سنجش میزان خلاقیت شهری برمبنای شاخص‌های ایرانی‌اسلامی در کلان‌شهر اصفهان با استفاده از مدل تصمیم‌گیری چند شاخصة ویکور

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 استادیار علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

3 کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور مرکز اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

طرح مسئله: در سال‌های اخیر تلاش‌های گسترده‌ای برای شناسایی عوامل خلاقیت در شهرها صورت گرفته است؛ به نحوی که امروزه خلاقیت در شهرها به موضوعی رقابتی مبدل شده است.
هدف: این پژوهش با هدف تبیین، شناسایی و سنجش شاخص‌ها و مؤلفه‌های شهر خلاق ایرانی‌اسلامی در اصفهان انجام شده است.
روش: روش پژوهش حاضر به‌لحاظ هدف، کاربردی و به‌لحاظ ماهیت، توصیفی‌تحلیلی و شیوة گردآوری اطلاعات، اسنادی و با بهره‌گیری از روش پیمایش و ابزار پرسش‌نامه است.
نتایج: داده‌های حاصل‌شده با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخة 23 تحلیل و مناطق پانزده‌گانة شهر اصفهان با بهره‌گیری از مدل رتبه‌بندی ویکور در محیط GIS و با نرم‌افزار ARC GIS خوشه‌بندی شدند. 11 شاخص اصلی و 97 زیرشاخص برای سنجش روایی درونی و محتوایی (CVR و CVI) در اختیار 35 نفر از استادان، مدیران و متخصصان حوزة شهری قرار گرفت که درنهایت تعداد 13 زیرشاخص به دلیل کسب‌نکردن بیشترین نمره حذف شد. جامعة آماری پژوهش، 120 نفر از کارشناسان حوزة معاونت فرهنگی‌اجتماعی و شهرسازی مناطق پانزده‌گانة شهر اصفهان بوده است.
پس از تحلیل‌های انجام‌شده مشخص شد تفاوت معناداری بین مناطق شمالی و جنوبی اصفهان در برخورداری از میزان خلاقیت شهری وجود دارد. همچنین منطقة 3 با نمرة 0.9998، منطقة یک با نمرة 0.5377، منطقة 6 با نمرة 0.2429 و منطقة 5 با نمرة 0.1839، به ترتیب حائز کسب رتبه‌های برتر در میزان خلاقیت شهری شدند.
نوآوری: براساس نتایج به‌دست‌آمده، خروجی‌های خلاقیت شهری مناطق پانزده‌گانة اصفهان با شاخص‌های ایرانی‌اسلامی شهر خلاق انطباق دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Assessing the Degree of Urban Creativity based on Iranian-Islamic Indices in the Metropolis of Isfahan using the Multi-indicator Decision-making Model of VIKOR

نویسندگان [English]

  • reza Mokhtari 1
  • Ahmad Moazzeni 2
  • Behnam Jalilian 3
1 Associate Professor of Geography and Urban Planning, Payame Noor University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor of Sociology, Payame Noor University, Tehran, Iran
3 MA, Geography and Urban Planning, Payame Noor University of Isfahan, Iran
چکیده [English]

In recent years, extensive efforts have been made to identify creativity factors in cities, so that today's creativity in cities has become the subject of competition. This research was carried out with the aim of explaining, identifying and assessing the indices and components of the Iranian-Islamic creative city in Isfahan. The research method was applied in terms of purpose and was descriptive-analytical in terms of nature. Data collection methods were documentation with using survey method and a questionnaire tool. The obtained data were analyzed using SPSS 23 software. Fifteen regions of Isfahan were clustered using the VIKOR ranking model and ARC GIS software. To assess internal and content validity (CVR and CVI), 11 main and 97 sub-indicators were evaluated by 35 faculty members, managers and urban experts. Subsequently, 13 sub-indicators were excluded due to lack of maximum score. The statistical population of the study was 120 experts from the field of social and urban cultural affairs of the 15 zones of Isfahan. After analyzing the data, it was found that there was a significant difference between the northern and southern regions of Isfahan city in terms of urban creativity. Also, the results showed that area 3 with score 0.9998, area one with score 0.5377, area 6 with a score of 0.2429, and area 5 with a score of 0.1839 earned the highest rank in urban creativity. Based on the results, the urban creativity outcomes of the fifteen regions of Isfahan are consistent with the Iranian-Islamic Indicators of the creative city.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iranian-Islamic Indices
  • Creative City
  • VIKOR
  • Isfahan

مقدمه

امروزه خلاقیت شهری به موضوعی رقابتی بین شهرهای مختلف بدل شده است و همة شهرها در سراسر دنیا از خلاقیت به‌مثابة شهرت و برند خود بهره می‌برند. خلاقیت، وسیله‌ای برای حفظ هویت فرهنگی و گسترش نشاط اقتصادی و سرزندگی اجتماعی است. تجربه نشان داده است شهرهای موفق در اقتصاد نوین، شهرهایی هستند که سرمایه‌گذاری بسیار زیادی برای افزایش ظرفیت‌های خود در خلاقیت انجام داده‌ و اهمیت ظرفیت‌های بومی و میراث فرهنگی خود را درک کرده‌اند.

شهر اصفهان با قدمت خود پتانسیل مناسبی درزمینة هریک از عوامل بالا دارد. وضعیت کالبدی شهر و وجود بافت‌های فرسوده و پهنه‌های شهری بدون استفاده در کلان‌شهر اصفهان، یک فرصت در بهره‌گیری از مفهوم خلاقیت تلقی می‌شود. مفهوم خلاقیت در قالب صنایع خلاق و فرهنگی و با استقرار در بافت‌های مرکزی، میانی و فرسوده، رکود و محرومیت را از چهرة مناطق دارای این ویژگی دور می‌کند و در بازآفرینی و نوسازی ساختمان‌ها و پهنه‌های شهری بی‌رونق مؤثر واقع می‌شود.

تاکنون مطالعات متعددی دربارة خلاقیت در شهرهای گوناگون و درزمینه‌های مختلف انجام شده است که به نظر می‌رسد عوامل و شاخص‌های بومی مبتنی بر آموزه‌های فرهنگی و مذهبی ایران کمتر شناخته شده است. پژوهش حاضر سعی در معرفی بعضی از شاخص‌های ایرانی‌اسلامی شهر خلاق در کلان‌شهر اصفهان دارد.

 

پیشینة پژوهش

در حوزة خلاقیت شهری و شهرهای خلاق، پژوهش‌های گسترده‌ای صورت گرفته است. معروف‌ترین و شاخص‌ترین کار درزمینة شهر خلاق و طبقة خلاق از آن فلوریداست که جایگاه طبقة خلاق شهری را به‌مثابة اصلی‌ترین مزیت رقابتی مناطق شهری در شهرهای آمریکا و در راستای اقتصاد شهری و دانایی می‌داند
(Florida, 2005: 6).

آلن.جی. اسکات[1] (2006) به دنبال آن است که نشان دهد چگونه ساختارهای اقتصادی نوین، گونه‌های خاصی از نوآوری‌های اقتصادی و فرهنگی را در شهرهای خلاق نمایان می‌کند.

کاستا و همکاران[2] (2007) معتقدند پیاده‌سازی پروژه‌های مربوط به شهرهای خلاق در سراسر جهان به حکمروایی شهری تبدیل شده است.

پابلو مونوز[3] (2010) از پنج موضوعی یاد می‌کند که شهرهای کوچک باید برای دستیابی به توسعة پایدار خلاق بر آنها تمرکز کنند: آموزش و توسعة استعداد پایدار، ظرفیت شبکه‌ها و تمرکز تعاملات، کیفیت زندگی، پایداری، نمادها، سمبل‌ها و دارایی‌های ذهنی.

سلادا و همکاران[4] (2011) تعاریف موجود از شهرهای خلاق را در قالب دو رویکرد اصلی شناسایی کرده‌اند: صنایع خلاق و طبقة خلاق.

چارلز لندری[5] (2012) اهمیت محیط خلاق را از منظر حل مشکلات شهری بیان می‌کند.

فقیهی و سرافراز[6] (2014) بر نقش نوآوری و خلاقیت در توسعة اقتصادی تأکید دارند.

نامیشلاک[7] (2017) نقش مراکز شهری را در تقویت بخش خلاق و صنایع خلاق بررسی می‌کند.

در زمینة پژوهش‌های داخلی دربارة موضوع پژوهش به جز پژوهش مختاری و همکاران (1394) که معیارهای بومی‌سازی شاخص‌های مکانی فضای شهر خلاق را با رویکرد ایرانی‌اسلامی تبیین کرده‌اند، پژوهش دیگری صورت نگرفته است؛ اما در بحث شهر خلاق و نوآور پژوهش‌هایی صورت گرفته است که به بعضی از آنها اشاره می‌شود:

مؤذنی (1389) در رسالة دکتری خود با عنوان بررسی بسترهای اجتماعی و فرهنگی شهرهای خلاق و نوآور (مطالعة موردی: استان‌های ایران)، شهرهای خلاق و نوآور و عمده‌ترین جنبة آنها یعنی حضور سرمایه‌های انسانی خلاق (طبقة خلاق) و نیز مطالعة بعضی بسترها و زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی تأثیرگذار بر ایجاد و ابقای این شهرها و مناطق مدنظر را تبیین کرده است.

مختاری و همکاران (1393) در پژوهشی با عنوان «سطح‌بندی مناطق پانزده‌گانة شهر اصفهان از لحاظ شاخص‌های شهر خلاق» با استفاده از مدل‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای، شاخص‌های شهر خلاق را در مناطق پانزده‌گانة شهر اصفهان بررسی کرده و به این نتیجه دست یافته‌اند که میزان برخورداری مناطق از شاخص‌های خلاقیت به یک صورت نبوده است و اختلاف زیادی بین مناطق وجود دارد.

