نیمه‌مطلوب

i3

تداوم وضعیت موجود

ایستا

i4

عدم آموزش به شهروندان و سواد پایین جامعة شهری در استفاده از تکنولوژی‌های به‌روز

نیمه‌بحرانی

i5

از بین رفتن بسیاری از مشاغل سنتی شهری و افزایش بیکاری و نارضایتی در جامعة شهری تهران

بحرانی

منبع: یافته‌های نگارندگان، 1402

 

بر‌پایۀ جدول (3) پیشران‌های ژئوپلیتیکی به‌عنوان متغیرهای اصلی بر آیندۀ مناسبات قدرت در کلانشهر تهران قابل تصور و هر‌کدام از این پیشران‌ها با وضعیت‌های احتمالی رو‌به‌رو هستند. این وضعیت‌ها لازمة اصلی تدوین سناریوهای پژوهش حاضر است. در این مطالعه برای افزایش دقت از متخصصان نخبه نظرخواهی و در‌نهایت، با جمع‌بندی نظر‌ها 45 وضعیت محتمل برای 9 متغیر کلیدی مشخص شد. گفتنی است که برای هر متغیر 5 وضعیت احتمالی در‌نظر گرفته شده است که وضعیت مطلوب با رنگ سبز، وضعیت نیمه‌مطلوب با رنگ آبی، وضعیت ایستا با رنگ زرد، وضعیت نیمه‌بحرانی با رنگ نارنجی و وضعیت بحرانی با رنگ قرمز مشخص و برای هر متغیر و حالت‌های احتمالی کدی اختصاصی داده شده است تا در خروجی‌های نرم‌افزار و تحلیل به محقق کمک کند.

سپس در مرحلة بعدی برای سنجش قضاوت‌ها و اثر وضعیت‌های مختلف بر یکدیگر ماتریس 45×45 به‌صورت پرسشنامۀ مفصلی طراحی و در اختیار خبرگان قرار داده شد؛ بنابراین متخصصان با طرح این پرسش که اگر هر‌یک از وضعیت‌های 45 گانه در ماتریس اتفاق افتد، چه تأثیری بر وقوع یا عدم وقوع سایر وضعیت‌ها خواهد داشت؟ متخصصان پرسشنامه را بر‌اساس 5 ویژگی تکمیل کردند. در این پرسشنامه متخصصان از نمرة 3 تا 3- امتیاز دادند؛ به‌طوری که 1+ تأثیر فزآیندۀ ضعیف، 2+ تأثیر فزآیندۀ متوسط، 3+ تأثیر فزآینده، صفر بدون تأثیر، 1- تأثیر کاهندة ضعیف، 2- تأثیر کاهندة متوسط و 3- تأثیر کاهندة قوی را نشان می‌دهد. گفتنی است که متخصصان تنها به اثر‌های مستقیم امتیاز می‌دهند؛ بنابراین الگوریتم‌های نرم‌افزار در هنگام گرفتن خروجی اثر‌های غیرمستقیم را خواهد ساخت. همچنین، ماتریس پرسشنامه از 1800 سلول تشکیل شده است که 121 سلول (6.72%) حاوی قضاوت ضربۀ متقاطع 3-، 339 سلول (18.83%) حاوی قضاوت ضربۀ متقاطع 2-، 350 سلول (19.44%) حاوی قضاوت ضربۀ متقاطع 1-، 315 سلول (17.50%) حاوی قضاوت ضربۀ متقاطع صفر، 176 سلول (9.78%) حاوی قضاوت ضربۀ متقاطع 1، 234 سلول (13.00%) حاوی قضاوت ضربۀ متقاطع 2 و 265 سلول (14.72%) حاوی قضاوت ضربۀ متقاطع 3 هستند. این پروژه حاوی هیچ توصیفگر مستقلی و توصیفگر منفعلی نیست. به این منظور که هیچ متغیری در داده‌ها تأثیرگذار و تأثیرپذیر نبوده است. به عبارت دیگر، متغیرها تأثیرگذار و یا تأثیرپذیر بوده است که در شکل 4 نمایش داده شده است.

 

شکل 4: توزیع مجموع متغیرهای فعّال و منفعل (منبع: یافته‌های نگارندگان، 1402)

Figure 4: Distribution of total active and passive variables

 

به‌طور کلی، مفروضات یک سناریو با استحکام نابرابر پشتیبانی می‌شود. درجة استحکام را می‌توان با «مقدار سازگاری» بیان کرد. تفاوت بین امتیاز تأثیر فرض و امتیاز تأثیر بهترین فرض جایگزین را اندازه‌گیری می‌کند. در جدول 4 متغیرها به‌ترتیب استحکام به‌صورت نزولی رتبه‌بندی شده است.

 

 

جدول 4: میزان استحکام متغیرها و فرض‌های پیشنهادی

Table 4: The degree of strength of the proposed variables and assumptions

متغیر

فرض

ارزش سازگاری

مرکزیت احزاب سیاسی

افزایش مشارکت شهروندان در انتخابات

5

مرکزیت سیاسی - اداری

استقرار سازمان‌های حکومتی، قضایی و نظامی

4

موقعیت مرکزی و کانونی

تداوم وضعیت موجود

3

مرکزیت اقتصادی

جذب سرمایه‌گذاران و بخش خصوصی در فعالیت‌های تجاری - اقتصادی

2

مرکزیت سازمان‌ها، بانک‌ها و شرکت‌ها

تسریع فرآیند فعالیت‌های تجاری - اداری

2

مرکزیت تکنولوژی و فناوری

ایجاد شهر هوشمند. شهر 24 ساعته شهری پاک و به‌دور از ترافیک

1

مرکزیت منابع ورزشی

میزبانی رویدادهای وزرشی جهانی و حرکت در راستای گردشگری ورزشی

0

مرکزیت منابع مالی

دسترسی آسان سرمایه‌گذاران، بخش خصوصی و سازمان‌ها به منابع مالی

1-

مرکزیت دانش و مهارت

توسعة پایدار و متوازن شهر با بهره‌گیری از طرح‌های توسعه‌ای دانشگاه‌ها

2-

منبع: یافته‌های نگارندگان، 1402

 

به هر روی، با جمع‌آوری این داده‌ها امکان استفاده از آن در نرم‌افزار سناریوویزارد به وجود خواهد آمد. با تحلیل نرم‌افزار، 7 سناریو با سازگاری قوی و محتمل که در‌واقع، بیشترین انسجام درونی را دارند، شناسایی و سناریوهای ضعیف به‌دلیل احتمال وقوع پایین از تابلوی سناریو حذف شدند.

