شناسایی راهکارهای سازگاری کشاورزان کوچک‌مقیاس در مقابله با خشکسالی در استان آذربایجان غربی

نویسندگان

1 استادیار گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، ملاثانی، ایران

2 دکتری توسعه کشاورزی ،گروه مدیریت و توسعه کشاورزی، دانشگاه تهران، کرج، ایران

چکیده

در مناطق خشک و نیمه‌خشک همچون ایران، خشکسالی خطرناک‌ترین سازة اقلیمی به شمار می‌آید. در نواحی روستایی از آنجا که معیشت بیشتر مردم کشاورزی و نهادة اصلی در فعالیت‌های کشاورزی نیز آب است، خشکسالی تأثیراتی دوچندان دارد؛ این پدیده به نابودی اقتصاد روستایی، مهاجرت‌های روستاییان و درنهایت تخریب کیفیت زندگی روستایی منجر می‌شود.
هدف کلی این پژوهش، شناسایی راهکارهای سازگاری کشاورزان کوچک‌مقیاس در مقابله با خشکسالی در استان آذربایجان غربی است.
جامعة آماری پژوهش شامل دو گروه است؛ گروه نخست، همة کشاورزان کوچک‌مقیاس استان آذربایجان غربی و گروه دوم، کارشناسان و متخصصان آگاه به مسائل خشکسالی و معیشت در جهاد کشاورزی استان آذربایجان غربی. حجم نمونه در بخش کشاورزان، 430 نفر از سرپرستان خانوارهای روستایی کوچک‌مقیاس با استفاده از جدول کرجسی و مورگان و روش نمونه‌گیری طبقه‌ای چندمرحله‌ای با انتساب متناسب برای مطالعه مشخص و در بخش کارشناسان و متخصصان، 23 نفر به‌صورت هدفمند تعیین شد. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها، روش‌های سلسله‌مراتبی فازی (FAHP)، سامانة اطلاعات جغرافیایی (GIS) و نرم‌افزار SPSS به‌منظور انجام T تک‌نمونه‌ای و آزمون فریدمن به کار رفت.
نتایج تحلیل سلسله‌مراتبی فازی حاصل از پرسش‌نامة کارشناسان نشان می‌دهد مهم‌ترین راهکارهای سازگاری به ترتیب شامل اقتصادی، ترویجی‌فنی، زراعی، زیرساختی و اجتماعی‌فرهنگی است؛ اما از دیدگاه کشاورزان، مهم‌ترین راهکارهای سازگاری به ترتیب شامل اقتصادی، ترویجی‌فنی، اجتماعی‌فرهنگی، زراعی و زیرساختی است.
تاکنونبیشتر پژوهش‌ها درزمینة راهبردهای سازگاری انجام پذیرفته و پژوهشی درزمینة عوامل پیش‌برندة سازگاری در استان آذربایجان غربی انجام نشده است؛ بر این اساس بهره‌گیری از نظر کارشناسان و کشاورزان با مشخص‌کردن راهکارهای سازگاری در این پژوهش نوآوری محسوب می‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Adaptation Strategies of Small Scale Farmers in Confronting Droughts in West Azerbaijan Province

نویسندگان [English]

  • moslem savari 1
  • mohammad Shokati Amghani 2
1 Assistant Professor, Department of Agricultural Extension and Education, Agricultural Sciences and Natural Resources University of Khuzestan, Mollasani, Iran
2 PhD Graduate of Agricultural Development, Department of Agricultural Development and Management, University of Tehran, Karaj, Iran
چکیده [English]

Problem Statement: In arid and semi-arid regions such as Iran, drought is considered as the most dangerous climatic structure. The drought in rural areas, which is the main source of livelihood for agriculture and the main input into agricultural activities, has a double effect, which leads to the destruction of the rural economy and the migration of villagers and ultimately to the degradation of rural quality of life.
Goal: The main purpose of this study was to identify adaptation strategies of small scale farmers in confronting droughts in west Azerbaijan province.
Method: The statistical population of the study consisted of two groups. The first group included all small scale farmers and the second group included experts aware of drought and livelihood issues in the agricultural Jihad of West Azerbaijan province. By using Krejcie and Morgan Table, 430 people were selected by stratified sampling with optimum allocation and in the experts and specialists section, 23 were targeted.  Data analysis was done by FAHP, GIS and SPSSwin19 software.
Results: The results of fuzzy hierarchical analysis from the experts' questionnaire show that the most important adaptation strategies are economical, technical, agricultural, infrastructural and socio-cultural adaptations, but from the perspective of farmers, the most important adaptation strategies include economic, technical, technical , Social - cultural, crop and infrastructure.
 
Innovation: Considering that most studies on adaptation strategies have been done and there has been no research on adaptive factors in west Azerbaijan province, this research employed experts and farmers to identify innovative approaches in this the field is considered

کلیدواژه‌ها [English]

  • adaptation
  • resilience
  • sustainable livelihoods
  • Drought
  • small scale farmers