مختاری و همکاران (1394) در پژوهشی با عنوان «تبیین معیارهای بومی‌سازی شاخص‌های مکانی فضای شهر خلاق با رویکرد ایرانی‌اسلامی»، نقش تعدادی از شاخص‌های مکانی‌فضایی را در خلاقیت شهر ایرانی‌اسلامی بررسی کرده‌اند. با تحلیل صورت‌گرفته مشخص شد جهان‌بینی اسلامی و فرهنگی ایرانی با سودبردن از منابع غنی اسلامی مانند قرآن کریم و احادیث و با بهره‌مندی از بسترها و استعدادهای غنی فرهنگ شهر و شهرنشینی ایرانی، پاسخگوی ظهور خلاقیت در فضای شهر ایرانی و معرفی شهر خلاق ایرانی‌اسلامی در دنیاست.

فتوحی مهربانی و همکاران (1395) در پژوهشی ساخت شاخص‌های شهر خلاق را متناسب با فرهنگ جامعة ایرانی بررسی کرده‌اند.

نظم‌فر و همکاران (1396) در پژوهشی با عنوان «سنجش میزان برخورداری سکونتگاه‌های شهری استان اردبیل از شاخص‌های شهر خلاق»، وضعیت شاخص‌های شهر خلاق و نحوة پراکنش این شاخص‌ها را با استفاده از الگوهای تصمیم‌گیری چندمعیاره در سطح سکونتگاههای شهری استان اردبیل ارزیابی کرده‌اند. در این پژوهش،
26 معیار از شاخص‌های شهر خلاق رتبه‌بندی و سطح‌بندی شده‌اند. نتایج به‌دست‌آمده حاکی از شکاف بسیار در میزان برخورداری از سکونتگاه‌های شهری استان اردبیل ازلحاظ شاخص‌های شهر خلاق است.

مبانی نظری پژوهش

شهر در جوامع و فرهنگ‌های مختلف تعاریف گوناگونی دارد. یکی از تعاریف رسمی که در حال حاضر ملاک برنامه‌ریزی محسوب می‌شود، شهر را مکانی می‌داند که دست‌کم پنج هزار نفر جمعیت و شهرداری داشته باشد (صارمی و صارمی، 1390: 102).

شهر خلاق را نخستین‌بار دبور[8] در سال 1967 طی مبحثی با عنوان «شهر تماشایی» یا «شهر نمایش» مطرح کرد. نظر او، ظهور پیش از موعد ایدة تلفیق فضای اقتصادی و فرهنگی در مقیاس انسانی است.

نخستین کسی که بحث مناطق و شهرهای خلاق را مطرح کرد، ریچارد فلورید است[9]. او نخستین کتاب خود را با عنوان طبقة خلاق (Creative Class) در سال 2002 و پس از آن، کتاب دیگری را برای تقویت موضوع خود در سال 2005 منتشر کرد. در سال 2007 نیز آلن اسکات[10] با استفاده از ادبیاتی که ریچارد فلوریدا مطرح کرده بود، مباحثی را دربارة شهرها و مناطق خلاق مطرح کرد (جاوید و همکاران، 1391: 105). درواقع شروع مدل شهر و منطقة خلاق از دهة 1970 در جهان است و تحولات اساسی در این دهه آغاز می‌شود. از میانة دهة 1990 به بعد، نخست در بریتانیا و سپس در آمریکا، مفهوم شهر خلاق به یک پارادایم معمول و یک مدل جدید از گرایش به برنامه‌ریزی سیاست‌های شهری تبدیل شده است (Hesse & Lange, 2013: 352).

 

شاخص‌های شهر خلاق

مهم‌ترین شاخص‌های جهانی شهر خلاق و ابعاد مورد تأکید آنها به شرح جدول 1 است:

جدول- 1: شاخص‌های جهانی و ابعاد مورد تأکید آنها (با اقتباس از فتوحی مهربانی و همکاران، 1395: 103)

شاخص

ابعاد

شاخص

ابعاد

شاخص خلاقیت اروپایی[11] (ECI)

فناوری، سرمایة انسانی، تنوع

شاخص خلاقیت جامعه[12] (SV-CCI)

فرهنگ و مشارکت

شاخص قدرت خلاق[13] (CVI)

هنر و سلامت اقتصاد خلاق

شاخص شهر خلاق فلوریدا[14] (FCI)

تولید و اشتغال فعال

شاخص خلاقیت بالتیمور[15] (BCI)

کارآفرینی

شاخص شهر خلاق یونسکو[16]

ایجاد شبکة شهرهای خلاق

شاخص خلاقیت اروپایی (ECI)

فناوری، سرمایة انسانی، تنوع

شاخص جامعة خلاق[17] (CCI)

خلاقیت و پیوستگی اجتماعی

شاخص مؤسسة پژوهشی خلاقیت (CCI)

سرمایه‌ها و جریان‌های خلاق

شاخص ساساکی[18]

کیفیت زندگی، فرهنگ و مشارکت

شاخص شهر خلاق[19]

ابداع و پژوهش و توسعه

شاخص شهر خلاق چارلز لندری[20] (LCI)

تحمل (مدارا) و ظرفیت پایدار شهری

شاخص خلاقیت جهانی[21] (GCI)

فناوری، استعداد و مدارا

شاخص شهر خلاق هنگ‌کنگ[22] (HKCI)

سرمایة انسانی، استعداد و آموزش

شاخص خلاقیت شارپی[23] (SHCI)

زیست‌پذیری و امکانات

شاخص‌های شهر خلاق وانولو[24]

فناوری، فرهنگ، محیط و تعاملات اجتماعی

شاخص نوآوری جهانی[25] (GII)

سرمایة انسانی، پژوهش، تکنولوژی

شاخص قدرت خلاق (CVI)

هنر و سلامت اقتصاد خلاق

شاخص خلاقیت چک[26] (CZCI)

مکان، منابع و تجهیزات

شاخص خلاقیت بالتیمور (BCI)

کارآفرینی

شاخص خلاقیت هلسینکی[27]

اقتصاد، فرهنگ، تکنولوژی

شاخص فضای خلاق[28] (CSI)

فضای خلاق

 

تعریف و مفهوم شهر اسلامی

مفهوم شهر اسلامی ناظر بر هویت اجتماعی و کالبدی شهر است. شهر اسلامی، شهری است که روابط اجتماعی آن برپایة ارزش‌های دینی سامان می‌یابد و چهرة فیزیکی آن، یادآور هویت اسلامی ساکنان آن است (مشکینی و رضایی‌مقدم، 1393: 47)؛ اما فراتر از مفهوم اجتماعی، اصل دیگری بر جامعة مسلمانان حاکم است و آن، محدودنبودن به زمان و نداشتن جغرافیای خاص است که مفهوم امت اسلامی آن را تعریف می‌کند (صارمی و صارمی، 1390: 102).

شهر اسلامی ارکانی دارد که بدون هریک از آنها، ظهور آن ممکن نخواهد بود. برای ظهور شهر اسلامی، انطباق و همپوشانی سه فضا یا سه عنصر به‌مثابة ارکان آن ضرورت دارد. این سه فضا عبارت‌اند از: فضای فکری، فضای عملی و فضای عینی یا فضای کالبدی. درحقیقت هر شهر اسلامی فقط کالبد نیست و علاوه بر کالبد، دو مقولۀ مهم دیگر نیز در تعریف شهر اسلامی و تجلی آن ایفای نقش می‌کنند. اصلی‌ترین عنصر، انسان (مؤمن) است. عنصر بعدی، قوانین حاکم بر شهر و بر همۀ روابطی است که بین انسان‌ها (اعم از مدیر شهر و اهل شهر) و طبیعت و آثار انسانی حاکم‌اند (نقی‌زاده، 1389: 6).

 

شاخص‌های شهر خلاق ایرانیاسلامی

1. شاخص طبقة خلاق در شهر ایرانی‌اسلامی: طبقة خلاق، اصلی‌ترین شاخص در ظهور شهر خلاق در تمام فضاهای شهری در موقعیت‌ها و فرهنگ‌های مختلف است. طبقة خلاق، طبقة فرهیختة جامعة شهری است که با داشتن بنیان‌های فردی و اجتماعی بی‌نظیر در خلق مؤلفه‌های مکانی و فضایی خلاق در کالبد شهر نقش اصلی را دارد (مختاری و همکاران، 1394: 28). شاخص‌ترین ویژگی مدنظر دین اسلام برای طبقة خلاق فلوریدا و سایر نظریه‌پردازان شهر خلاق، داشتن تفکر اعتقادی متناسب با جهان‌بینی و موازین دین مبین اسلام است (امینی، 1395: 187). معیارهای شاخص طبقة خلاق عبارت‌اند از:

- ابتکارات علمی، هنری و فرهنگی و کارآفرینی در سطح منطقه؛

- برخورداری از توان و قابلیت سؤال‌پردازی؛

- تفکر و اصالت فرهنگی ایرانی‌اسلامی؛

- انعطاف‌پذیری و مداراگری (تنوع اقوام، تعامل و پذیرش اجتماعی) در منطقه؛

- داشتن اعتقادات دینی و مذهبی؛

- حس مشارکت‌جویی با مدیران شهری و معتمدبودن برای مدیریت شهری؛

- سطح دانش و محوریت قراردادن دانش و فناوری نوین خلاقانه؛

- داشتن ایده‌های مهارتی و تحول‌گرا.

2. شاخص خلاقیت فرهنگی و هنری شهر خلاق ایرانی‌اسلامی: در ادبیات علوم انسانی اغلب مفهوم شهر با مفهوم تمدن یکی در نظر گرفته می‌شود؛ بنابراین شهر را نوعی خاص از سازمان‌یافتگی زندگی اجتماعی در انطباق با فضا تلقی می‌کنند که برای آن مؤلفه‌های مشخصی مانند نوع زیستگاه، نوع معیشت، نوع مدیریت سیاسی، نوع تقسیم فضا و نوع فرهنگ و روابط انسانی در نظر گرفته می‌شود (شیخ‌بگلو، 1394: 3). فرهنگ هر تمدن در آثار هنری شهری زمانی تحقق می‌یابد که نخست از اعتقادات دینی سرچشمه گرفته باشد؛ دوم اینکه شیوة زندگی اجتماعی را بازتاب دهد و سوم آنکه با احترام به تاریخ، از دستاوردها و تولیدهای بومی خود نشئت بگیرد (مختاری و همکاران، 1394: 29). معیارهای شاخص خلاقیت فرهنگی و هنری شهر خلاق ایرانی‌اسلامی عبارت‌اند از:

- تعداد و سرانة سینماها، سالن‌های نمایش، آمفی‌تئاترها؛

- تعداد و سرانة فرهنگسراها و خانه‌های فرهنگ؛

- تعداد موزه‌ها؛

- اماکن و فضاهای فرهنگی با کاربری بین‌المللی؛

- تعداد انتشارات و سایر صنایع فرهنگی مکتوب؛

- تعداد آموزشگاه‌ها و مؤسسات فرهنگی در سطح شهر؛

- تعداد و سرانة کتابخانه‌های عمومی؛

- تعداد نگارخانه‌ها، گالری‌ها و هنرکده‌ها.