Scenario No. 1

Scenario No. 2

Scenario No. 3

Scenario No. 4

Scenario No. 5

Scenario No. 6

Scenario No. 7

موقعیت مرکزی و کانونی: تداوم وضعیت موجود

مرکزیت اقتصادی: دسترسی آسان به بازارهای تولید و مصرف

مرکزیت اقتصادی: جذب سرمایه‌گذاران و بخش خصوصی در فعالیت‌های تجاری - اقتصادی

مرکزیت اقتصادی: دسترسی آسان به بازارهای تولید و مصرف

مرکزیت اقتصادی: جذب سرمایه‌گذاران و بخش خصوصی در فعالیت‌های تجاری - اقتصادی

مرکزیت سیاسی - اداری: استقرار سازمان­های حکومتی، قضایی و نظامی

مرکزیت سیاسی - اداری: تداوم وضعیت موجود

مرکزیت احزاب سیاسی: افزایش مشارکت شهروندان در انتخابات

مرکزیت سازمان‌ها، بانک‌ها و شرکت‌ها: تسریع فرآیند فعالیت‌های تجاری - اداری

مرکزیت منابع ورزشی: تولید میلیاردها دلار درآمد

مرکزیت منابع ورزشی: تداوم وضعیت موجود

مرکزیت منابع ورزشی: میزبانی رویدادهای وزرشی جهانی و حرکت در راستای گردشگری ورزشی

مرکزیت منابع ورزشی: تداوم وضعیت موجود

مرکزیت منابع ورزشی: تولید میلیاردها دلار درآمد

مرکزیت منابع مالی: تأمین هزینه‌های زیرساخت‌های خاص شهری و افزایش رفاه شهروندان

مرکزیت منابع مالی: دسترسی آسان سرمایه‌گذاران، بخش خصوصی و سازمان‌ها به منابع مالی

مرکزیت منابع مالی: تأمین هزینه‌های زیرساخت‌های‌ خاص شهری و افزایش رفاه شهروندان

مرکزیت دانش و مهارت: توسعۀ سرمایۀ انسانی و تربیت نیروی متخصص

مرکزیت دانش و مهارت: تداوم وضعیت موجود

مرکزیت دانش و مهارت: توسعۀ پایدار و متوازن شهر با بهره‌گیری از طرح‌های توسعه‌ای دانشگاه

مرکزیت دانش و مهارت: توسعۀ سرمایۀ انسانی و تربیت نیروی متخصص

مرکزیت تکنولوژی و فناوری: ایجاد شهر هوشمند. شهر 24 ساعته شهری پاک و به‌دور از ترافیک

مرکزیت تکنولوژی و فناوری: راحتی زندگی شهروندان و کاهش حجم مصرف انرژی برق، گاز و سوخت

مرکزیت تکنولوژی و فناوری: تداوم وضعیت موجود

شکل 5: تابلوی سناریوهای با سازگاری قوی و محتمل پیشران‌های ژئوپلیتیکی تأثیرگذار بر آیندۀ مناسبات قدرت در کلانشهر تهران (منبع: یافته‌های نگارندگان، 1402)

Figure 5: Table of scenarios with strong and likely compatibility of geopolitical drivers influencing the future of power relations in Tehran metropolis

 

بنابراین تابلوی سناریوهای قوی از 45 وضعیت احتمالی مربوط به 7 سناریو با سازگاری قوی و محتمل تشکیل شده است. بر‌پایۀ تابلوی سناریو 33/33 درصد در وضعیت مطلوب، 6/41 درصد در وضعیت نیمه‌مطلوب و 25 درصد در وضعیت ایستا قرار داشته‌ است که در این بین وضعیت نیمه‌مطلوب و سپس وضعیت مطلوب از‌نظر جایگاه در رتبة اول و دوم تابلو قرار دارند.

 

شکل 6: درصد وضوع وضعیت‌های احتمالی متغیرها (منبع: یافته‌های نگارندگان، 1402)

Figure 6: The percentage of possible states of the variables

 