مقدمه

در سال‌های اخیر، بحران آب، یکی از مهم‌ترین مسائل زیست‌محیطی ایران بوده و در مرکز توجه دولت و گروههای مختلف اجتماعی قرار گرفته است (فتاحی و بهروزی، ۱۳۹۶: 299). در چند دهة اخیر با وقوع خشکسالی‌های پی‌درپی (Werkheiser and Piso, 2015: 508)، رشد روزافزون جمعیت و تقاضای بیش از حد برای محصولات کشاورزی، تعادل بین دو بخش مدیریتی عرضه و تقاضا برای مصرف آب به هم خورده است (Teisman et al., 2013: 11). کم‌توجهی به پدیدة خشکسالی در ایران، کشوری مستعد خشکسالی، باعث شده است هرساله آسیب‌های اقتصادی و اجتماعی بسیاری به پیکرة اقتصادی کشور وارد آید (Kaboli et al., 2012: 33). خشکسالی تابعی از ماهیت، اندازه، میزان و شدت است (Pourtaheri et al., 2013: 22)؛ بنابراین تفاوت‌های بارز میان کشاورزان ازنظر درک، میزان دانش، نحوة تأمین آب و معیارهای اجتماعی، اقتصادی و فنی سبب می‌شود آسیب‌پذیری از خشکسالی، پیامدهای حاصل از وقوع آن و همچنین شیوة مقابله با آن، از منطقه‌ای به منطقة دیگر و از گروهی به گروه دیگر متفاوت باشد (کشاورز و کرمی، 1389: 267). بر این اساس نخستین گام برای مقابله با خشکسالی، شناخت درست آن و در گام دوم، انتخاب راهکارهایی برای مقابله با این پدیده و پیامدهای آن است (شاه‌محمدی و همکاران، 1380: 14). تردیدی نیست که این پدیده به محصولات کشاورزی کوچک‌مقیاس آسیب و زیان فراوان می‌رساند و نیازمند فعالیت‌های سازگاری با محیط است (Alam et al., 2016: 243)؛ بنابراین بخش کشاورزی نیاز ویژه‌ای به سازگاری مقابله با کمبود آب و خشکسالی دارد (Yazdanpanah et al., 2015: 121).

به عقیدة پژوهشگران سازگاری، فعالیتی به‌منظور کاهش آسیب‌پذیری و مقاوم‌شدن دربرابر مخاطرات طبیعی است. ظرفیت سازگاری به‌صورت توانایی یک سیستم برای تعدیل تغییرات اقلیمی (شامل قابلیت تغییر جوّ و شدت‌ها) به‌منظور متعادل‌ساختن خسارات‌ بالقوه با هدف بهره‌گیری از فرصت‌ها یا مقابله با پیامدها تعریف می‌شود (Adger et al., 2007: 9; Smit, 2003: 717). در تعریفی دیگر سازگاری با تغییرات اقلیمی به فعالیت‌هایی اطلاق می‌شود که آثار منفی این تغییرات را کاهش دهد (Ifeanyi-obi et al., 2012: 53; Engle, 2011: 647).

 

طرح مسئله

زندگی بشر همواره با انواع مخاطرات طبیعی همراه بوده است؛ ازجمله زلزله، طوفان، خشکسالی، سیل و یخبندان که در این میان خشکسالی اهمیت ویژه‌ای دارد (کابلی و همکاران، 1391: 33)؛ زیرا نسبت به سایر بلایای طبیعی ازنظر شدت، طول مدت وقوع، گسترش منطقه و خسارات جانی و مالی بسیار قوی است (بابایی فینی و علیخانی، 1392: 215). خشکسالی بر بخش‌های دیگر اقتصادی آثار مخربی می‌گذارد و عرصه را بر محیط زیست انسانی تنگ می‌کند (Hannah et al., 2017: 29; Lyra et al., 2017: 93) و زیان‌های شدیدی را به تولید محصولات کشاورزی وارد کرده است (Jia et al., 2016: 60; Yin et al., 2016: 72 IPCC, 2013: 213;). کشاورزی ذاتاً به آب وابسته و تغییرات آب‌وهوایی به‌طور مستقیم بر سیستم تولید محصولات کشاورزی تأثیرگذار است (Wheeler & Von Braun, 2013: 508)؛ به همین دلیل خشکسالی و کمبود آب باعث شده است بسیاری از مناطق ایران قابلیت کشاورزی خود را از دست بدهند و در آینده نیز از دست خواهند داد؛ ازاین‌رو تعداد فزاینده‌ای از مردم روستایی منابع درآمدی خود را در حال کاهش یا ناپدیدشدن می‌بینند (یزدان‌پناه و همکاران، 1390: 18؛ Forouzani et al., 2012: 127).

از سوی دیگر رشد و توسعة اقتصادی و رشد جمعیت به افزایش نیاز به غذا در سراسر جهان منجر شده که در شرایط خشکسالی این مقدار غذای دردسترس نیز با چالشی اساسی مواجه است (Xu et al., 2014: 541). در این میان، هیچ گروهی به اندازة کشاورزان بحران آب را به کامل‌ترین شکل درک نکرده‌اند؛ به‌طوری که انواع و اقسام راهکارهای ناپایدار را بسته به توان و ظرفیتشان به کار بسته‌اند که تا به حال به نتیجة ملموسی هم نینجامیده است (De Boer et al., 2017: 295).

خشکسالی به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، حرفه و فعالیت کشاورزان را با چالشی اساسی مواجه ساخته (Altieri & Nicholls, 2017: 33; Imbach et al., 2017: 12) و در بعضی مناطق شدت وقوع آن به حدی است که دانشمندان را نگران کرده است که دیگر کشاورزان توان سازگاری نداشته باشند و تاب‌آوری خود را از دست بدهند (Hannah et al., 2017: 215; Harvey et al., 2014: 12; Elum et al., 2017: 246; Khatri- Chhetri et al., 2017: 184; Singh et al., 2017: 41)؛ بنابراین پیامدهای منفی ناشی از خشکسالی به یکی از دغدغه‌های اصلی کشاورزان ساکن در مناطق دارای شرایط بحرانی تبدیل شده است (Campell et al., 2010: 146). این امر به‌ویژه در جوامعی که اقتصاد معیشتی دارند، یعنی جامعة کشاورزان کوچک‌مقیاس نمود بیشتری می‌یابد؛ زیرا این قشر وابستگی کاملی به طبیعت و کشاورزی دارند (Alpizar, 2007: 257; Endfield et al., 2004: 249)؛ بنابراین این پدیده به کاهش تولیدات کشاورزی و تخریب منابع طبیعی می‌انجامد، معیشت و رفاه خانوارهای روستایی را به مخاطره می‌افکند، مشکلات فزاینده‌ای را همچون آسیب‌های اجتماعی و روانی، ناامنی غذایی، افزایش وابستگی، خالی‌شدن روستاها از سکنه و... در آینده ایجاد (Keshavarz et al., 2017: 223) و آسیب‌های زیادی به محیط زیست، منابع طبیعی و زیستگاهها و اکوسیستم‌ها وارد می‌کند. پدیده‌هایی چون فرسایش خاک، گسترش بیابان‌ها، ازبین‌رفتن پوشش گیاهان، کوچ پرندگان، آثار نامطلوب بر محیط زیست انسانی، کاهش محصولات کشاورزی، آتش‌سوزی‌های مداوم در جنگل‌ها و مراتع، مهاجرت و... ، همگی از پیامدهای خشکسالی هستند (عزیزی و همکاران، 1395: 214)؛ بنابراین پرداختن به شیوه‌های مقابله و راهبردهای کشاورزان در شرایط خشکسالی برای جلوگیری یا کاهش بحران حائز اهمیت است و یکی از چالش‌های عمدة زمان حاضر به شمار می‌رود (دلفیان و همکاران، 1396: 79).