3. شاخص خلاقیت طراحی و معماری ایرانی‌اسلامی: در ابتدا که انسان آغاز به ساختن کرد، معماری متأثر از مجموعه‌نیازهای مادی و معنوی مردم و همرنگ و هماهنگ با طبیعت و محیط به وجود آمد و در مظاهر خلاقیت مردمی در زمان‌های مختلف پدیدار شد (پیرنیا و همکاران، 1395: 3). یکی از واضح‌ترین چشم‌اندازهای قومی، دینی و مذهبی در معماری نهفته است. ایرانیان مسلمان برخلاف بسیاری از ادیان و تمدن‌ها که هنر تمدن‌های مغلوب یا پیش از خود را گرفته و هنرهای دیگران را نفی کرده‌اند، در اقدامی خلاقانه خود مبدع هنرهایی شدند که برآمده از تفکر اسلامی بوده و هویت خاص خویش را داشته است (مختاری و همکاران، 1394: 36). به این منظور معیارهای زیر سنجیده می‌شوند:

- رعایت اصول معماری ایرانی‌اسلامی (جذابیت، ایمنی، طبیعت‌گرایی و معنویت) در ساخت‌وساز؛

- خلاقیت در منظر شهر برمبنای اصول معماری ایرانی‌اسلامی؛

- توسعة المان‌های مکانی و فضایی هویت‌بخش در سطح منطقه؛

- محوریت اصول اسلامی مانند معنویت، جذابیت، خلاقیت، ایمنی و... در معماری فضاهای منطقه؛

- طراحی خلاقانة نمادهای هنری، نقاشی، ادبی، عرفانی و مذهبی در معابر و فضاهای عمومی منطقه؛

- خودنمایی هنرهای تجسمی در معماری فضاهای عمومی منطقه؛

- محوریت قراردادن اصل طبیعت‌گرایی در معماری و طراحی فضاهای منطقه.

4. شاخص خلاقیت مذهبی شهر ایرانی‌اسلامی: شکل هر مجموعه‌ از فضاهای شهری، درجات متفاوتی از تقدس یا عدم تقدس را به وجود می‌آورد. تقدس، عدم تقدس یا شیطانی‌شدن فضاهای شهری در ابعاد تاریخی و حافظة جمعی جای می‌گیرد و بعدی از جنبه‌های منظر شهری را می‌سازد (عاشوری، 1392: 38). مکان‌هایی از قبیل مسجد، مصلی، تکیه، حسینیه، امامزاده، بقاع متبرکه، مهدیه، زینبیه، فاطمیه، سقاخانه و...، عناصر شاخص و برجستة شهرهای ایرانی‌اسلامی محسوب می‌شوند که در طول تاریخ اسلام شکل گرفته‌اند. امروزه تقریباً در تمام شهرهای دنیا کاربری‌های مذهبی جزو جاذبه‌های مذهبی و معنوی شهرها تلقی می‌شوند (امینی، 1395: 200). این شاخص دربرگیرندة معیارهای زیر است:

- کیفیت و تعداد صنایع فرهنگی؛

- اماکن و فضاهای فرهنگی درآمدزا و اثرگذار بر رشد اقتصادی شهر ایرانی‌اسلامی؛

- برگزاری جشنواره‌ها و همایش‌های بومی فرهنگی و هنری ایرانی‌اسلامی؛

- توسعة ایده‌های خلاقانه در کاربری‌های مذهبی برمبنای فرهنگ ایرانی؛

- جایگاه اماکن و فضاهای مذهبی در گسترش اجتماعات انسانی مؤثر بر خلاقیت شهری.

5. شاخص خلاقیت تاریخی: سرزمین فرهنگی ایران، محدوده‌ای است که به گواه تاریخ و مطالعات باستان‌شناسی، تاریخ معماری و شهرسازی بلند و باشکوهی دارد (سجادزاده و همکاران، 1390: 3). میراث تاریخی از عوامل هویت‌ساز در شهرها محسوب می‌شود. هویت یک شهر، همان برداشتی است که براساس آن، شهر شناخته و ارزیابی می‌شود. آثار ایرانی در شهرها هنگامی جنبة خلاقانه خواهند داشت که جهان‌بینی توحیدی اسلام در آن دمیده شده باشد (امینی، 1395: 231). معیارهای شاخص خلاقیت تاریخی شهر ایرانی‌اسلامی عبارت‌اند از:

- تأثیر میراث تاریخی به‌مثابة بستری برای خلق ایده‌های نو شهری؛

- اثرگذاری مکان‌ها و فضاهای ملموس تاریخی ایرانی‌اسلامی بر هویت شهر و منطقه؛

- استفاده از جاذبة گردشگری مکان‌ها و فضاهای تاریخی؛

- تأثیر مکان‌ها و فضاهای تاریخی تلفیق‌شده بر فضاهای مدرن شهری؛

- خودنمایی قابلیت‌های ملی، فرهنگی و مذهبی در میراث تاریخی منطقه؛

- آثار تاریخی ملموس و غیرملموس شهری، عاملی برای ارتقای انگیزه‌های تفکر خلاقانه در منطقه؛

- میراث تاریخی، محرکی برای شکوفایی شهری و ایده‌پردازی برای برنامه‌ریزی شهر خلاق.

6. خلاقیت اجتماعی در شهر ایرانی‌اسلامی: زمانی که از شهر سخن به میان می‌آید، بحث اصلی بر سر موضوع تعاملات انسانی است که خود را نمایان می‌کند؛ به همین دلیل عوامل تشکیل‌دهندة فرهنگ در شهر خلاق، هویت و تعاملات اجتماعی انسان شهرنشین را شکل می‌دهد (ابراهیمی و فرشچیان، 1393: 6). از منظر دین اسلام، زندگی بشر بدون مراوده و تعامل اجتماعی امکان‌پذیر نیست. پیاده‌سازی شاخص‌های فضایی ایرانی‌اسلامی در مکان‌ها و فضاهای عمومی شهری اعم از بوستان‌ها، مراکز خرید، مراکز اداری و تجاری، پیاده‌راهها، شبکه‌های حمل و نقل اماکن مذهبی، مراکز درمانی و...، جلوه‌گر خلاقیت‌های بصری و معنوی در فضای شهری می‌شود (مختاری و همکاران، 1394: 36).

خلاقیت اجتماعی با معیارهای زیر سنجیده می‌شود:

- مکان‌ها و فضاهای عمومی، عاملی اثرگذار بر شکل‌گیری جغرافیای فرهنگی منطقه؛

- وجود مکان‌های عمومی، تجلی‌گر جهان‌بینی ایرانی‌اسلامی مانند برج‌ها، نمادها و نشانه‌ها؛

- طراحی و ساخت مکان‌ها و فضاهای عمومی برمبنای معماری ایرانی‌اسلامی در منطقه؛

- تقویت روحیة مداراگری و پذیرش ساکنان منطقه با حضور در فضاها و مکان‌های عمومی منطقه؛

- تأثیر مکان‌ها و فضاهای عمومی بر جنب و جوش و سرزندگی ساکنان منطقه؛

- محله‌محوری در مدیریت شهری منطقه.

7. شاخص خلاقیت آموزشی و پژوهشی شهر خلاق ایرانی‌اسلامی: از دیدگاه فلوریدا، مراکز آموزشی و پژوهشی به‌مثابة پرورش‌دهندة استعدادها و مهارت‌ها درزمینة انتقال تخصص‌های نظری و عملی و رشد خلاقیت ساکنان شهرها نقش‌آفرین هستند؛ به همین علت مکان‎‌ها و فضاهای آموزشی، علمی، فرهنگی و هنری در جایگاه کانون‌های خلاق در مناطق شهری متبلور می‌شوند. از منظر اسلام سواد و کسب دانش افزون بر تربیت و آماده‌کردن نیروی انسانی ماهر، در پیشبرد برنامة پیشرفت انسانی اثر بسزایی دارد. توسعه و گسترش مکان‌ها و فضاهای آموزشی و پژوهشی اعم از کودکستان‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، آموزشگاه‌های علمی و فنی و حرفه‌ای، مراکز آموزشی دینی و اسلامی (حوزه‌های علمیه)، آموزشگاههای فرهنگی و هنری، از ارکان اصلی برنامه‌ریزی شهر خلاق برای ایجاد خلاقیت انسانی، اقتصادی، فرهنگی، علمی و هنری محسوب می‌شود (مختاری و همکاران، 1394: 36). به‌منظور سنجش این شاخص از معیارهای زیر بهره گرفته شده است:

- تعداد اماکن آموزشی و پژوهشی در حوزه‌های دینی؛

- تعداد اماکن مذهبی سایر ادیان توحیدی و غیرتوحیدی؛

- تعداد و سرانة فضاهای آموزشی در مقطع کودکستان و مهدکودک؛

- فضاهای آموزشی در مقاطع تحصیلی، مدارس عمومی و...؛

- تعداد مراکز آموزش عالی (دانشگاهی).