بر‌پایۀ شکل (5 و 6)  کلانشهر تهران با موقعیت مرکزی و کانونی در تداوم وضعیت موجود قرار خواهد داشت؛ بنابراین هیچ تغییری در تغییر پایتخت صورت نخواهد پذیرفت. همچنین، کلانشهر تهران به‌عنوان مرکزیت اقتصادی کشور جایگاه خود را حفظ خواهد کرد؛ زیرا از‌طرفی، دسترسی آسان به بازارهای تولید و مصرف وجود دارد و از سوی دیگر، جذب سرمایه‌گذاران و بخش خصوصی در این کلانشهر نسبت به سایر شهرهای دیگر در رتبة بالاتری قرار دارد. در‌ادامه، کلانشهر تهران با داشتن موقعیت مرکزی و کانونی مرکزیت سیاسی و اداری در کشور جایگاه ویژه‌ای دارد؛ به‌طوری که مرکزیت تمامی سازمان‌ها و نهادهای حکومتی در این شهر خواهد بود و هیچ جابه‌جایی در راستای عدالت فضایی و برخورداری سایر شهرها از سازمان‌های مرکزی صورت نخواهد پذیرفت؛ بنابراین شهر تهران با مزیت‌های اقتصادی، سیاسی و اداری که در خود دارد، جمعیت بسیار زیادی را در خود جای داده است. همچنین، افزایش خدمات‌رسانی و امکانات بیشتر زمینه‌ای شده است که مشارکت در انتخابات در سال‌های پیش رو در این شهر نسبت به سایر شهرها افزایش یابد؛ به‌طوری که سرنوشت بسیاری از انتخابات ریاست جمهوری در کشور از این شهر رقم خواهد خورد. از سوی دیگر، این شهر به‌دلیل آنکه جریان مالی و اقتصادی را در خود جای داده است، فرآیندهای تجاری و اداری در این شهر نسبت به سایر شهرهای کشور در زمان کوتاه‌تری انجام می‌پذیرد و همین میل بیشتری ایجاد می‌کند که سرمایه‌گذاران دارایی‌هایی مالی خود را در این شهر سرمایه‌گذاری کنند؛ اما اگر با تداوم وضع موجود بخواهیم کلانشهر تهران را در‌زمینة ژئوپلیتیک ورزشی سوق دهیم تا میزبانی مسابقات آسیایی و جهانی در تمامی رشته‌ها در آن حضور داشته باشد، نیازمند آن هستیم که در راستای گردشگری ورزشی تا یک دهة آینده حرکت کنیم که این نیازمند جذب سرمایه‌گذار در‌زمینة گردشگری ورزشی و ایجاد زیرساخت‌های مناسبات است که می‌تواند میلیاردها دلار درآمد را برای این شهر به وجود آورد و به‌دنبال آن اشتغال در‌زمینة کسب‌و‌کارهای مختلف را ایجاد کند. آنگونه که از یافته‌های پژوهش حاضر پیداست تأمین هزینه‌های زیرساخت در راستای افزایش رفاه شهروندان تهرانی نسبت به سایر شهرها بیشتر است؛ زیرا جریان سرمایه در این شهر بیش از سایر شهرهاست و این شهر به‌عنوان پایتخت و مرکز کانونی کشور در راستای خدمات‌رسانی نیازمند افزایش زیرساخت‌هاست که این امکان وجود دارد به‌دلیل عدم انتقال پایتخت به سایر نقاط افزایش هزینه‌های زیرساختی نسبت به سایر شهرها در کلانشهر تهران فراهم شود. بر‌پایۀ امکانات و خدمات موجود در کلانشهر تهران نسبت به سایر شهرها و وجود مرکزیت اقتصادی، میزان اشتغال در این شهر نسبت به سایر شهرها بیشتر است؛ به‌طوری که از تمامی نقاط کشور برای کار به این شهر مهاجرت می‌کنند و همین زمینه‌ای شده است که با‌وجود مرکزیت دانش در کشور این شهر نسبت به سایر شهرها نیروهای متخصص کارآمدتری آموزش ببیند و سپس به کار گرفته شوند که این خود بر کیفیت جمعیت این شهر اثرگذار خواهد بود؛ بنابراین اگر شاهد تداوم وضعیت موجود در مرکزیت کانونی، اقتصادی و اداری در یک دهة آینده در این کلانشهر باشیم، مدیریت این کلانشهر نیازمند آن است که در‌زمینة ایجاد شهر هوشمند برنامه‌ریزی کند تا بتوان شهری پاک و به‌دور از آلودگی را برای یک دهة شهر تهران تصور کرد. در غیر این صورت با تداوم وضعیت موجود شهر تهران در یک دهة آینده با فرابحران‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی رو‌به‌رو خواهد بود و به‌دنبال آن زیست‌شهری را با تهدید مواجه خواهد کرد.

جدول 5: صفحۀ سناریوهای با سازگاری زیاد

Table 5: High Compatibility Scenarios Page

 

منبع: یافته‌های نگارندگان

نتیجه‌گیری

هدف‌های بازیگران (محلی، ملی، فراملی) از آیندۀ مناسبات قدرت در کلانشهر تهران در اختیار داشتن همة فضاهای شهری و منابع موجود در آن است تا بتوانند از این منابع و ظرفیت‌های موجود در راستای رسیدن به منافع خود بیشترین استفاده را کنند. در این بین، از‌میان بازیگران ژئوپلیتیکی بازیگرانی آیندۀ مناسبات قدرت در کلانشهر تهران را به‌نفع خود رقم خواهند زد و بیشتر اثرگذار خواهند بود که بتوانند بازیگران بیشتری را با منافع و هدف‌های خود همسو کنند تا بدین ترتیب بتوانند از ظرفیت بازیگران ژئوپلیتیکی دیگر در مناسبات قدرت شکل‌گرفته در کلانشهر تهران استفاده کنند؛ بنابراین کلانشهر تهران با جایگاه ژئوپلیتیکی که در‌سطح ملی در‌میان سایر شهرها دارد، از منزلت ژئوپلیتیکی برخوردار است. این منزلت به‌دلیل مرکزیت کانونی این کلانشهر در کشور است؛ به‌طوری که هر مناسباتی در کشور از این کلانشهر جریان پیدا می‌کند و یا جریان مناسبات در سایر مناطق کشور به این کلانشهر برای بررسی بیشتر منتقل می‌شود تا این مناسبات از بازیگرانی که در این کلانشهر همسو با خود حضور دارند بیشترین استفاده را کنند؛ از این رو بازیگران حاضر در کلانشهر تهران نه‌تنها قدرت بازیگری را در‌سطح محلی دارند، در‌سطح ملی و فراملی نیز ایفای نقش می‌کنند و این اثرگذاری با پیشران‌های ژئوپلیتیکی است که در این کلانشهر وجود دارد و بازیگران برای دستیابی به هدف‌های خود از این پیشران بیشترین استفاده را می‌برند.

در انجام‌دادن این پژوهش 31 پیشران ژئوپلیتیکی از‌طریق مصاحبه‌های چند‌مرحله‌ای با نخبگان به دست آمد و سرانجام 9 پیشران ژئوپلیتیکی به‌عنوان کلیدی‌ترین پیشران‌های ژئوپلیتیکی کلانشهر تهران در مناسبات قدرت به‌عنوان اثرگذارترین پیشران‌ها در راستای به دست آوردن سناریوهای پیشنهادی انتخاب شدند.