توانمندسازی کشاورزان در مقابله با خشکسالی، امنیت کشورها را در مقابله با تهدیدات خارجی افزایش می‌دهد و از وابستگی ملت‌ها به جوامع دیگر می‌کاهد (Lipper et al., 2014: 1068; Steenwerth et al., 2014: 11). در این زمینه دانشمندان و سیاست‌گذاران به‌شدت بر نیاز به اقدامات فوری برای آماده‌سازی و سازگاری با آثار نامطلوب این پدیده به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه تأکید دارند (IPCC, 2014: 151)؛ زیرا درک نقش عوامل تأثیرگذار بر سازگاری کشاورزان برای اطمینان از توسعة اقدامات سیاسی مناسب و طراحی پروژه‌های موفق به‌منظور توسعه مهم است (Gebrehiwot & van der Veen, 2013: 29).

پیشینة پژوهش

بیشتر مطالعات حاکی است اقدامات سازگارانة کشاورزان متأثر از عوامل مختلفی است؛ در ادامه این عوامل بررسی می‌شود.

در پژوهشی درزمینة راهکارهای سازگاری با تغییرات اقلیمی نتایج نشان داد مهم‌ترین راهکارهای سازگاری شامل افزایش دوره‌های ترویجی، توان مهارتی، اعتبارات و تسهیلات و آموزش روش‌های سازگاری است (Harvey et al., 2014: 12; Singh et al., 2017: 41; Tripathi and Mishra, 2017: 195).

در مطالعه‌ای دیگر، مهم‌ترین راهکارهای سازگاری عبارت‌اند از: ایجاد تغییر در دانش، نگرش، ظرفیت مقاومت و مهارت افراد کشاورز (Ozor & Nnaji, 2011: 42).

یافته‌های پژوهشی با عنوان «عوامل تأثیرگذار بر سازگاری» نشان داد دارایی‌های فیزیکی (ساختمان‌‌ها و محتویات) و متغیرهای روانی (دانش، مهارت‌ها و توانایی‌ها)، اجتماعی (یکپارچگی جامعه)، اقتصادی (صرفه‌جویی مالی) و منابع سیاسی (نفوذ سیاست‌های عمومی)، مهم‌ترین راهکارهای سازگاری‌اند (Lindel, 2013: 797).

در پژوهشی درزمینة راهکارهای کاهش آسیب‌پذیری دربرابر تغییرات اقلیمی نتایج نشان داد ویژگی‌های فردی و توانایی محافظت افراد دربرابر خطر با مکانیسم‌های اجتماعی ساختارها و نهادهای دولتی از راهکارهای کاهش آسیب‌پذیری دربرابر تغییرات اقلیمی است (Storeng et al., 2013: 562).

در مطالعه‌ای دیگر در این زمینه به این نتیجه رسیدند که عوامل فردی، اجتماعی، اقتصادی، زراعی و آموزشی، از مهم‌ترین راهکارهای کاهش آسیب‌پذیری‌اند (Cheng and Tao, 2010: 126; Eriksen and Silva, 2009: 33; Keshavarz and Karami, 2013: 415).

در مطالعه‌ای درزمینة راهکارهای توانمندسازی کشاورزان در مقابله با تغییر اقلیم در کشور غنا نتایج نشان داد دانش و آگاهی کشاورزان از نوآوری‌های دردسترس، دسترسی به منابع و خدمات مالی و اعتباری، شبکه‌های اجتماعی (نهادها)، درآمد خانوار، دردسترس‌بودن نوآوری (تکنولوژی) و تعداد افراد خانوار، مهم‌ترین راهکارها بودند (Asante, 2011: 471).

در یافته‌ای دیگر در کشور آفریقا نتایج نشان داد عوامل فنی مانند دسترسی به منابع آبی، استفاده از ارقام مقاوم به خشکی، فناوری‌های کشاورزی، روش آبیاری، نوع کاشت، عملیات خاک‌ورزی، نوع محصول، کشت جایگزین و... بر میزان آسیب‌پذیری کشاورزان دربرابر خشکسالی تأثیرگذار است (Shewmake, 2008: 856).

همچنین در مطالعه‌ای در کشور آفریقای جنوبی نتایج نشان داد فروش دام، قرض‌گرفتن از خویشاوندان، دریافت وام، مهاجرت، جست‌وجوی کارهای غیرکشاورزی و کاهش مصرف غذایی، به‌منزلة راهکارهای سازگاری در بین خانوارهای کشاورز مطرح بوده‌اند (Shewmake, 2008: 856).

پژوهشی دیگر حاکی است متنوع‌سازی محصول، تغییر تقویم زراعی، به تعویق انداختن کشت، فروش دام، مهاجرت و اصلاح شیوه‌های آبیاری، مهم‌ترین راهکارهای سازگاری بوده‌اند (Vento et al., 2010: 1434; Arunrat et al., 2017: 672; Le Dang et al., 2014: 385).