8. شاخص خلاقیت اکولوژیکی شهر خلاق ایرانی‌اسلامی: رسیدن به توسعة پایدار شهری، رابطة مستقیمی با حرکت آن شهر برای رسیدن به شهر خلاق دارد. شاخص‌های اکولوژیکی در زیبایی، پایداری، زیست‌پذیری، القای حس شادابی و سرزندگی، تلطیف هوا، ارتقای کنش‌های فرهنگی و اجتماعی و رشد اقتصادی شهرها اثرگذارند. برمبنای قوانین اسلام، در طول توسعة تمدن اسلامی در بلاد دیگر، خلق فضاهای سبز اکولوژیک مثل باغ اسلامی در شهرها گرامی داشته می‌شد. از منظر فضایی، طراحی کالبدی بوستان‌ها و فضاهای سبز عمومی شهری مبتنی بر ارزش‌های ایرانی‌اسلامی و معنوی که تداعی‌گر عبودیت، تقوی، اخلاق‌گرایی، زیبایی، تواضع، نظم، هویت، تفکر هم‌زیستی با طبیعت، نوگرایی و... باشد، به‌مثابة مصداقی برای نمود خلاقیت شهری در فضای شهر ایرانی‌اسلامی مطرح می‌شود (امینی، 1395: 147). این شاخص معیارهایی دارد که عبارت‌اند از:

- وجود باغ ایرانی، نمادی از خلاقیت اکولوژیکی در فضای منطقه؛

- فضای سبز خلاق برای القای زیبایی خالق زیبایی‌ها؛

- نقش فضاهای سبز مناطق در تعامل اجتماعی شهروندان؛

- طراحی خلاقانة فضاهای سبز و تفرجگاه‌های اکولوژیک برمبنای فرهنگ ایرانی‌اسلامی؛

- حس شادابی، تلطیف هوا، زیبایی شهری، القای بهشت برین و طراوت شهروندان با حضور در فضای سبز؛

- برگزاری جشن‌های ملی‌مذهبی، مسابقات و سرگرمی‌ها در فضاهای سبز منطقه؛

- نمود عینی نمادهای بومی فرهنگی، مذهبی، تاریخی، هنری و ادبی در فضاهای سبز منطقه؛

- میزان گذران اوقات فراغت شهروندان و اثرگذاری آن بر سرزندگی ساکنان منطقه.

9. شاخص خلاقیت اقتصادی در شهر خلاق ایرانی‌اسلامی: فعالیت‌های تجاری در فضای شهری ضمن جذب و جلب مردم به فضای شهری، زمینة حضور و تجمع سایر عملکردها و انسان‌ها را فراهم می‌کند و پیرو همین جاذبه و حضور ناشی از آن است که برقراری تعاملات اجتماعی نیز ممکن و آسان می‌شود. یکی از شاخص‌های رونق اقتصادی شهری در شهرهای جهان اسلام، بازار است که در بین اماکن مختلف کسب و کار در فضای شهری جایگاه ویژه‌ای دارد. امروزه علاوه بر بازار، توسعة خلاقانة اماکن و مجتمع‌های تجاری بین‌المللی، مراکز خرید، فروشگا‌ه‌های بزرگ ارائه‌دهندة برندهای مختلف بین‌المللی (هایپرها) از تولیدات فرهنگی، صوتی و تصویری، هنری، البسه، زیورآلات، لوازم خانگی و... در فضای شهرهای ایرانی، بیان‌کنندة انعطاف‌پذیری مناسب فرهنگ ایرانی‌اسلامی در اختلاط با فرهنگ‌های بیگانه بوده است (امینی، 1395: 172).

معیارهای شاخص خلاقیت اقتصادی عبارت‌اند از:

- وجود مراکز تاریخی و ریشه‌دار تجاری در سطح منطقه؛

- لزوم پرداختن به صنایع خلاق برتر و بوم‌محور برگرفته از فرهنگ ایرانی‌اسلامی در منطقه؛

- توسعة اقتصاد فرهنگی در سطح منطقه؛

- توسعة تجارت دانش‌بنیان در امور مالیاتی، تجارت و بانکداری الکترونیک در سطح منطقه.

10. شاخص خلاقیت ارتباطی در شهر خلاق ایرانی‌اسلامی: شبکه‌های ارتباطی از دو منظر و مقیاس بر خلاقیت شهری اثرگذارند؛ برقراری ارتباطات درون‌شهری و برقراری ارتباط شهر با حاشیه و با دنیای بیرون. شهرهای خلاق، خیابان‌های حاوی فضاهایی دارند که انواع فعالیت‌های پیادة پویا مانند راه‌رفتن و پرسه‌زدن، و ایستا مانند نشستن، ایستادن، خوردن، بازی‌کردن و... را برای شهروندان مهیا می‌کنند. در فرهنگ شهرسازی ایرانی‌اسلامی، ایجاد خیابان‌ها و گذرگاه‌های شهری، متناسب و سازگار با فرهنگ متحول شهرنشینی در محور برنامه‌ریزی شهری در شهر ایرانی‌اسلامی بوده است (امینی، 1395: 176). معیارهای این شاخص عبارت‌اند از:

- ارتقای سرعت جابه‌جایی شهروندان در شبکه‌های ارتباطی داخل منطقه؛

- خیابان‌ها، بستر زایش و رویش خلاقیت در منطقه؛

- تحقق ایده‌پردازی فلسفی، هنری، فرهنگی، ادبی، معنوی و مذهبی با پرسه‌زدن در خیابان‌های منطقه؛

- توسعة فضاهای ارتباطی سطحی و زیرسطحی برمبنای فرهنگ بومی ایرانی‌اسلامی؛

- انسان‌محوری شبکه‌های ارتباطی درونی در سطح منطقه (توسعة پیاده‌روها)؛

- سطح گسترش شبکه‌های ارتباطی درونی (خطوط مترو، BRT و خطوط تاکسیرانی و دوچرخه).

11. شاخص خلاقیت بهداشتی و درمانی در شهر خلاق ایرانی‌اسلامی: تأمین سلامت برای یکایک مردم در هر جامعه از حقوق اساسی انسان‌هاست که باید دولت‌ها و متولیان امور توجه جدی به آن داشته باشند (احدنژاد و همکاران، 1393: 463). اسلام چون سلامتی را نیاز اساسی و ضامن بقای نسل آدمی می‌داند، راهکارهای فراوانی را برای حفظ و تأمین آن پیش روی بشر قرار می‌دهد (اسم‌حسینی، 1388: 2). معیارهای این شاخص عبارت‌اند از:

- سرانه‌های مکانی و فضایی و بهداشتی و درمانی؛

- مراکز درمانی و بهداشتی طب سنتی ایرانی‌اسلامی.

 

روش‌شناسی پژوهش

روش پژوهش

روش پژوهش حاضر به‌لحاظ هدف، کاربردی و به‌لحاظ ماهیت، توصیفی‌تحلیلی و شیوة گردآوری اطلاعات در حوزة کتابخانه‌ای‌میدانی خواهد بود. در روش کتابخانه‌ای از کتب و مقالات داخلی و خارجی و دیگر طرح‌های فرادست استفاده شده است. در بخش گردآوری داده‌ها برای تبیین شاخص‌های ایرانی‌اسلامی شهر خلاق در کلان‌شهر اصفهان از اطلاعات مرکز آمار ایران، نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1390 و 1395، آمارنامه و اطلس کلان‌شهر اصفهان، سالنامة آماری استان اصفهان 1394، استان‌شناسی اصفهان 1395، اطلاعات شهروندان از طریق پرسش‌نامه و همچنین داده‌های حاصل از پرسش‌نامة گردآوری‌شده از کارشناسان برنامه‌ریزی شهری در سطح شهر اصفهان استفاده شده است.

جامعة آماری این پژوهش را کارشناسان حوزه‌های معاونت فرهنگی‌اجتماعی و شهرسازی شهرداری‌های مناطق پانزده‌گانة شهر اصفهان تشکیل می‌دهد. برای سنجش نسبت و شاخص روایی‌محتوایی تعداد 11 شاخص و 97 زیرشاخص تعیین‌شده، از نظرات تخصصی تعداد 35 نفر از متخصصان حوزة مطالعاتی شهر خلاق و برنامه‌ریزی شهری شامل 4 نفر عضو هیئت علمی دانشگاه با تخصص مرتبط، 11 مدیر ارشد شهری، 5 دانشجوی دکتری با تخصص مرتبط و 15 کارشناس ارشد با زمینة تخصصی مرتبط استفاده شده است. همچنین به‌منظور بررسی هرچه بهتر شاخص‌ها، تعداد 120 نفر از کارشناسان حوزة معاونت فرهنگی‌اجتماعی و شهرسازی مناطق پانزده‌گانة شهرداری اصفهان به‌صورت تمام‌شماری انتخاب شدند.

 

معرفی محدودة پژوهش

شهر اصفهان با طول جغرافیایی ۵۱ درجه و ۳۹ دقیقه و ۴۰ ثانیة شرقی و عرض جغرافیایی ۳۲ درجه و ۳۸ دقیقه و ۳۰ ثانیة شمالی پس از تهران و مشهد، سومین شهر بزرگ ایران است. شهر تاریخی اصفهان، مرکز استان اصفهان است که در شمال غرب شهرستان اصفهان قرار گرفته است. جمعیت این شهر براساس آخرین سرشماری سال 1395، 1961260 نفر بوده است.

در تقسیم‌بندی مناطق شهری اصفهان، رودخانة زاینده‌رود شهر را به دو نیمة شمالی و جنوبی تقسیم کرده است. نیمة جنوبی شامل سه منطقة 5، 6 و 13 است و سایر مناطق در نیمة شمالی رودخانه واقع شده‌اند. محور مصنوع چهارباغ، نیمة شرقی و غربی را پدید می‌آورد (مختاری و همکاران، 1393: 109). براساس منطقه‌بندی شهرداری اصفهان از تابستان سال 1392، شهر به 15 منطقه تقسیم شده است (همان).