سناریو اول: تهران پایتخت خواهد ماند

یافته‌های موجود در سناریو اول گویای آن است که کلانشهر تهران به‌عنوان پایتخت تهران خواهد ماند و امکان جابه‌جایی پایتخت وجود نخواهد داشت؛ اما این امکان وجود خواهد داشت که در آینده استان تهران به چند استان دیگر تقسیم سیاسی شود؛ زیرا نیاز است برای ممانعت از شلوغی پایتخت روند رشد آن متوقف و توسعه به سایر نقاط استان تهران تسری یابد تا بتوان تهران مرکزی را به‌عنوان پایتخت مرکزی کشور حفظ و به‌دنبال آن از هزینه‌های بسیار زیاد در جابه‌جایی پایتخت جلوگیری کرد. به هر روی، اگر کلانشهر تهران به‌عنوان پایتخت باقی ماند، مرکزیت سازمان‌های حاکمیتی، دولتی و نظامی در این کلانشهر باقی خواهد ماند و از همة نقاط کشور برای پیگیری کارهای اداری به این کلانشهر مراجعه خواهند کرد. اگر کلانشهر تهران در آینده به‌عنوان پایتخت میزبان مسابقات جهانی شود این شهر میلیاردها دلار درآمد به دست خواهد آورد و به‌دنبال آن سایر شهرها از این امکان محروم خواهند شد. کلانشهر تهران با‌وجود پیشران‌های ژئوپلیتیکی از سایر شهرهای ایران بازیگری بیشتری در‌سطح منطقه‌ای و جهانی دارد و از همه مهم‌تر بیشتر مسئولان و سیاستمداران کشورهای جهان برای مناسبات با ایران به این شهر در رفت‌و‌آمد هستند. همچنین، سطح سیاسی این کلانشهر از کلانشهر دیگر ایران بیشتر است و نام این شهر در رسانه‌های جهانی بیشتر آورده می‌شود که همین بر سیاسی و مطرح‌شدن این کلانشهر در جهان نقش اساسی داشته است. با‌توجه به ادامه‌دار‌بودن پایتختی کلانشهر تهران همچنان مراجعه برای تحصیل به این کلانشهر بیش از شهرهای دیگر خواهد بود و بسیاری از کشورهای همسایه در‌زمینة تربیت نیروی متخصص دانشجویان خود را به دانشگاه‌های کلانشهر تهران راهی می‌کنند که همین موضوع بر اهمیت آموزشی این کلانشهر در‌سطح منطقه افزوده است. همچنین، با حرکت تهران به سمت شهر هوشمند گامی در راستای ادامه‌دار‌بودن پایتخت در این کلانشهر خواهد بود؛ زیرا این کلانشهر نیاز است به سمت هوشمند‌شدن حرکت کند تا بتواند از بسیاری بحران‌های احتمالی در‌سطح شهر جلوگیری کند.

سناریو دوم: سیاه‌چالۀ شهری یا شهر جهانی

با‌توجه به اینکه کلانشهر تهران پیشران‌های ژئوپلیتیکی بسیاری نسبت به سایر شهرها را دارد، این پیشران‌ها زمینة شهر جهانی‌شدن را فراهم نیاورده است؛ زیرا شهر تهران در‌مقایسه با شهر جهانی فاصله‌ای بسیاری دارد؛ بدین گونه که فرودگاه‌های تهران به‌عنوان هاب هوایی منطقه معرفی نشده است و در خدمات لازم در این زمینه بسیار ضعیف بوده است. در این حوزه می‌توان به حضور یکی از ورزشکاران فوتبالیست جهانی در تیم النصر عربستان اشاره کرد که در رقابت با تیم پرسپولیس در مسابقات لیگ کشورهای آسیایی به شهر تهران آمدند؛ اما شرایط برای پذیرایی از یک بازیکن جهانی در این شهر فراهم نبوده است که این به‌معنای ضعف این کلانشهر است. در این زمینه ریاست محترم جمهور به وزیر ورزش دستور می‌دهد که یک استادیوم و یا دهکدة ورزشی در اطراف شهر تهران در نزدیکی فرودگاه بین‌المللی امام‌خمینی ساخته شود تا بتوان در این مواقع از آن بهره‌مند شد و در چنین شرایطی بتوان میزبان رقابت‌های آسیایی و جهانی بود. همچنین، شهر جهانی یک شهری 24 ساعته است که شبانه‌روز در آن خدمات به شهروندان ارائه می‌شود؛ اما کلانشهر تهران هنوز در ابتدای گام شهر 24 ساعته است. از همه مهم‌تر شهر جهانی شهری است که بسیاری از شهرهای جهان در اقتصاد، خدمات، فرهنگ و ارتباطات به آن وابسته هستند؛ اما شهر تهران هنوز د‌رزمینة وابستگی سایر شهرها به خود هیچ اقدامی انجام نداده است که در این بین نیاز است کلانشهر تهران قابلیت‌های ژئوپلیتیکی را در خود افزایش دهد و به شهرهای منطقه معرفی شود تا بتوان زمینة ورود تهران به شهرهای جهانی منطقه را فراهم آورد که این می‌تواند پیشرفت شهر تهران را بیش از پیش به همراه آورد. این کلانشهر باید در بازیگری منطقه‌ای و سپس جهانی وارد عمل شود و سپس به‌عنوان یک شهر تأثیرات خود را بر‌‌روی مناسبات بگذارد.