در مطالعه‌ای درزمینة راهکارهای مقابلة کشاورزان جاماییکا دربرابر خشکسالی، روش‌های کاشت (کاشت محصولات مقاوم به خشکسالی، کاشت زودهنگام محصولات، کاشت محصولات چندمنظوره، کاهش سطح زیر کشت، اجتناب از کاشت در زمان خشکسالی)، فنون حفظ رطوبت (استفاده از مالچ، آبیاری قطره‌ای، تنظیم دورة آبیاری)، راهبردهایی که در طول خشکسالی استفاده می‌شوند (خرید آب، تقسیم‌بندی آب، استفاده از کود گیاهی، مدفون‌کردن بخشی از محصول برای جذب آب) و راهبردهای جبران خشکسالی (کاهش سطح زیر کشت، جست‌وجوی کار غیرکشاورزی، کارکردن روی مزارع دیگران، مهاجرت موقت، فروش دام)، ازجملة راهکارها بوده است (Campbel et al., 2011: 146).

در کشور کنیا مهم‌ترین راهکارهای سازگاری شامل تغییر ارقام محصولات،‌ کاشت درختان، کاهش تعداد دام‌ها و مدیریت آب و خاک بوده است (Brain et al., 2011: 163).

در مطالعه‌ای دیگر مهم‌ترین راهکارها، بهره‌گیری از ارقام جدید گیاهی و دامی مقاوم به شرایط خشکی، آبیاری در زمان مناسب، تنوع کشت، روش‌های کشت مخلوط، سیستم‌های کشاورزی ارگانیک و تغییر در تاریخ کشت بوده است (Nhemachena & Hassan, 2007: 324; Masud et al., 2017: 698; Islam & Nursey- Bray, 2017: 347).

در پژوهشی دیگر درزمینة دیدگاه کشاورزان دربارة شیوه‌های مقابله با خشکسالی نتایج نشان داد مدیریت مزرعه، کشت آبی، کشف منابع آبی، کشت ارقام مقاوم، تغییر شغل، فروش دام، مهاجرت و قرض‌گرفتن از همسایگان و نزدیکان و افزایش یارانه‌های مواد غذایی، مهم‌ترین شیوه‌های مقابله با خشکسالی بوده‌اند (Habiba et al., 2012: 357; Rudolf & Hermann, 2009: 21).

در پژوهشی دیگر پژوهشگران دریافتند کشاورزان هنگام مواجهه با تغییرات اقلیمی، روش‌های سازگاری متعددی را به کار می‌گیرند؛ این راهبردها شامل کاشت درختان، کاهش تعداد دام‌ها و مدیریت آب و خاک است (Bryan et al., 2011: 514).

مطالعه‌ای دیگر حاکی است کشاورزان در سازگاری با خشکسالی، دامنة وسیعی از اقدامات مدیریتی را همچون کاشت محصولات پیش از شروع بارندگی، مالچ‌پاشی، تنوع محصول و استفاده از سیستم چند کشتی، کاشت محصولات مقاوم به خشکسالی، استفاده از بیمة محصولات کشاورزی و تغییر زمان عملیات زراعی به کار می‌گیرند (قمبرعلی و همکاران، 1391: 192).

پژوهشگران در مطالعات خود بیان داشتند کشاورزان و دامداران راهبردهای مختلفی را برای سازگاری با تغییرات اقلیمی به ‌کار می‌گیرند؛ ازجمله فروش دام، تغییر منبع درآمد، کاهش نرخ دام‌گذاری برای کم‌کردن شدت تغییرات اقلیمی و کوچ (رضایی راد و همکاران، 1388: 5).

به‌طور کلی راهبردهای سازگاری که کشاورزان هنگام مقابله با خشکسالی به کار می‌گیرند، در دو بخش مدیریت ریسک و مدیریت بحران تعریف می‌شود (توکلی و همکاران، 1394: 217). در این زمینه براساس ادبیات نظری، راهکارهای سازگاری خانوارهای روستایی در مقابله با خشکسالی در عوامل اقتصادی، اجتماعی‌فرهنگی، زراعی، ترویجی‌فنی و زیرساختی طبقه‌بندی می‌شود؛ بنابراین چهارچوب مفهومی پژوهش به‌صورت زیر طراحی شد.

 

راهکارهای اقتصادی

راهکارهای اجتماعی فرهنگی

 

راهکارهای زراعی

راهکارهای سازگاری

راهکارهای ترویجی و فنی

راهکارهای زیرساختی

شکل ۱- چهارچوب مفهومی پژوهش

 

روش پژوهش

این پژوهش ازنظر ماهیت کمّی، با توجه به هدف کاربردی و ازلحاظ گردآوری داده‌ها جزو پژوهش‌های توصیفی است. جامعة آماری پژوهش شامل دو گروه است؛ گروه اول، همة کشاورزان کوچک‌مقیاس استان آذربایجان غربی و گروه دوم، کارشناسان و متخصصان آگاه به مسائل خشکسالی و معیشت در جهاد کشاورزی استان آذربایجان غربی.

حجم نمونه در بخش کشاورزان با استفاده از جدول کرجسی و مورگان 430 نفر از سرپرستان خانوارهای روستایی کوچک‌مقیاس برآورد شد (جدول ۱) و در بخش کارشناسان و متخصصان، 23 نفر به‌صورت هدفمند برای مطالعه انتخاب شدند.

روش نمونه‌گیری در این پژوهش، طبقه‌ای چندمرحله‌ای با انتساب متناسب است. معیار انتخاب نمونه‌ها در شهرستان‌های آذربایجان غربی دو معیار است؛ اول، مناطق انتخاب‌شده باید در شرایط خشکسالی باشد؛ دوم، نمونه‌های انتخابی باید از پراکنش مناسبی در سطح استان برخوردار باشد؛ بنابراین با توجه به شکل 1 که براساس شاخص SPI خشکسالی در بازة 84 ماه گذشته (فروردین‌ماه 1390 تا اسفندماه 1397) تهیه شده است، تمامی شهرستان‌های استان آذربایجان غربی به جز پیرانشهر در شرایط خشکسالی‌اند. در مرحلة دوم براساس قطب‌های جغرافیایی (شمال، جنوب، شرق، غرب و مرکز) شهرستان‌های ارومیه (مرکز)، ماکو (شمال)، مهاباد (جنوب)، اشنویه (غرب) و شاهین‌دژ (شرق) برگزیده و در مرحلة بعد از هر شهرستان دو بخش، از هر بخش دو دهستان و از هر دهستان دو روستا برای مطالعه انتخاب شدند؛ بنابراین از هر شهرستان، 8 روستا و درمجموع ۴۰ روستا برای مطالعه انتخاب شدند.