 

شکل- 1: معرفی محدودة پژوهش در سطح کشور، استان و شهر

 

جدول- 2: ویژگی‌های جمعیتی و مساحتی شهر اصفهان به تفکیک مناطق پانزده‌گانه

(منبع: با اقتباس از آمارنامة شهر اصفهان و مرکز آمار ایران، 1395)

منطقه

کل محدوده و حریم (هکتار)

سهم محدودة قانونی (درصد)

جمعیت سال 1390

جمعیت سال 1395

میزان رشد جمعیت 95-90

تراکم در سال 1395

تعداد خانوار

1

810

100

78037

79091

0.27

97.6

27282

2

2145

48

64750

69120

1.31

32.2

21808

3

1152

100

109968

110368

0.07

95.8

36956

4

7502

15

125978

133731

1.2

17.8

43812

5

6002

28

163241

150865

1.56-

25.1

48039

6

6707

19

111652

112129

0.09

16.7

37630

7

2857

47

148680

168732

2.56

59.1

52925

8

2039

100

237407

239756

0.2

117.6

75339

9

2025

52

73291

75168

0.51

37.12

24370

10

2146

76

212369

207803

0.43-

96.8

65602

11

1097

71

59160

58841

0.11-

53.6

17962

12

8223

18

125681

136376

1.65

16.6

42655

13

3524

57

118259

132469

2.3

37.6

38854

14

1938

49

167724

164850

0.35-

85.1

47999

15

6905

24

112771

121961

1.58

17.7

37858

کل شهر

20034

36

1908968

1961260

0.54

97.9

619091

 

یافته‌های پژوهش

به‌منظور تدوین شاخص‌های مکانی و فضایی شهر خلاق ایرانی‌اسلامی، 11 شاخص اصلی شامل طبقة خلاق، خلاقیت فرهنگی، خلاقیت مذهبی، خلاقیت آموزشی و پژوهشی، خلاقیت اکولوژیکی، خلاقیت تاریخی، خلاقیت اجتماعی، خلاقیت طراحی و معماری، خلاقیت اقتصادی، خلاقیت ارتباطی، خلاقیت بهداشتی و درمانی و تعداد 97 زیرشاخص مربوط به هریک از شاخص‌های اصلی تعیین شد. سپس پرسش‌نامه‌های تخصصی برای سنجش نسبت روایی‌محتوایی[29] (CVR) و شاخص روایی‌محتوایی[30] (CVI) معیارهای (زیرشاخص‌های) مکانی و فضایی مؤثر بر بومی‌سازی شاخص‌های شهر خلاق ایرانی‌اسلامی مشخص و روایی‌محتوایی و پایایی شاخص‌ها ارزیابی شدند. پس از گردآوری پاسخ افراد پنل ارزیاب، برای اطمینان از انتخاب مهم‌ترین و درست‌ترین محتوا (ضرورت سؤال) از نسبت روایی‌محتوایی استفاده شد. برای تعیین روایی‌محتوایی، پرسش‌نامه‌ای برای تعداد 35 نفر از متخصصان و استادان حوزه‌های شهرسازی، معماری و برنامه‌ریزی شهری ارسال شد. از متخصصان درخواست شد به
97 زیرشاخص پرسش‌نامه به‌صورت «ضروری است»، «ضروری نیست، ولی مفید است»، «ضرورتی ندارد» پاسخ دهند. برای کمی‌سازی آرای اعضای پنل ارزیاب (مختصصان)، نخست پاسخ‌ها براساس محاسبة فراوانی آرایی که به گزینة «ضروری است» (E) تعلق گرفته بود، با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخة 23 استخراج و در ادامه با استفاده از رابطة 1، CVR محاسبه و با جدول لاوشی[31] انطباق داده شد. تعداد 35 نفر در پنل ارزیاب این پژوهش حضور داشتند که براساس جدول (3) مقدار CVR اعداد بیش از 31/0 است.

رابطة 1: محاسبة CVR

 

 = تعدادی از اعضای پنل ارزیاب است که در آن زیرشاخص، گویة «ضروری است» را انتخاب کرده باشند.

N = تعداد کل اعضای گروه ارزیاب.

جدول- 3: حداقل مقادیر CVR پذیرفته برمبنای تعداد متفاوت اعضای پنل (ارزیابان) از منظر لاوشی
(منبع: محمدبیگی و همکاران، 1393: 1162)

تعداد اعضای پنل ارزیاب (نفر)

حداقل مقادیر CVR پذیرفته

تعداد اعضای پنل ارزیاب (نفر)

حداقل مقادیر CVR پذیرفته

5 تا 7

99/0

20

42/0

8

85/0

25

37/0

9

78/0

30

33/0

10

62/0

35

31/0

15

49/0

40

29/0

 

تعداد 11 زیرشاخص که CVR کمتر از صفر داشته و میانگین عددی قضاوت زیرشاخص‌های کمتر از 5/1 بوده است، از لیست زیرشاخص‌های شهر خلاق ایرانی‌اسلامی حذف شد. پس از تعیین و محاسبة CVR و برای اطمینان از اینکه پرسش‌های پژوهش به بهترین نحو برای اندازه‌گیری محتوا طراحی شده‌اند، از پرسش‌نامة شاخص روایی محتوا (CVI) استفاده شد. بدین منظور دوباره پرسش‌نامه برای محاسبة CVI به 35 نفر از متخصصان ارسال و از آنها خواسته شد دربارة هریک از 97 پرسش، براساس طیف لیکرتی چهار قسمتی درزمینة سه معیار زیر اظهارنظر کنند: مربوط‌بودن، ساده‌بودن و واضح‌بودن. (برای نمونه 1: واضح نیست، 2: نسبتاً واضح است، 3: واضح است،
4: کاملاً واضح است). بدین منظور امتیاز CVI با مجموع امتیازات موافق برای هر آیتم که رتبة 3 و 4 (بیشترین نمره) را کسب کرده‌اند، بر تعداد کل جامعة آماری پژوهش محاسبه می‌شود.

رابطة 2: محاسبة CVI

 

CVR= تبدیل صورت خطی و مستقیم اعضای گروه پنل است که عبارت «ضروری» را انتخاب کرده‌اند.

= تعداد پرسش‌های باقی‌مانده است.

در این پژوهش پس از روایی‌سنجی، تعداد 11 پرسش حذف شد. درنهایت 86 پرسش باقی ماند. مقدار شاخص روایی پرسش‌های باقی‌مانده براساس رابطة 2 به شرح زیر محاسبه شد.

 

بنابراین مقدار شاخص روایی‌محتوایی پذیرفته برای پرسش‌نامة دوم 47/0 محاسبه شد. اندازة روایی محتوایی براساس رابطة 4-3 محاسبه می‌شود.

رابطة (4-3): محاسبة اندازة روایی محتوا

 CVI =

مجموع تعداد اعضای پنل ارزیاب که به آیتم نمرة 3 و 4 داده‌اند

تعداد کل پنل ارزیاب

 

پس از انجام محاسبات مربوطه، اندازة CVI زیرشاخص «برخورداربودن از عقلانیت ایرانی و اسلامی» و «واگرایی، همگرایی عینیت و انتزاعی‌بودن تفکر» که زیرمجموعة شاخص طبقة خلاق بودند، به ترتیب 29/0 و 34/0 محاسبه شد که به علت کمتر از مقدار شاخص روایی‌محتوایی‌بودن از لیست زیرشاخص‌ها حذف شد. گویه‌هایی (زیرشاخص‌ها) که شاخص CVI آنها نهایی شده بود، در نرم‌افزار SPSS نسخة 23 وارد و سپس با استفاده از روش آلفای کرونباخ پایایی پرسش‌نامه سنجیده شد. ضریب به‌دست‌آمده معادل 97/0 بود که سازگاری درونی قوی پرسش‌نامه را نشان می‌دهد. از 84 زیرشاخص تأییدشده، تعداد 51 شاخص در قالب پرسش‌نامة کیفی مشتمل بر پرسش‌های پنج گزینه‌ای طیف لیکرت به تعداد جامعه (120 نفر) تهیه و در اختیار کارشناسان حوزة معاونت فرهنگی و اجتماعی و همچنین کارشناسان حوزة شهرسازی مناطق پانزده‌گانة شهر اصفهان قرار گرفت. بقیة زیرشاخص‌ها (33 زیرشاخص) برمبنای داده‌های آماری (داده‌های ثانویه) مناطق پانزده‌گانه در قالب ماتریس 33×15 تکمیل و برای تجزیه و تحلیل میزان خلاقیت مناطق در چهارچوب مدل رتبه‌بندی ویکور استفاده شد. مبنای امتیازدهی به زیرشاخص‌های پرسش‌نامه‌ها، ادبیات بومی تعریف‌شده از شهر خلاق در جدول (4) است.

جدول- 4: مبنای تعیین میزان خلاقیت شهری

مبنای تعیین میزان خلاقیت مناطق

وضعیت خلاقیت

توضیح

میانگین کمتر از 60

بسیار ضعیف

خارج از چهارچوب کلی شهر خلاق

بین 60 تا 65

ضعیف

نیازمند به اصلاح کلی و بهبود روش‌های برنامه‌ریزی شهر خلاق

بین 65 تا 70

خوب

فراهم‌بودن زمینه به‌منظور بهبود شرایط برای گام‌برداشتن در مسیر شهر خلاق (مرحلة گذار)

بین 70 تا 75

بسیار خوب

مهیابودن شرایط برای توسعة خلاقیت شهری

بیش از 75

عالی

اتخاذ شرایط شهر خلاق

 

تجزیه و تحلیل داده‌های جمعیت‌شناختی پژوهش

در 120 پرسش‌نامة توزیع‌شده بین کارشناسان حوزة معاونت فرهنگی‌اجتماعی و شهرسازی مناطق پانزده‌گانة شهرداری اصفهان، 43 نفر زن معادل 8/35درصد و 77 نفر مرد معادل 2/64درصد از پاسخگویان بوده‌اند. از این تعداد، 37 نفر در ردة سنی 25 تا 34 سال، 58 نفر در ردة سنی 35 تا 44 سال، 10 نفر در ردة سنی 45 تا 54 سال و 15 نفر در ردة سنی 55 سال به بالا بوده‌اند. میزان تحصیلات 67 نفر از پاسخگویان لیسانس، 50 نفر فوق لیسانس و 3 نفر دکتری بوده است. همچنین کمترین میزان سابقة کار کارشناسان 2 و بیشترین 30 سال بوده است. میانگین سابقة کار پاسخگویان 48/13 سال است.