سناریو سوم: رویای آجری

در این سناریو کلانشهر تهران به‌عنوان پایتخت زمینه‌ای برای بازیگران فراهم خواهد آمد. این شهر با موقعیت ممتاز در‌میان سایر شهرهای کشور میزان رشد مسکن در آن ده‌ها برابر سایر شهرهای ایران است و ادامه‌دار نیز خواهد بود. بسیاری از شهروندان این شهر در دسترسی و دستیابی به مسکن ناتوان هستند؛ بنابراین مشکل مسکن یکی از چالش‌های جدّی این کلانشهر است. برای حل این مشکل بهتر است که مردم کلانشهر تهران را تخلیه کنند و شهروندان به سایر شهرهای حومه و اطراف تهران مراجعت کنند. گفتنی است با‌توجه به این موضوع ساخت خانه‌های با متراژ کم در این کلانشهر کلید زده شده است تا مشکل بسیاری از زوجین برای تشکیل خانواده در این کلانشهر مرتفع شود. این نوع تولید مسکن الگویی بود که در بسیاری از شهرهای جهانی دیگر که میزان رشد مسکن در آن شهرها بسیار زیاد بود برای دستیابی به مسکن آسان از این شیوه استفاده شده است؛ اما با این تدابیر همچنان دستیابی به مسکن ارزان و باکیفیت در تهران به رویایی آجری برای شهروندان آن تبدیل شده است؛ به‌طوری که تهران به شهر سرمایه‌داران تبدیل شده است. به عبارت دیگر، قدرت و توان خرید مسکن برای شهروندان در آینده به رویا تبدیل شده است. از سوی دیگر، کرایۀ منزل در شهر تهران برای بسیاری از شهروندان که در طبقۀ میانی و روبه‌پایین جامعه هستند با سختی همراه است و به‌دنبال آن نارضایتی و ناکامی را در‌پی دارد که در‌نهایت، این مشکل بر زیست شهری تأثیر‌ گذاشته است.

سناریو چهارم: انفجار جمعیت

در دو دهة اخیر با‌توجه به رشد کلانشهر تهران نسبت به سایر نقاط کشور و وجود جریان سرمایه در این کلانشهر جمعیت بسیار زیادی از سایر نقاط کشور برای دستیابی به منابع مالی و زندگی باکیفیت به این کلانشهر مهاجرت کرده‌اند. این افزایش جمعیت در سال‌های اخیر منجر به مشکلات محیط زیستی در مناطق مرزی از‌جمله چالش آب در این مناطق شده است؛ به‌طوری که بسیاری از مرزنشینان زمین‌های کشاورزی از دست رفتۀ خود را رها و برای ادامة زندگی و دستیابی به یک شغل مناسب به این کلانشهر مهاجرت کرده‌اند که خود چالش‌های بسیاری را برای شهر تهران به همراه داشته است؛ از‌جملۀ این چالش‌ها رشد شغل‌های کاذب و متکدّیان در شهر تهران است که منظر شهری را دچار تهدید جدّی کرده است و چون روند رشد توسعه در تهران هنوز متوقف نشده است، هر ساله جمعیت بیشتری به این شهر برای دسترسی به منابع مهاجرت می‌کنند. در یک دهة آینده با ایرانی رو‌به‌رو خواهیم بود که بیشتر نقاط آن به‌ویژه نقاط مرزی خالی از سکنه شده است و ساکنان آن به کلانشهرها به‌ویژه کلانشهر تهران مهاجرت کرده‌اند که این خود کاهش امنیت و احساس امنیت را در این کلانشهر به همراه خواهد داشت؛ بنابراین نیاز است مسئولان مربوط در این زمینه اقدام‌های اساسی انجام دهند.

سناریو پنجم: رقابت بازیگران برای کسب منابع

بسیاری از سرمایه‌داران علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری در این کلانشهر نسبت به سایر شهرهای ایران هستند؛ زیرا دستیابی به سود بیشتر در این کلانشهر نسبت به سایر شهرها برای سرمایه‌داران بهتر فراهم است. به همین دلیل، یک رقابتی در فضای شهر تهران میان بازیگران این کلانشهر شکل گرفته است که هر‌کدام بتوانند به منابع بیشتری دسترسی پیدا کنند در فضای شهر قدرت بیشتری دارند. به‌عبارتی، بازیگرانی که پیشران‌های ژئوپلیتیکی کلانشهر تهران را به‌خوبی شناخته‌اند و کسب کرده‌اند، از آن در مناسبات استفاده و آن را برای خود حفظ می‌کنند. بازیگران قدرتمند و صاحب نفوذ بیشترین اثرگذاری را بر مناسبات قدرت در کلانشهر تهران داشته‌اند؛ بنابراین از حلقة قدرت کلانشهر تهران به‌سختی حذف خواهند شد و اگر بازیگری دیگر با قدرتی بیشتر جای آن را بگیرد، با استراتژی‌های مناسبات مجدد به عرصة بازیگری کلانشهر تهران بازخواهد گشت. در این بین در یک مقطع زمانی اطلاح‌طلبان بازیگری دولت، شهرداری و شورای شهر را در اختیار می‌گیرند و با قدرتی که برای خود به دست آورده بودند، بسیاری از بازیگران دیگر را با خود همسو می‌کنند. در دوره‌ای دیگر اصول‌گرایان توانستند عرصة بازیگری را از گفتمان رقیب خود بگیرند و بدین ترتیب، بر فضای شهر تهران مسلط شوند.

سناریو ششم: توسعة ناپایدار

بر‌پایۀ این سناریو با پیشران‌های ژئوپلیتیکی که این کلانشهر در خود دارد، این کلانشهر به سمت توسعة ناپایدار حرکت خواهد کرد؛ زیرا بنیان‌های طبیعی این کلانشهر ظرفیت و توان خود را از دست داده است. در این بین، می‌توان به منابع آب کم و بی‌کیفیت، جنگل‌ها، آلودگی هوا، فرونشست زمین و... اشاره کرد که بازیگران در تهران با توسعة بیش از حد زمینة توسعه ناپایدار را در این کلانشهر فراهم کردند. پس دور از انتظار نیست که در یک دهة آینده در این کلانشهر تنش آبی شکل گیرد، آلودگی هوا به میزانی باشد که ساعات طولانی نتوان در فضای شهر ماند. فرونشست در این کلانشهر به میزانی خواهد بود که بیشتر مناطق مسکونی جنوبی تهران ریزش خواهند کرد؛ زیرا بیشتر خانه‌های مسکونی این مناطق با فرونشست بیش از حد و ناایمنی مسکن دچار تخریب و فاجعه خواهند شد و به همین واسطه، گفته‌اند که با یک زلزلۀ 6 ریشتری در تهران فاجعة قرن در ایران اتفاق خواهد افتاد. بر این پایه، مسئولان شهری و کشوری با آنکه کلانشهر تهران پایتخت کشور است، باید تدابیر و راهبردهایی اندیشه کنند تا از یک فاجعه در این کلانشهر جلوگیری به عمل آورند؛ زیرا یک تهدید جدّی برای پایتخت تهدیدی برای امنیت کل کشور است و نباید نسبت به آن بی‌تفاوت بود. گفتنی است که بنیان‌های طبیعی تهران توان خود را از دست داده است و بازیگران سعی بر آن دارند تا با بهره‌کشی بیش از حد از این توان طبیعی برای خود کسب ثروت و فضای شهر را برای شهروندان نابسامان کنند.