جدول ۱- شهرستان‌های انتخابی مطالعه‌شده

نام شهرستان

جمعیت کل روستا

جمعیت کشاورزان کوچک‌مقیاس

تعداد نمونه

ارومیه

279700

48102

163

ماکو

39991

18856

63

مهاباد

68807

26989

91

اشنویه

36112

14891

52

شاهین‌دژ

39821

17985

61

جمع

464431

126823

430

 

ابزار اصلی پژوهش، پرسش‌نامه‌ای پژوهشگرساخت و از پیش آزمون‌شده است. آیتم‌های پرسش‌نامه مشابه بود؛ اما به دو صورت طراحی شده بود؛ نوع اول با استفاده از پرسش‌نامة 9 ارزشی توماس ال ساعتی به‌صورت زوجی بود که این پرسش‌نامه در اختیار کارشناسان و متخصصان قرار گرفت و نوع دوم، پرسش‌نامه‌ای که برای بخش سرپرستان خانوارهای روستایی کوچک‌مقیاس طراحی شده بود، به‌صورت طیف لیکرتی (1- بسیار کم تا ۵- بسیار زیاد) در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی‌فرهنگی، زراعی، زیرساختی و ترویجی‌فنی راهکارهای سازگاری بود.

روایی صوری و محتوایی گویه‌های پرسش‌نامه براساس نظر کارشناسان و اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان ارزیابی و تأیید شد. همچنین برای تأیید پایایی ابزار پژوهش در ابعاد مختلف از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد (جدول 2). همان‌طور که پیداست مقدار آلفا بیش از 7/0 و حاکی از پایایی مناسب ابزار پژوهش است. تجزیه و تحلیل داده‌ها با نرم‌افزار SPSS انجام شد؛ علاوه بر این برای تجزیه و تحلیل داده‌های کارشناسان (وزن‌دهی معیارها و زیرمعیارها) از مقایسه‌های زوجی فازی (FAHP) بهره گرفته و برای رتبه‌بندی عوامل مؤثر از تکنیک تحلیل رابطة خاکستری (GRA) استفاده شد.

فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی فازی (FAHP) را برای نخستین بار در سال 1983 دو پژوهشگر هلندی به نام وان لارهوفن و پدریک[1] به‌دنبال آشکارشدن ایرادات و مشکلات تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) پیشنهاد کردند؛ ازجمله وجود مقیاس نامتوازن در قضاوت‌ها، نبود قطعیت، دقیق‌نبودن مقیاس‌های زوجی و بازتاب‌نیافتن کامل سبک تفکر انسانی. این روش با جایگزینی اعداد فازی مثلثی در ماتریس مقایسه‌های زوجی و برمبنای کمترین مجذورات لگاریتمی بنا نهاده شده است (عنابستانی و جهان‌تیغ، 1397: 26).

 

در انجام FAHP باید مراحل زیر به اجرا گذاشته شود:

- رسم نمودار سلسله‌مراتبی؛

- تشکیل ماتریس مقایسة زوجی با به‌کارگیری اعداد فازی؛

- محاسبة وزن نرمال‌شدة فازی هر عنصر (Si) برای هریک از سطرهای ماتریس مقایسة زوجی؛

- محاسبة درجة بزرگی (Si)ها نسبت به یکدیگر؛

- محاسبة وزن معیارها و گزینه‌ها در ماتریس‌های مقایسة زوجی؛

- محاسبة بردار نهایی (همان).

 

جدول 2- مؤلفه‌ها و شاخص‌های پژوهش

راهکار

عوامل

مقدار آلفا

فرهنگی‌اجتماعی

حفظ فرهنگ بومی و تلفیق آن با دانش مدرن، داشتن دانش برنامه‌ریزی جامع برای سازگاری، بهبود توان روانی دربارة خشکسالی، افزایش تشکل‌ها در زمان خشکسالی، تقسیم‌بندی آب، مهاجرت موقت همراه با حفظ شغل کشاورزی، افزایش سطح خدمات، افزایش سرمایة اجتماعی و همدلی،‌ سلامت جسمانی و روانی، بهبود باورهای سازگاری و توان مقابله، بهبود توانمندی کشاورزان با مدیریت مشارکتی در مقابله با خشکسالی

85/0

اقتصادی

 

بهبود بازار فروش محصولات برای عرضة مستقیم تولیدات کشاورزی با حذف واسطه‌های سودجو، انتخاب قیمت تضمینی و بهینه، کاهش قیمت محصولات مصرفی خانوار، توجه به سیاست‌های توزیع یارانه به نفع قشرهای آسیب‌پذیر بخش کشاورزی، تغییر شغل، فروش دام، مهاجرت و قرض‌گرفتن از همسایگان و نزدیکان، بهره‌وری عوامل تولید، جست‌وجوی کار غیرکشاورزی، کارکردن روی مزارع دیگران، مهاجرت موقت، تسهیلات، خرید آب، توسعة صنایع تبدیلی تکمیلی، توسعه و ترویج انواع بیمه‌های خشکسالی (دام، مرتع و محصولات کشاورزی)، تقویت صندوق‌های اعتباری محلی به‌منظور ارتقای ظرفیت مواجهه با بحران خانوارهای کشاورز

77/0

ترویجی‌فنی

 

افزایش آگاهی و اطلاعات، بهبود مهارت‌های حرفه‌ای، برگزاری دوره‌های آموزشی، افزایش سطح تماس‌های ترویجی و شرکت‌های خدمات مشاوره با کشاورزان، توسعة اطلاعات کشاورزان در مواقع بحران، ارائة راهکارهای سازگاری با سطح و درک

74/0

 

 

 

ادامه جدول 2- مؤلفه‌ها و شاخص‌های پژوهش

راهکار

عوامل

مقدار آلفا

 