جدول- 5: اطلاعات جمعیت‌شناختی پژوهش

متغیر

فراوانی

درصد فراوانی

متغیر

فراوانی

درصد فراوانی

سن

25- 34 سال

37

30.8

جنسیت

زن

43

35.8

35– 44 سال

58

48.3

مرد

77

64.2

45– 54 سال

10

8.3

تحصیلات

لیسانس

67

55.8

بیش از 55

15

12.5

فوق لیسانس

50

41.7

سابقة کار

کمترین

2 سال

بیشترین

30 سال

دکتری

3

2.5

میانگین

13.48 سال

 

توصیف متغیرهای مشاهده‌شده

با نگاهی به توصیف آماری متغیرهای مشاهده‌شده و نحوة پردازش آنها مطابق جدول (6)، میانگین محاسبه‌شده برای گویه‌ها 182/3 است. این موضوع نشان می‌دهد از دیدگاه کارشناسان مناطق پانزده‌گانة شهرداری اصفهان، میزان خلاقیت شهری کلان‌شهر اصفهان بیش از حد متوسط در طیف 5 گزینه‌ای لیکرت است؛ به بیان دیگر شاخص‌های ایرانی‌اسلامی شهر خلاق بر خلاقیت کلان‌شهر اصفهان به مقدار تقریباً زیاد اثرگذارند.

جدول- 6: توصیف متغیرهای مشاهده‌شدة شاخص‌های ارزیابی میزان خلاقیت شهر اصفهان

شاخص

متغیرها و معیارهای سنجیده‌شده

معیارها

میانگین

انحراف معیار

طبقة خلاق

داشتن ابتکارات علمی، هنری، فرهنگی و کارآفرینی در سطح منطقه

3.63

0.89

برخورداری از توان و قابلیت سؤال‌پردازی

3.37

0.66

داشتن تفکر و اصالت فرهنگی ایرانی‌اسلامی

3.59

0.73

انعطاف‌پذیری و مداراگری (تنوع اقوام، تعامل و پذیرش اجتماعی) در منطقه

3.65

0.71

داشتن اعتقادات دینی

3.84

0.67

حس مشارکت‌جویی با مدیران شهری و معتمدبودن برای مدیریت شهری

3.63

0.77

سطح دانش و محوریت قراردادن دانش و فناوری نوین خلاقانه

3.44

0.74

داشتن ایده‌های مهارتی و تحول‌گرا

3.38

0.87

خلاقیت فرهنگی و مذهبی

کیفیت و تعداد صنایع فرهنگی

3.30

0.88

برگزاری جشنواره‌ها و همایش‌های بومی فرهنگی و هنری ایرانی‌اسلامی

3.09

0.86

توسعة ایده‌های خلاقانه در کاربری‌های مذهبی برمبنای فرهنگ ایرانی

3.22

0.83

جایگاه اماکن و فضاهای مذهبی در گسترش اجتماعات انسانی مؤثر بر خلاقیت شهری

3.34

0.77

اماکن و فضاهای فرهنگی درآمدزا و اثرگذار بر رشد اقتصاد شهر ایرانی‌اسلامی

3.44

0.86

خلاقیت تاریخی

تأثیر میراث تاریخی به‌مثابة بستری برای خلق ایده‌های نو شهری

3.36

0.94

اثرگذاری مکان‌ها و فضاهای ملموس تاریخیِ ایرانی‌اسلامی بر هویت شهر و منطقه

3.39

0.83

استفاده از جاذبة گردشگری مکان‌ها و فضاهای تاریخی

3.27

0.87

تأثیر مکان‌ها و فضاهای تاریخی تلفیق‌شده بر فضاهای مدرن شهری

3.28

0.83

خودنمایی قابلیت‌های ملی، فرهنگی و مذهبی در میراث تاریخی منطقه

3.22

0.82

آثار تاریخی ملموس و غیرملموس شهری، عاملی برای ارتقای تفکر خلاقانه در منطقه

3.29

0.82

میراث تاریخی، محرکی برای شکوفایی شهری و ایده‌پردازی برای برنامه‌ریزی شهر خلاق

3.38

0.79

خلاقیت اکولوژیکی

وجود باغ‌های ایرانی، نمادی از خلاقیت اکولوژیکی در فضای منطقه

3.26

0.93

فضای سبز خلاق برای القای زیبایی خالق زیبایی‌ها

3.34

0.85

نقش فضاهای سبز مناطق در تعامل اجتماعی شهروندان

3.58

0.77

طراحی خلاقانة فضاهای سبز و تفرجگاه‌های اکولوژیک برمبنای فرهنگ ایرانی‌اسلامی

3.31

0.88

حس شادابی، تلطیف هوا، زیبایی شهری و طراوت شهروندان با حضور در فضاهای سبز منطقه

3.40

0.87

برگزاری جشن‌های ملی و مذهبی، مسابقات و سرگرمی‌ها در فضاهای سبز منطقه

3.48

0.75

نمود عینی نمادهای بومی فرهنگی، مذهبی، تاریخی، هنری و ادبی در فضاهای سبز منطقه

3.25

0.89

میزان گذران اوقات فراغت شهروندان و اثرگذاری آن بر سرزندگی ساکنان منطقه

3.38

0.87

خلاقیت اقتصادی

وجود مراکز تاریخی و ریشه‌دار تجاری در سطح منطقه

3.21

0.91

لزوم پرداختن به صنایع خلاق برتر و بوم‌محور برگرفته از فرهنگ ایرانی‌اسلامی در منطقه

3.18

0.86

توسعة اقتصاد فرهنگی در سطح منطقه

3.19

0.86

توسعة تجارت دانش‌بنیان در امور مالیاتی، تجارت و بانکداری الکترونیک در سطح منطقه

3.03

0.98

خلاقیت اجتماعی

مکان‌ها و فضاهای عمومی، عاملی اثرگذار بر شکل‌گیری جغرافیای فرهنگی منطقه

3.38

0.79

وجود مکان‌های عمومی تجلی‌گر جهان‌بینی ایرانی‌اسلامی مانند برج‌ها، نمادها و نشانه‌ها

3.19

0.78

طراحی و ساخت مکان‌ها و فضاهای عمومی برمبنای معماری ایرانی‌اسلامی در منطقه

3.12

0.89

تقویت روحیة مداراگری و پذیرش ساکنان منطقه با حضور در فضاها و مکان‌های عمومی منطقه

3.15

0.86

تأثیر مکان‌ها و فضاهای عمومی بر جنب و جوش و سرزندگی ساکنان منطقه

3.46

0.87

محله‌محوری در مدیریت شهری منطقه

3.38

0.82

خلاقیت طراحی و معماری

رعایت اصول معماری ایرانی‌اسلامی (جذابیت، ایمنی، طبیعت‌گرایی و معنویت) در ساخت‌وساز

3.08

0.92

خلاقیت در منظر شهر برمبنای اصول معماری ایرانی‌اسلامی

3.12

0.97

توسعة المان‌های مکانی و فضایی هویت‌بخش در سطح منطقه

3.18

0.87

محوریت اصول اسلامی مانند معنویت، جذابیت، خلاقیت، ایمنی و... در معماری فضاهای منطقه

3.23

0.91

طراحی خلاقانة نمادهای هنری، نقاشی، ادبی، عرفانی و مذهبی در معابر و فضاهای عمومی منطقه

3.22

0.83

خودنمایی هنرهای تجسمی در معماری فضاهای عمومی منطقه

3.13

0.76

محوریت قراردادن اصل طبیعت‌گرایی در معماری و طراحی فضاهای منطقه

3.25

0.85

خلاقیت ارتباطی

ارتقای سرعت جابه‌جایی شهروندان در شبکه‌های ارتباطی داخل منطقه

3.28

0.94

خیابان‌ها، بستر زایش و رویش خلاقیت در منطقه

3.07

0.84

تحقق ایده‌پردازی فلسفی، هنری، فرهنگی، ادبی، معنوی و مذهبی با پرسه‌زدن در خیابان‌های منطقه

2.83

0.88

توسعة فضاهای ارتباطی سطحی و زیرسطحی برمبنای فرهنگ بومی ایرانی‌اسلامی

3.02

0.78

انسان‌محوری شبکه‌های ارتباطی درونی در سطح منطقه (توسعة پیاده‌روها)

3.13

0.85

سطح گسترش شبکه‌های ارتباطی درونی (خطوط مترو، BRT و خطوط تاکسیرانی و دوچرخه)

3.30

0.85

 

رتبه‌بندی مناطق پانزده‌گانة شهر اصفهان با استفاده از مدل رتبه‌بندی ویکور

ویکور، روشی مبتنی بر برنامه‌ریزی توافقی مسائل تصمیم‌گیری چندمعیاره است که مسائلی با معیارهای نامتناسب و ناسازگار را ارزیابی می‌کند. در شرایطی که فرد تصمیم‌گیرنده قادر به شناسایی و بیان برتری‌های یک مسئله در زمان شروع و طراحی آن نیست، این روش به‌مثابة ابزاری مؤثر در تصمیم‌گیری مطرح می‌شود. تعداد
33 زیرشاخص‌ مربوط به شاخص‌های بومی شهر خلاق که کارشناسان و متخصصان تأیید کردند، جزو شاخص‌های کمی بودند که با گرد‌آوری داده‌های ثانویه از منابع متعدد، یک ماتریس 33×15 تهیه شد. در ادامه برای تجزیه و تحلیل میزان خلاقیت مناطق در چهارچوب مدل ویکور، ماتریس خام داده‌ها، منطبق با 11 شاخص بررسی‌شده در مناطق پانزده‌گانة اصفهان مطابق با جدول (7) تشکیل شد.