سناریو هفتم: مرزهای طبقاتی

بر‌پایۀ سناریو هفتم با انباشت پیشران‌های ژئوپلیتیکی در کلانشهر تهران به هر میزان که در فضای شهر تهران بی‌عدالتی جغرافیایی وجود داشته باشد، به همان اندازه احساس رضایت شهروندان از فضای زندگی خود پایین می‌آید که این خود زمینۀ شکل‌گیری بالای شهر، مرکز و پیرامون (حاشیۀ شهر) را ایجاد کرده است. همچنین، به هر اندازه که بی‌عدالتی جغرافیایی در فضای شهر تهران وجود داشته باشد، به همان اندازه امنیت پایین (حاشیۀ شهر تهران) و مرزهای طبقاتی پررنگ‌تر به چشم می‌آید. در این میان، دولت محلی به‌عنوان متولّیان این امور باید در راستای ساماندهی این امر برآیند تا بتوانند فضایی به سامان در کلانشهر تهران برای زیست شایستۀ شهروندان ایجاد کنند. در بیان دیگر، مدیران شهری به اندازه‌ای در فضای شهر تهران بی‌برنامه عمل کرده‌اند که بهره‌برداری شایسته‌ای از تمام فضاهای آن به‌درستی استفاده نشده است؛ به‌گونه‌ای که مدیران از ظرفیت‌های بالای شهر به‌طور کامل، در راستای نشاط ساکنان بالای شهر بهره‌گرفته‌اند و آنگونه که پیداست هیچ‌گونه بهره‌برداری از ظرفیت‌های مکانی و فضایی پایین شهر تهران صورت نگرفته است که این خود زمینۀ نالندگی و بازندگی ساکنان شهر تهران را بیش از پیش فراهم کرده است؛ بنابراین اگر عدالت آنگونه که شایسته است در فضای شهر تهران شکل نگیرد تا یک دهة آینده مرزهای طبقاتی در فضای شهر تهران به اندازه‌ای پررنگ خواهد شد که پیامدهای امنیتی بسیار ناگواری را بر نوع سکونت در فضای شهر تهران خواهد داشت. مسئولان و متولّیان شهری باید دربارۀ این مسئله چاره‌اندیشی کنند تا بتوان تا حد امکان مرزهای طبقاتی شکل‌گرفته در فضای شهر تهران را کمرنگ کرد و یا از بین برد. در‌نهایت، امروزه فضای شهر تهران در دست سرمایه‌داران قدرتمند قرار دارد و اختیار عمل از شهروندان و تا حدودی از مدیران شهری گرفته شده است. به عبارت دیگر، آنها نقشی در سرنوشت شهر ندارند و در عمل، فضای جریان‌های شهری تأثیر خود را از سرمایه‌داری می‌پذیرد و به‌دنبال آن مرزهای طبقاتی در آن شکل می‌گیرد و پررنگ می‌شود. بر این پایه در یک دهة آینده فضای شهری تهران صحنة تنش و شورش میان مرزهای طبقاتی شکل‌گرفته در این کلانشهر خواهد بود.

بر پایۀ هفت سناریو تدوین‌شده در این پژوهش مناسبات قدرت در کلانشهر تهران به این معناست که این کلانشهر با منابعی که درون خود دارد و جایگاه کانونی و مرکزی که به‌عنوان پایتخت در کشور به دست آورده است، بازیگران برای در اختیار‌داشتن پیشران‌ها با یکدیگر وارد مناسبات قدرت می‌شوند. در این بین بازیگرانی که قدرت و نفوذ بیشتری دارند، بر سایر بازیگران در مناسبات پیروز می‌شوند و بدین ترتیب، سرنوشت منابع کلانشهر تهران در دوره‌ای از زمان با سیاست‌های آن بازیگران شکل خواهد یافت و سایر بازیگران که قدرت کمتری دارند، در‌پی آن هستند تا بتوانند با استراتژی‌هایی خود را برای بازیگری بهتر و پیروز‌شدن بر مناسبات آماده کنند. سرنوشت این مناسبات قدرت در کلانشهر تهران اینگونه بوده است که کلانشهر تهران به‌صورت مقطعی توسعه یافته است. بدین صورت که در دوره‌ای از زمان بازیگران نتوانسته‌اند زمینة ارتقا کلانشهر تهران را فراهم کنند و در دوره‌ای دیگر، بازیگران موفق عمل کردند؛ بنابراین می‌طلبد به جهت آنکه بتوان کلانشهر تهران را در فضای جریان‌ها وارد کرد، بازیگران با استراتژی‌های مناسبی بتوانند زمینة ورود کلانشهر تهران را بر عرصة جهانی فراهم کنند تا کلانشهر تهران بتواند به‌عنوان یک شهر جهانی در منطقه ظهور یابد. می‌توان گفت تنها راه برون‌رفت از مشکلات و چالش‌های کلانشهر تهران به‌عنوان پایتخت سیاسی کشور حضور در فضای جریان‌ها با بهره‌گیری از پیشران‌های ژئوپلیتیکی کلانشهر تهران و دیپلماسی شهری است که نتیجة آن می‌تواند توسعة همه‌جانبۀ این کلانشهر در آینده باشد؛ بنابراین برای هر‌یک از سناریوهای ارائه‌شده راهبردی در‌ادامه ارائه می‌شود.