افراد محلی، استفاده از مروجان آگاه درزمینة مقابله با خشکسالی، استفاده از نظرات مهندسان کشاورزی برای افزایش تولید در واحد سطح

 

زیرساختی

 

دسترسی به بازار و قیمت محصولات، توسعة سیستم‌های پایش و اطلاع‌رسانی، دسترسی به تکنولوژی تولید، دسترسی به تکنولوژی آبیاری نوین، توسعة استانداردهای زندگی در جوامع روستایی، افزایش تعدد ایستگاههای باران‌سنجی برای تدقیق پیش‌بینی خشکسالی، بهبود وضعیت توپولوژی نظام‌های بهره‌برداری، بازسازی و بهینه‌سازی منابع آبی، اصلاح روش‌های سنتی تولید و استفاده از شیوه‌های نوین، افزایش سردخانه‌ها و انبار محصولات کشاورزی، توسعة امکانات بازاریابی نوین محصولات کشاورزی، بهبود سیستم‌های حمل‌ونقل محصولات

82/0

زراعی

 

استفاده از ارقام جدید گیاهی و دامی مقاوم به شرایط خشکی، آبیاری در زمان مناسب، تنوع کشت، روش‌های کشت مخلوط، سیستم‌های کشاورزی ارگانیک و تغییر در تاریخ کشت تغییر الگوی کشت، استفاده از ارقام مقاوم،‌ کاهش میزان آب برداشتی، کاهش تعداد دفعات آبیاری، کاهش سطح زیر کشت و افزایش عمق چاه، کاشت درختان، کاهش تعداد دام‌ها و مدیریت آب و خاک، کاشت محصولات چندمنظوره، مالچ، آبیاری قطره‌ای، تنظیم دورة آبیاری،‌ استفاده از کود گیاهی، مدفون‌کردن بخشی از محصول برای جذب آب، عملیات خاک‌ورزی

86/0

 

معرفی محدودة پژوهش

این مطالعه در استان آذربایجان غربی در شمال غربی ایران انجام می‌شود (شکل 2). استان آذربایجان غربی با تولید ۶درصد محصولات کشاورزی کشور و اشتغال بیش از ۳۵درصدی در این بخش، رتبة اول تولید سیب، عسل، چغندرقند و بعضی دیگر از محصولات را دارد؛ اما نقشة خشکسالی این استان در بازة 84ماهة گذشته (فروردین‌ماه تا اسفندماه1390) نشان می‌دهد تمامی استان در معرض خشکسالی است. مهاجرت روستاییان حوضة دریاچة ارومیه، بیکاری کشاورزان و ازبین‌رفتن کشاورزی، تخریب مراتع و وجود دام مازاد بر نیاز مراتع، از دیگر چالش‌های خشکسالی در استان است. همچنین خشکسالی بر کشاورزان کوچک‌مقیاس به دلیل وابستگی کمتر به زمین کشاورزی آثار دوچندانی می‌گذارد و در صورت تداوم آن به‌سرعت از بخش کشاورزی خارج می‌شوند؛ به این دلیل آنان توان بازیابی و برگشت‌پذیری کمتری دارند و به‌طور متوسط بیش از 80درصد کشاورزان این استان کوچک‌مقیاس‌اند (مرکز آمار ایران، ۱397 و سازمان هواشناسی و جهاد کشاورزی استان، ۱۳97).

 

 

شکل 2- منطقة پژوهش

 

یافته‌های پژوهش

راهکارهای اقتصادی

برای اولویت‌بندی راهکارهای اقتصادی از آزمون فریدمن استفاده شد. با توجه به معنا‌داری آزمون در سطح یک درصد، روستاییان مطالعه‌شده رتبه‌بندی متفاوتی از راهکارهای سازگاری در بخش اقتصادی دارند. نتایج حاکی است مؤلفه‌های تقویت صندوق‌های اعتباری محلی به‌منظور ارتقای ظرفیت مواجهه با بحران خانوارهای کشاورز با میانگین رتبه‌ای 87/3 و خرید آب با میانگین رتبه‌ای 28/2، مهم‌ترین و ضعیف‌ترین راهکارهای اقتصادی سازگاری کشاورزان در مقابله با خشکسالی بوده است (جدول ۳).

 

 

جدول 3- توزیع فراوانی و وزنی شاخص‌های بعد راهکارهای اقتصادی

شاخص

میانگین

میانگین رتبه‌ای

نماد در FAHP

تقویت صندوق‌های اعتباری محلی به‌منظور ارتقای ظرفیت مواجهه با بحران خانوارهای کشاورز

68/4

87/3

ECO1

توسعة صنایع تبدیلی تکمیلی

63/4

76/3

ECO2

متنوع‌سازی شغل و معیشت کشاورزان برای مقاوم‌سازی آنان

56/4

61/3

ECO3

به تعویق انداختن سررسیدها و اعطای تسهیلات با بهرة کم

21/4

45/3

ECO4

توجه به سیاست‌های توزیع یارانه به نفع قشرهای آسیب‌پذیر بخش کشاورزی

09/4

31/3

ECO5

انتخاب قیمت تضمینی و بهینة محصولات تولیدی و مصرفی

89/3

09/3

ECO6

توسعة بازار فروش برای عرضة مستقیم تولیدات کشاورزی با حذف واسطه‌های سودجو

66/3

95/2

ECO7

توسعه و ترویج انواع بیمه‌های خشکسالی (دام، مرتع و محصولات کشاورزی)

63/3

88/2

ECO8

افزایش بده‌بستان‌های اقتصادی در میان جوامع روستایی

32/3

65/2

ECO9

خرید آب

88/2

28/2

ECO10

 

شاورزان براساس نظر کارشناسان، از روش مقایسة زوجی (FAHP) استفاده شده است. نتایج شکل 3 نشان می‌دهد در بین متغیرهای بررسی‌شده، شاخص‌های توسعة صنایع تبدیلی تکمیلی و خرید آب به ترتیب با وزن‌های 158/0 و 049/0، مهم‌ترین و کم‌اهمیت‌ترین راهکارهای اقتصادی سازگاری بوده‌اند.