جدول- 7: ماتریس داده‌ها برمبنای جمعیت مناطق (نسبت به 10000 نفر)

شاخص

منطقه

فرهنگی مذهبی

شاخص آموزشی

شاخص تاریخی

شاخص اکولوژیکی

شاخص اجتماعی

شاخص اقتصادی

شاخص ارتباطی

شاخص بهداشتی

1

5.3988

1.8965

0.2023

1.0368

1.8080

0.1264

0.0594

0.4805

2

1.5625

0.6944

0.0289

0.9259

0.3472

0.0145

0.0391

0.1447

3

8.6982

1.5403

0.6614

0.7248

1.8937

0.1540

0.0471

1.2232

4

1.3086

1.1366

0.0374

0.6805

0.3440

0.0374

0.0165

0.2692

5

2.4128

1.6505

0.0530

0.3579

1.0672

0.0928

0.0232

0.3447

6

3.1838

1.8996

0.0624

1.4537

1.1059

0.0624

0.0339

0.2319

7

1.0134

0.5097

0.0119

0.8297

0.2785

0.0119

0.0119

0.2963

8

1.1095

0.7674

0.0042

1.0427

0.2836

0.0083

0.0083

0.2461

9

1.6496

0.6253

0.0532

1.0111

0.4922

0.0266

0.0253

0.0798

10

1.2945

0.6352

0.0048

1.7276

0.4042

0.0241

0.0096

0.2984

11

1.1727

0.6118

0.0340

0.9347

0.3909

0.0170

0.0340

0.1190

12

0.9166

0.4766

0.0073

1.1879

0.4693

0.0293

0.0169

0.1833

13

0.9059

0.7398

0.0075

1.2154

0.2416

0.0075

0.0166

0.1132

14

0.8250

0.2972

0.0121

0.7643

0.2123

0.0243

0.0079

0.2062

15

1.4513

0.5330

0.0492

0.8855

0.4182

0.0164

0.0131

0.1640

 

نتیجة محاسبات صورت‌گرفته در مدل رتبه‌بندی ویکور برمبنای شاخص‌های کمی به شکل جدول (8) است.

جدول- 8: محاسبة نماگر نهایی ویکور و رتبه‌بندی مناطق براساس شاخص‌های کمی

منطقه

عدد ویکور

رتبة ویکور

منطقه

عدد ویکور

رتبة ویکور

1

0.4399

2

9

0.0631

7

2

0.0719

5

10

0.0346

10

3

0.9998

1

11

0.0581

8

4

0.0704

6

12

0.0336

11

5

0.2348

3

13

0.0037

15

6

0.2001

4

14

0.0039

14

7

0.0153

12

15

0.0418

9

8

0.0076

13

 

جدول- 9: خوشه‌بندی مناطق براساس پرسش‌نامة کمی (داده‌های موجود)

مبنای تعیین میزان خلاقیت مناطق

دامنة اعداد

وضعیت خلاقیت

وضعیت خلاقیت

مناطق

کمتر از 05/0

-

بسیار ضعیف

خارج از چهارچوب کلی شهر خلاق

7-8-10-12-13-14-15

بین 05/0 تا 2/0

0.05 تا 0.19

ضعیف

نیازمند اصلاح کلی و بهبود روش‌های برنامه‌ریزی شهر خلاق

2-4-9-11

بین 2/0 تا 35/0

0.19 تا 0.349

خوب

فراهم‌بودن زمینه برای بهبود شرایط به‌منظور گام‌برداشتن در مسیر شهر خلاق (مرحلة گذار)

5-6

بین 35/0 تا 5/0

0.349 تا 0.49

بسیار خوب

مهیابودن شرایط برای توسعة خلاقیت شهری

1

بیش از 5/0

-

عالی

اتخاذ شرایط شهر خلاق

3

 

رتبه‌بندی نهایی حاصل از تلفیق متغیرهای کمی و کیفی

به‌منظور رسیدن به یک رتبه‌بندی نهایی از میزان خلاقیت شهری در مناطق پانزده‌گانة شهر اصفهان، داده‌های حاصل از نتایج پرسش‌نامه (متغیرهای کیفی) و همچنین داده‌های موجود (متغیرهای کمی) با هم تلفیق شد و سپس با استفاده از روش رتبه‌بندی ویکور، رتبه‌بندی نهایی انجام گرفت. نتیجة ویکور محاسبه‌شدة حاصل از ترکیب داده‌ها در جدول (10) آمده است.

جدول- 10: محاسبة نماگر نهایی ویکور و رتبه‌بندی مناطق

منطقه

عدد ویکور

رتبة ویکور

منطقه

عدد ویکور

رتبة ویکور

1

0.5377

2

9

0.1504

7

2

0.1537

6

10

0.0190

13

3

0.9998

1

11

0.1553

5

4

0.0883

9

12

0.0405

10

5

0.1839

4

13

0.0299

11

6

0.2429

3

14

0.0242

12

7

0.0178

14

15

0.1008

8

8

0.0001

15

 

براساس نتایج حاصل از تلفیق متغیرهای کمی و کیفی پژوهش، مناطق 1-3-6 جزو مناطق عالی، مناطق
2-5-9-11 جزو مناطق بسیار خوب، منطقة 15 جزو مناطق خوب، منطقة 4 جزو مناطق ضعیف و مناطق 7-8-10-12-13-14 جزو مناطق بسیار ضعیف در بهره‌مندی از میزان خلاقیت شهری‌اند.

 

 

 

جدول- 11: خوشه‌بندی نهایی میزان خلاقیت شهری مناطق پانزده‌گانة اصفهان

مبنای تعیین میزان خلاقیت مناطق

دامنة اعداد

وضعیت خلاقیت

وضعیت خلاقیت

مناطق

کمتر از 05/0

-

بسیار ضعیف

خارج از چهارچوب کلی شهر خلاق

7-8-10-12-13-14

بین 05/0 تا 1/0

0.05 تا 0.99

ضعیف

نیازمند اصلاح کلی و بهبود روش‌های برنامه‌ریزی شهر خلاق

4

بین 1/0 تا 15/0

0.1 تا 0.149

خوب

فراهم‌بودن زمینه برای بهبود شرایط به‌منظور گام‌برداشتن در مسیر شهر خلاق (مرحلة گذار)

15

بین 15/0 تا 2/0

0.15 تا 0.19

بسیار خوب

مهیابودن شرایط برای توسعة خلاقیت شهری

2-5-9-11

بیش از 2/0

-

عالی

اتخاذ شرایط شهر خلاق

1-3-6

 

 

شکل- 2: رتبه‌بندی نهایی میزان خلاقیت شهری در مناطق پانزده‌گانة اصفهان برمبنای رتبه‌بندی ویکور

نتیجه‌گیری و پیشنهادها

امروزه خلاقیت در شهرها به موضوع رقابتی بین شهرهای مختلف درآمده است و همة شهرها در سراسر دنیا از خلاقیت به‌مثابة شهرت و برند خود بهره می‌برند. اهمیت این موضوع سبب شده است در کشور ما نیز مطالعاتی دربارة خلاقیت در شهرها درزمینه‌های مختلف انجام شود. بر این اساس به نظر می‌رسد عوامل و شاخص‌های بومی مبتنی بر آموزه‌های فرهنگی و مذهبی ایران کمتر شناخته شده است.

در این پژوهش 11 شاخص شهر خلاق ایرانی‌اسلامی با 97 زیرشاخص مربوط بررسی و تجزیه و تحلیل شد. در این زمینه برای تعیین ضرورت استفاده از زیرشاخص‌ها در چهارچوب پرسش‌نامة نسبت روایی‌محتوایی (CVR)، در مرحلة نخست پرسش‌نامه‌ای مبتنی بر سه گزینة «ضروری است»، «ضروری نیست، ولی مفید است»، «ضرورتی ندارد»، برای 35 نفر از متخصصان و استادان حوزه‌های شهرسازی، معماری و برنامه‌ریزی شهری به‌صورت الکترونیکی ارسال شد. تعداد 11 زیرشاخص که CVR کمتر از صفر داشت و میانگین عددی قضاوت‌های آنها کمتر از 5/1 بود، از لیست حذف شدند. 86 زیرشاخص باقی‌مانده در قالب پرسش‌نامة CVI که یک پرسش‌نامة طیف لیکرت 4گزینه‌ای برای بررسی آیتم‌های مربوط‌بودن، واضح‌بودن و ساده‌بودن بود، در مرحلة دوم دوباره به‌صورت الکترونیکی در اختیار اعضای پنل ارزیاب قرار گرفت تا روایی‌محتوایی زیرشاخص‌ها ارزیابی شود که مقدار حداقلی آن 47/0 محاسبه شد. در ادامه تعداد دو زیرشاخص واجد احراز کمترین مقدار CVI نبود که حذف شدند. نتیجه حاصل سازگاری درونی قوی پرسش‌نامه بوده است. براساس نتایج به‌دست‌آمده میانگین محاسبه‌شده برای گویه‌ها 181/3 بوده است. نتیجة حاصل از تلفیق متغیرهای کمی و کیفی در رتبه‌بندی نهایی براساس مدل رتبه‌بندی ویکور این است که منطقة 3 با عدد ویکور 9998/0 در رتبة اول و منطقة 8 با عدد ویکور 0001/0 در رتبة آخر قرار گرفته است.