  • اگر همچنان تهران به‌عنوان پایتخت قرار است در کشور خدمات‌‌رسانی کند نیاز است که مسئولان در راستای شهر هوشمند گام بردارند و منابع قدرت را در فضای شهر توزیع کنند تا بتوان به یک شهر ایده‌آل برای یک دهة آینده تهران دست یافت. در این بین، نیاز است با ایجاد دیپلماسی شهری و رابطة خواهرخواندگی با سایر شهرهای موفق در این زمینه حرکت و از تجربة موفق سایر شهرهای پایتختی نیز استفاده کرد.
  • برای آنکه شهر تهران از یک سیاه‌چالۀ شهری به یک شهر جهانی تبدیل شود نیاز است که شاخص‌های لازم شهر جهانی به‌خوبی شناسایی و از سوی دیگر، توان و ظرفیت‌های این کلانشهر سنجیده شود و سپس در راستای حرکت به‌سوی شاخص‌های شهر جهانی اقدام کرد تا بدین ترتیب، بتوان از‌طرفی، با بهره‌گیری از دیپلماسی شهری به مناسبات با سایر شهرها پرداخت و وابستگی ژئوپلیتیکی میان تهران و سایر شهرهای منطقه را ایجاد کرد و از طرف دیگر، بتوان با شهر تهران به یک منزلت ژئوپلیتیکی در‌میان شهرهای منطقه دست یافت.
  • در‌زمینة بخش مسکن نیاز است که میان همة سازمان‌های دولتی و حکومتی، شرکت‌ها، بانک‌ها و سازندگان شهرک‌های مسکونی و سرمایه‌گذاران یک هم‌افزایی صورت گیرد و با مدیریت یکپارچه و واحد بتوان در‌زمینة ساخت و کنترل قیمت مسکن در کلانشهر تهران اقدام کرد و به نوعی یک سازمان به‌تنهایی نمی‌تواند در‌زمینة مسکن تصمیم‌گیری و اقدام کند، بلکه با مشارکت سایر بازیگران می‌توان در این زمینه در کلانشهر تهران به یک موفقیت دست یافت و از بحران‌های آینده در‌حوزة مسکن جلوگیری کرد.
  • مسئولان برای مهار رشد جمعیت در کلانشهر تهران نیاز است که روند رشد تهران را متوقف کنند و زمینه‌های توسعه و امکانات را به سایر مناطق استان تهران منتقل کنند تا توزیع جمعیت در نقاط استان تهران صورت گیرد و از تمرکز جمعیت در کلانشهر تهران جلوگیری شود. هر‌چند رشد قیمت مسکن در کلانشهر تهران این رویداد را فراهم آورده است، در‌طول روز به‌دلیل دستیابی به شغل و درآمد این کلانشهر به یک مرکز رقابت تبدیل شده است. شلوغی شهر تبعات امنیتی-زیستی بسیاری خواهد داشت؛ بنابراین نیاز است با ایجاد اشتغال و سرریز‌شدن سرمایه در سایر شهرستان‌های استان تهران و استان‌های همجوار مانع از مهاجرت‌های بیش از اندازه به این کلانشهر در یک دهة آینده شد.
  • بازیگران برای یک هدف باید تلاش کنند و آن ایجاد شرایط زیست در کلانشهر تهران است. اگر شهر تهران صحنة رقابت بازیگران شود و هر‌کدام از بازیگران با قدرتی که در اختیار دارند، بخشی از فضای شهر را از آن خود کنند، آشفتگی در کلانشهر تهران ایجاد می‌شود و شهروندان نسبت به این امر ناخوشایند خواهند شد و درنتیجه، احساس تعلق شهروندان نسبت به شهر تهران پایین خواهد آمد که همین می‌تواند زمینة ناامنی در فضای شهر تهران را در آینده فراهم آورد؛ بنابراین همة بازیگران باید برای یک هدف واحد (زیست‌شهری سالم و پویا) دربارۀ شهر تهران برنامه‌ریزی و از رقابت‌های تنش‌زا در فضای شهر خودداری کنند.
  • پیشنهاد می‌شود برای مواجهه با بحران‌های زیست‌محیطی آینده، کلانشهر تهران به‌سمت انرژی‌های نو حرکت کند تا بتوان از ظرفیت‌های دانش و فناوری جدید در این زمینه استفاده کرد که در این زمینه برخی از شهرهای جهانی منطقه اقدام کرده‌اند. حرکت در این زمینه از‌طرفی، مانع تخریب محیط زیست کلانشهر تهران و از طرف دیگر، محیط زیست آن احیا می‌شود.
  • با سر ریز‌شدن توسعه و سرمایه به مرکز و پایین شهر تهران و توقف توسعة شمال تهران می‌توان یک توازنی میان منظر شهری تهران ایجاد کرد که این خود این زمینه‌ای می‌شود تا سرمایه‌گذاران جریان سرمایۀ خود را به سایر نقاط شهری (پایین و مرکز تهران) سوق دهند. در این میان، دولت مؤظف است با ایجاد مشوق‌هایی در این خصوص تلاش کند که این می‌تواند از شکل‌گیری تنش‌های آینده در این شهر جلوگیری کند.

References

منابع
قربانی سپهر، آرش، متقی، افشین، و سالوکوادز، جوزف (1401). تبیین و شناخت مؤلفه‌های ژئوپلیتیکی کلانشهر تهران با تأکید بر منابع جغرافیایی قدرت با ماهیت انسانی. فصلنامة جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 12(4)، 307-333. https://doi.org/10.22034/JGEOQ.2022.313460.3390
متقی، افشین، انصاری، زهرا، قربانی سپهر، آرش، و دلالت، مراد (1400). نگرش ژئوپلیتیکی گردشگری شهری با استفاده از شاخص جاذبۀ گردشگری (مورد بررسی: تهران با سایر شهرها). نشریۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 21(61)، 95-117.  https://doi.org/10.52547/jgs.21.61.95
نژاد بهرام، زهرا، و جلیلی، سید مصطفی (1399). تبیین مفهوم قدرت شهر و اثرات آن در فرآیند توسعة شهر تهران. نشریۀ معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، 13(33)، 269-280.
https://doi.org/10.22034/AAUD.2020.208096.2037
 