 

شکل 3- مقایسة زوجی شاخص‌های راهکارهای اقتصادی سازگاری

 

راهکارهای اجتماعی‌فرهنگی

راهکارهای اجتماعی‌فرهنگی 10 شاخص دارد که در جدول 4 ارائه شده است. با توجه به معنا‌داری آزمون فریدمن، راهکارهای حفظ فرهنگ بومی و تلفیق آن با دانش مدرن با میانگین رتبه‌ای 08/4 به‌مثابة قوی‌ترین راهکار اجتماعی‌فرهنگی سازگاری با خشکسالی و مهاجرت موقت با حفظ شغل کشاورزی با میانگین رتبه‌ای 98/2 به‌مثابة ضعیف‌ترین راهکار اجتماعی‌فرهنگی شناسایی شد.

جدول 4- توزیع فراوانی و وزنی شاخص‌های بعد راهکارهای اجتماعی‌فرهنگی

شاخص

میانگین

انحراف معیار

میانگین رتبه‌ای

نماد در FAHP

حفظ فرهنگ بومی و تلفیق آن با دانش مدرن

55/4

56/0

08/4

SOC1

مشارکت روستاییان در برنامه‌ریزی‌های مقابله با خشکسالی

52/4

44/0

01/4

SOC2

داشتن برنامة جامع برای سازگاری

33/4

63/0

83/3

SOC3

بهبود سطح سلامت جسمانی و روانی و اعطای خدمات

26/4

41/0

78/3

SCO4

افزایش سطح سرمایة اجتماعی و همدلی در جامعة روستایی

02/4

65/0

56/3

SOC5

حمایت و توجه مقامات سیاسی به اهمیت و نقش روستا در توسعة ملی

82/3

63/0

46/3

SOC6

بهبود باورهای سازگاری و توان مقابله

76/3

69/0

41/3

SOC7

افزایش تشکل‌های آب‌بران در زمان خشکسالی

62/3

69/0

28/3

SOC8

بهبود توان روانی در مقابله با خشکسالی (جلوگیری از یأس و نومیدی)

25/3

70/0

06/3

SOC9

مهاجرت موقت با حفظ شغل کشاورزی

21/3

62/0

98/2

SOC10

Chi-Square: 98/149 Sig: 000/0

 

نتایج به‌دست‌آمده از مقایسة زوجی (FAHP) شاخص‌های مربوط به راهکارهای سازگاری کشاورزان با شرایط خشکسالی از بعد اجتماعی‌فرهنگی و برمبنای دیدگاه کارشناسان نشان داد شاخص داشتن برنامة جامع برای سازگاری با وزن 201/0، مهم‌ترین راهکار شناسایی‌شده است؛ این در حالی است که شاخص‌های مهاجرت موقت با حفظ شغل کشاورزی با وزن 048/0، کمترین اهمیت را در این معیار دارد (شکل 4).

 

شکل 4- مقایسة زوجی شاخص‌های راهکارهای اجتماعی‌فرهنگی سازگاری

 

راهکارهای زراعی سازگاری

نتایج جدول 5 گویای این است که مؤلفه‌های استفاده از ارقام جدید گیاهی و دامی مقاوم به شرایط خشکی با میانگین رتبه‌ای 95/3 و توسعة عملیات خاک‌ورزی حفاظتی با میانگین رتبه‌ای 76/3، بارزترین راهکارهای سازگاری زراعی کشاورزان با خشکسالی و راهکارهای کاهش سطح زیر کشت با میانگین رتبه‌ای 54/2 و استفاده از کود گیاهی و توسعة کشت ارگانیک با میانگین رتبه‌ای 67/2، کم‌اهمیت‌ترین عوامل سازگاری در این بخش بوده است.

 

جدول 5- توزیع فراوانی و وزنی شاخص‌های بعد راهکارهای زراعی

شاخص

میانگین

انحراف معیار

میانگین رتبه‌ای

نماد در FAHP

استفاده از ارقام جدید گیاهی و دامی مقاوم به شرایط خشکی

65/4

45/0

95/3

AGR1

توسعة عملیات خاک‌ورزی حفاظتی

39/4

68/0

76/3

AGR2

تغییر تاریخ تقویم زراعی (کاشت، داشت و برداشت)

25/4

59/0

45/3

AGR3

استفاده از روش‌های کشت مخلوط و محصولات چندمنظوره

11/4

62/0

32/3

AGR4

تغییر الگوی کشت

82/3

64/0

15/3

AGR5

افزایش عمق چاهها به همراه سیستم آبیاری نوین

67/3

62/0

02/3

AGR6

بهبود راندمان آبیاری (کاهش میزان برداشت و دفعات آب)

65/3

66/0

98/2

AGR7

استفاده از روش‌های حفظ رطوبت (مالچ‌پاشی، سوپرجاذبه‌ها، مدفون‌کردن بقایای محصولات)

6۴/3

55/0

95/2

AGR8

کاهش تعداد دام‌ها و مدیریت آب و خاک

52/3

67/0

82/2

AGR9

استفاده از کود گیاهی و توسعة کشت ارگانیک

38/3

72/0

67/2

AGR10

کاهش سطح زیر کشت

25/3

65/0

54/2

AGR11

Chi-Square: 21/174 Sig: 004/0

 

نتایج به‌دست‌آمده از اولویت‌بندی شاخص‌های بعد راهکارهای زراعی سازگاری کشاورزان با خشکسالی در شکل 5 ارائه شده است. نتایج نشان می‌دهد راهکارهای تغییر تاریخ تقویم زراعی (کاشت، داشت و برداشت)، بهبود راندمان آبیاری (کاهش میزان برداشت و دفعات آب) و تغییر الگوی کشت به ترتیب با وزن‌های 182/0 و 124/0، از دیدگاه کارشناسان مهم‌ترین راهکار سازگاری کشاورزان با خشکسالی بوده است.