 

پیشنهادها

  • · با توجه به نتایج بدست آمده از وضعیت خلاقیت در مناطق 4-7-8-10-12-13و 14 به نظر می رسد توجه به مسائلی از جمله توسعه مراکز رشد ، پارک های علم و فناوری، ایجاد مراکز تجاری و توسعه فضاهای شهری با محور قراردادن اصول شهرسازی و شهرنشینی ایرانی اسلامی به ویژه در مناطق 12-13 و 14 ، همچنین توجه خاص در حوزه بهداشت و سلامت و ایجاد بیمارستانهای تخصصی به ویژه در سطح کودکان با توجه به جمعیت ساکن در این مناطق می تواند در ارتقاء سطح خلاقیت مؤثر واقع شود؛
  • فراهم نمودن شرایط لازم در حوزه های حمل و نقل عمومی درون شهری به منظور تقلیل زمان جابجایی و کاهش زمان های تلف شده شهروندان ساکن در منطقه 15 به لحاظ بعد مسافت تا مرکز شهر ، همچنین توجه به توسعه مراکز درمان طب سنتی و برنامه ریزی در جهت ساماندهی فعالین در این حوزه می تواند در جهت حفظ وضعیت موجود منطقه و ارتقاء سطح خلاقیت مؤثر باشد؛
  • وضعیت مطلوب خلاقیت در مناطق 1-3-5-6-9-11 نیازمند توجه ویژه در زمینه حفظ شرایط موجود و بهبود آن می باشد.اقداماتی نظیر توجه خاص به گردشگری خلاق و احیاء،مرمت و تلفیق فضاهای شهری قدیمی موجود در این مناطق و تلفیق آنها با معماری جدید شهری بر اساس ارزش های فرهنگی ایرانی اسلامی و تغییر کاربری مکان های تاریخی ، ویرایش و بروز رسانی آنها،همچنین ایجاد فضاهای شهری برای ساعات مختلف شبانه روز و امکان استفاده از آنها در سطح مناطق به ویژه در مناطق 1-3-5 و 6 ،توجه خاص به کاربری های مذهبی خصوصاً مساجد و طراحی و معماری خلاق محور آنها؛


[1] Allan J.Scott

[2] Costa & et al

[3] Pablo Munoz

[4] Selada & et al

[5] Landry Charls

[6] Faghihi,Nezameddin & Sarafraz,Leyla

[7] Namyshlak Beata

[8] Guy Ernest Debord

[9] Richard Florida

[10] Allan Scott

[11] European Creativity Index

[12] Creative Community Index

[13] Creative Vitality Index

[14] Florida Creative Index

[15] Baltimore Creativity Index

[16] UNESCO Index

[17] Creative Community Index

[18] Sasaki Creativity Index

[19] Creative City Index

[20] Landry Creativity Index

[21] Global creativity Index

[22] Hong Kong Creativity Index

[23] Sharpie’s Creativity Index

[24] Vanolo Creativity Index

[25] Global Innovation Index

[26] Czech Creativity Index

[27] HELSINKI CREATIVE CITY INDEX

[28] Creative Space Index

[29] Contain Validity Ratio

[30] Contain Validity Index

[31] Lawshe

 1- ابراهیمی، احدنژاد، فرشچیان، امیرحسین، (1393)، تعاملات اجتماعی راهبردی به سوی ارتقای سطح کیفی شهر خلاق اسلامی، نخستین همایش ملی شهرهای خلاق و توسعة پایدار اصفهان، شهرهای خلاق و مشکلات اجتماعی، 12-1.

 2- احدنژاد، محسن، قادری، حسین، هادیان، محمد، حقیقت‌فرد، پیام، درویشی، بنفشه، حقیقت‌فرد، الهام، زگردی، بیتاسادات، بردبار، آرش، (1393)، مکان‌یابی بهینه‌سازی مراکز درمانی شهری با استفاده از GIS: منطقة 11 شهر تهران، مجلة دانشگاه علوم پزشکی فسا، دورة 4، شمارة 4، 474-463.

 3- اسم‌حسینی، غلامرضا، (1388)، نظام بهداشت و سلامت در اسلام، دو فصلنامة تخصصی قرآن و علم، سال 3، شمارة 5، اصفهان، 1-31.

 4- امینی قشلاقی، داوود، (1395)، بومی‌سازی و تبیین شاخص‌های مکانی و فضایی شهر خلاق در کلان‌شهر تهران، رسالة دکتری، استادان راهنما: مختاری ملک‌آبادی، رضا، مرصوعی، نفیسه، دانشگاه پیام نور تهران، دانشکدة علوم انسانی.

 5- پیرنیا، محمدرضا، خالدی، دنیا، مختاری، زهره، (1395)، به‌کارگیری الگوی معماری اسلامی در ایجاد شهر خلاق، کنفرانس بین‌المللی نخبگان عمران، معماری و شهرسازی، خردادماه، تهران.

 6- جاوید، محمدهادی، حسین‌پور، سید علی، اکبری مطلق، مصطفی، (1391)، شهر خلاق برنامه‌ریزی راهبردی، انتشارات طحان، جلد اول، چاپ اول، تهران، 156 ص.

 7- سجادزاده، حسن، روستایی، سمانه، افشاری آزاد، سمیرا، (1390)، حفاظت فرهنگی یا فرهنگ حفاظت در توسعة پایدار، همایش ملی صنایع فرهنگی و نقش آن در توسعة پایدار، اسفندماه، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه.

 8- شیخ‌بگلو، رعنا، (1394)، اصالت مفهومی - عملکردی در هویت مکانی و تمدن ایران، بازخوانی معاصر در غرب، چهارمین کنفرانس الگوی اسلامی‌ایرانی پیشرفت، پیشرفت ایران؛ گذشته، حال، آینده، اردیبهشت‌ماه، تهران.

 9- صارمی، حمیدرضا، صارمی، مسعود، (1390)، تحلیل جایگاه شهر و زیبایی در هنر اسلامی، فصلنامة مطالعات شهر ایرانی‌اسلامی، دورة 1، شمارة 4، تهران، 111-101.

10- عاشوری، علی، (1392)، توسعة مکان‌های مذهبی در شهرهای ایران، نشریة منظر، دورة 5، شمارة 24، تهران، 39-36.

11- فتوحی مهربانی، باقر، کلانتری، محسن، رجایی، سید عباس، (1395)، شهر خلاق و شاخص‌های شهر خلاق ایرانی، فصلنامة علمی‌پژوهشی و بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران، جغرافیا، دورة جدید، سال 14، شمارة 51، تهران، 118-101.

12- محمدبیگی، ابوالفضل، محمدصالحی، نرگس، گل، محمدعلی، (1393)، روایی و پایایی ابزارها و روش‌های مختلف اندازه‌گیری آنها در پژوهش‌های کاربردی در سلامت، مجلة دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان، دورة 13، شمارة 12، رفسنجان، 1170-1153.

13- مختاری ملک‌آبادی، رضا، سقایی، محسن، ایمان، فاطمه، (1393)، سطح‌بندی مناطق پانزده‌گانة شهر اصفهان ازلحاظ شاخص‌های شهر خلاق با استفاده از مدل‌های برنامه‌ریزی، مجلة پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال 5، شمارة 16، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، 120-105.

14- مختاری ملک‌آبادی، رضا، مرصومی، نفیسه، علی‌اکبری، اسماعیل، امینی، داوود، (1394)، شاخص‌های بومی شهر خلاق با رویکرد ایرانی‌اسلامی، فصلنامة علمی‌پژوهشی و بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران، دورة جدید، سال 13، شمارة 47، تهران، 177-162.

15- مختاری ملک‌آبادی، رضا، مرصومی، نفیسه، علی‌اکبری، اسماعیل، امینی، داوود، (1394)، تبیین معیارهای بومی‌سازی شاخص‌های مکانی فضای شهر خلاق با رویکرد ایرانی‌اسلامی، فصلنامة علمی‌پژوهشی اطلاعات شهر ایرانی‌اسلامی، دورة 6، شمارة 22، تهران، 39-23.

16- مشکینی، ابوالفضل، رضایی مقدم، علی، (1393)، بررسی مؤلفه‌ها و شاخص‌های شهر اسلامی با تأکید بر نقش و اهمیت فرهنگ‌سازی در تحقق الگوی شهرسازی اسلامی - ایرانی، مجلة شهر پایدار، دورة 1، شمارة 1، تهران، 68-37.

17- مؤذنی، احمد، (1389)، بررسی بسترهای اجتماعی و فرهنگی شهرهای خلاق و نوآور (نمونة مطالعه: استان‌های ایران)، پایان‌نامة دکتری، استاد راهنما: ربانی، رسول، ربانی، علی، دانشگاه اصفهان، گروه علوم اجتماعی.

18- نظم‌فر، حسین، علوی، سعیده، عشقی چهاربرج، علی، (1396)، سنجش میزان برخورداری سکونتگاههای شهری استان اردبیل از شاخص‌های شهر خلاق، مجلة جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، دورة 28، پیاپی 66، شمارة 2، اصفهان، 184-167.

19- نقی‌زاده، محمد، (1389)، تأملی در چیستی شهر اسلامی، فصلنامة علمی‌پژوهشی اطلاعات شهر اسلامی، دورة 1، شمارة اول، تهران، 14-1.

20- Correia, Carlos Miguel and Jose da Silva Costa‚ (2014). “Measuring Creativity in the EU Member States”‚ Investigaciones Regionales‚ Vol 30‚ Pp 7–26.

21- Faghihi, Nezameddin‚ Sarafraz, Leyla‚ (2014). "Dynamics of innovation in Qatar and its transition to knowledge-based economy: Relative strengths and weaknesses", QScience Connect 2014‚ Vol 23, Pp 1-13.

22- Florida‚ R.‚ (2005). Cities and the Creative Class (Routledge, New York).

23- Florida, Richard‚ Mellander, Charlotta‚ King, Karen‚ (2015). The Global Creativity Index, Cities.

24- Gardoch, Carl‚ (2017). Urban cultural policy and creative city making, Cities, Vol 68‚ Pp 82-91.

25- Gong, Huiwen‚ Hassink, Robert‚ (2017). Exploring the clustering of creative industries, European Planning Studies.

26- Hesse, Markus‚ Lange‚ Bastian‚ (2013). Paradoxes of the Creative City‚ Contested Territories and Creative Upgrading – the Case of Berlin, Germany, Governance of Creative Industries, Pp 351-371.

27- Landry, Charls‚ (2014). Helsinki Creative City Index, Harnessing the Collective Imagination, City Of Helsinki Urban Facts.

28- Munoz, Pablo‚ (2010). Beyond Talent, Diversity and Technology: Transforming Small Cities into Creative Places, Msc Innovation, Creativity and Entrepreneurship‚ Newcastle University.

29- Namyshlak, Beata‚ (2017). Measures for the development of creative activities. implementation of the idea of a creative city, in practice, based on the example of WROCLAW, Wroclaw university.

30- Redaelli, Eleonora‚ (2015). Becoming a creative city: perspectives from Augustus Rome, Urban Geograghy, Vol 36, No 4, Pp 608-623.

31- Selada‚ c., Cunha‚ i.‚ Tomaz‚ e.‚ (2011). Creative-based strategies in small cities: A case-study approach‚ REDIGE, Edição Especial: Economia Criativa, Vol 2 (2).

32- Scott, A.‚ (2006). Creative cities: conceptual issues and policy questions, Journal of Urban Affairs, Vol 28 (1), Pp 1–17.

33- UNESCO, (2007). “Creative Cities Network”, Annual Report, 2000-2007.