Refrrences
Acuto, M. (2020). COVID-19: lessons for an urban (izing) world. One Earth Journal, 2(4), 317-319. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2020.04.004
Auerbach, G. (2012). Urban politics and public policy – looking back and going forward: Project renewal, in one israeil city. The International Journal Of Urban Policy And Planning, 31(2), 197-207. https://doi.org/10.1016/j.cities.2012.05.002
Baker, J., Cira, D., & Lall, S. (2020). COVID-19 and the urban poor: Addressing those in slums. World Bank Group, 1-18. https://pubdocs.worldbank.org
Breitung, W., & Günter, M. (2006). Local and social change in a global city the case of Hong Kong (Wu Fulong Hrsg, Eds). Globalization and the Chinese city, Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203698716
Buehler, R. (2003). Urban development in mega-cities in developing countries: Potentials of citizen participation in planning and managing urban development. Universität Konstanz. http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bsz:352-opus-11490
Cajot, S., Peter, M., Bahu, J. M., Koch, A., & Maréchal, F. (2015). Energy planning in the urban context: Challenges and perspectives. Energy Procedia, 78(3), 3366-3371. https://doi.org/10.1016/j.egypro.2015.11.752
CCPCJ. (2007). Crime including gang-related activities and effective crime prevention and criminal justice responses to combat sexual exploitation of children prevention and criminal justice responses to fighting sex child exploitation. Secretariat of the commission of crime. https://digitallibrary.un.org/record/613758?ln=en
Clark, D. (1996). Urban world. Global city, Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203439845
Copley, G. R. (2012). Urban geopolitics in a time of chaos. The international strategic studies association. https://www.strategicstudies.org/dfapubs/UnCivilization%20Description.pdf
European union. (2011). Cities of tomorrow: Challenges, visions, ways forward. Publications office of the European union. https://ec.europa.eu/regional_policy/en/information/publications/reports/2011/cities-of-tomorrow-challenges-visions-ways-forward
Fattibene, D., Mazzocchi, G., Antonelli, M., Marino, D., & Romagnoli, L. (2023). Modelling food policies in Italian urban agendas in the time of Covid-19: Experiences. Challenges And Opportunities, Cities Journal, 135(104199), 1-17. https://doi.org/10.1016/j.cities.2023.104199
Ghorbani Sepegr, A., Mottaghi, A., & Salukvadze, J. (2022). Explaining and recognizing the geopolitical components of Tehran metropolis (Emphasizing the geographical sources of power with human nature). Quarterly of Geography & Regional Planning, 12(4), 307-333. https://doi.org/10.22034/JGEOQ.2022.313460.3390 [In Persian].
Grabkowska, M. (2018). Urban space as a commons in print media discourse in poland after 1989. Cities Journal, 72(1), 122-129. https://doi.org/10.1016/j.cities.2017.08.013
Graham, S. (2004). Global grids of glass: On global cities telecommunications and planetary urban networks. Urban Studies, 36(5), 929-949. https://doi.org/10.1080/0042098993286
Ingram, A., & Dodds, K. (2009). Spaces of security and insecurity geographies of the war on terror. Ashgate publishing limited british library cataloguing in publication data.
Keivani, R. (2010). A review of the main challenges to urban sustainability. International Journal Of Urban Sustainable Development, 1(1-2), 5-16. https://doi.org/10.1080/19463131003704213
Lussier, R., & Achua, C. (2010). Leadership: Theory application & skill development. Publisher cengage learning. https://faculty.cengage.com/titles/9781285866352
McGuirk, P. (2012). Geographies of urban politics: Pathways intersections. Interventions. Geographical Research, 50(3), 256-268. https://doi.org/10.1111/j.1745-5871.2011.00726.x
Mottaghi, A., Ghorbani Sepehr, A., Ansari, Z., & Delalat, M. (2021). Geopolitical attitude in urban tourism competition using tourism attrac tion index (Case study: Tehran city). Journal Of Applied Research In Geographical Sciences, 21(61), 95-117. https://doi.org/10.52547/jgs.21.61.95 [In Persian].
Nezhadbahram, Z., & Jalili, S. M. (2021). Explanation of urban power and its effects on the development process of Tehran city. Quarterly Of Geography & Regional Planning, 13(33), 269-280. https://doi.org/10.22034/AAUD.2020.208096.2037 [In Persian].
Organisation for economic co-operation and development (OECD). (2020). Cities policy responses. https://www.oecd.org/en/publications/2020/05/cities-policy-responses_f2028ff4.html
Pacione, M. (2002). The urban challenge: How to bridge the great divide. Britain's cities routledge. https://doi.org/10.4324/9780203437346
Parker, S. (2011). Cities politics and power. Wiley. 10.4324/9780203018286
Sarabi, E. R., & Shaghaghi, S. (2012). An introduction to major challenges of urban transportation in metropolises of Iran. na. Proceedings REAL CORP 2012 tagungsband https://www.researchgate.net/publication/301261825
Sassen, S. (2001). The global city: New York, London, Tokyo. Princeton university press. 10.2307/2152688
Sassen, S. (2012). Cities in a world economy. University of california press. http://bookboon.com/en/cities-in-the-global-economy-ebook
Sharifi, A., & Khavarian-Garmsir, A. R. (2020). The COVID-19 pandemic: Impacts on cities and major lessons for urban planning design, and management. Science Of The Total Environment, 749(20), 1-14. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.142391
Tosics, I. (2011). Governance challenges and models for the cities of tomorrow. Metropolitan research institute. https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=bfd88f803483db42b4e5c436cef328782dd7aa2a
Tuathail, G., Dalby, S., & Routledge, P. (2003). The geopolitics reader. Taylor & Francis e-Library. https://doi.org/10.4324/9780203444931

Files

History

  • Receive Date: 09 October 2023
  • Revise Date: 15 March 2024
  • Accept Date: 02 June 2024

Share

How to cite

Statistics