 

شکل 5- مقایسة زوجی شاخص‌های راهکارهای زراعی سازگاری

 

راهکارهای زیرساختی

نتایج سازگاری کشاورزان با شرایط خشکسالی در بعد زیرساختی براساس دیدگاه کشاورزان نشان می‌دهد شاخص‌های توسعة استانداردهای زندگی در جوامع روستایی (عدالت فضایی) و افزایش تعدد ایستگاههای باران‌سنجی برای تدقیق پیش‌بینی خشکسالی به ترتیب با میانگین رتبه‌ای 58/3 و 68/2، مهم‌ترین و ضعیف‌ترین کارکرد را برای سازگاری کشاورزان با خشکسالی داشته‌اند (جدول 6).

 

جدول 6- توزیع فراوانی و وزنی شاخص‌های بعد راهکارهای زیرساختی

شاخص

میانگین

انحراف معیار

میانگین رتبه‌ای

FAHP نماد در

توسعة استانداردهای زندگی در جوامع روستایی (عدالت فضایی)

88/3

68/0

58/3

INF1

اصلاح روش‌های سنتی تولید و استفاده از شیوه‌های نوین

62/3

82/0

42/3

INF2

بهبود سیستم‌های حمل‌ونقل محصولات

6۱/3

65/0

40/3

INF3

دسترسی به بازار و قیمت محصولات تولیدی و مصرفی

56/3

75/0

32/3

INF4

افزایش سردخانه‌ها و انبار محصولات کشاورزی

49/3

77/0

24/3

INF5

بهبود وضعیت توپولوژی نظام‌های بهره‌برداری

46/3

62/0

20/3

INF6

توسعة امکانات بازاریابی نوین محصولات کشاورزی

42/3

71/0

15/3

INF7

بازسازی و بهینه‌سازی منابع آبی

29/3

74/0

02/3

INF8

توسعة سیستم‌های پایش و اطلاع‌رسانی

28/3

58/0

98/2

INF9

افزایش تعدد ایستگاههای باران‌سنجی برای تدقیق پیش‌بینی خشکسالی

88/2

78/0

68/2

INF10

Chi-Square: 87/121 Sig: 000/0

 

نتایج مقایسة زوجی فازی براساس دیدگاه کارشناسان نشان می‌دهد شاخص اصلاح روش‌های سنتی تولید و استفاده از شیوه‌های نوین با وزن نسبی 201/0، به‌منزلة مهم‌ترین راهکار سازگاری و شاخص افزایش تعدد ایستگاههای باران‌سنجی برای تدقیق پیش‌بینی خشکسالی با وزن 041/0، به‌منزلة ضعیف‌ترین راهکار شناسایی شده است (شکل 6).

 

 

شکل 6- مقایسة زوجی شاخص‌های راهکارهای زیرساختی سازگاری

 

راهکارهای ترویجی‌فنی

در بررسی راهکارهای ترویجی‌فنی سازگاری کشاورزان با شرایط خشکسالی نتایج نشان داد مهم‌ترین راهکار سازگاری در این بخش، افزایش آگاهی و اطلاعات کشاورزان با میانگین رتبه‌ای 11/4 بوده است؛ این در حالی است که راهکارهای ارائة روش‌های نوین مقاوم‌سازی معیشت پویا در مقابله با خشکسالی با میانگین رتبه‌ای 64/3 اهمیت کمتری نسبت به سایر راهکارها داشته است (جدول 7).

جدول 7- توزیع فراوانی و وزنی شاخص‌های بعد راهکارهای ترویجی‌فنی

شاخص

میانگین

انحراف معیار

میانگین رتبه‌ای

FAHP نماد در

افزایش آگاهی و اطلاعات کشاورزان

55/4

67/0

11/4

EXT1

بهبود مهارت‌های حرفه‌ای کشاورزان

37/4

64/0

01/4

EXT2

برگزاری دوره‌های آموزشی روش‌های سازگاری

24/4

62/0

89/3

EXT3

افزایش سطح تماس‌های ترویجی و شرکت‌های خدمات مشاوره با کشاورزان

21/4

60/0

78/3

EXT4

ارائة راهکارهای سازگاری با سطح و درک افراد محلی

81/3

74/0

54/3

EXT5

استفاده از مروجان آگاه درزمینة مقابله با خشکسالی

78/3

71/0

49/3

EXT6

استفاده از نظرات مهندسان کشاورزی برای افزایش تولید در واحد سطح

66/3

۵۵/0

32/3

EXT7

ارائة روش‌های نوین مقاوم‌سازی معیشت پویا در مقابله با خشکسالی

64/3

68/0

24/3

EXT8

Chi-Square: 28/98 Sig: 000/0

 

نتایج مقایسه‌های زوجی براساس دیدگاه کارشناسان مطالعه‌شده نشان داد مهم‌ترین راهکار سازگاری در این بخش، افزایش آگاهی و اطلاعات کشاورزان با میانگین وزنی 222/0 و ارائة روش‌های نوین مقاوم‌سازی معیشت پویا در مقابله با خشکسالی با میانگین وزنی 176/0 بوده است؛ این در حالی است که شاخص‌های افزایش سطح تماس‌های ترویجی و شرکت‌های خدمات مشاوره با کشاورزان و استفاده از مروجان آگاه درزمینة مقابله با خشکسالی به ترتیب با میانگین وزنی 046/0 و 062/0، کمترین اهمیت را نسبت به سایر راهکارهای سازگاری در این بعد داشته است (شکل 7).

 

 

شکل 7- مقایسة زوجی شاخص‌های راهکارهای ترویجی‌فنی سازگاری

 

شناسایی و اولویت‌بندی ضریب تأثیر ابعاد بررسی‌شده بر راهکارهای سازگاری کشاورزان با خشکسالی

در این بخش براساس نظر روستاییان و با استفاده از آزمون T تک‌نمونه‌ای، میزان راهکارهای سازگاری پیش روی کشاورزان در شرایط خشکسالی در تمامی ابعاد مدنظر تعیین شده است. عدد ۳ میانة نظری ارزیابی راهکارهای پیش روی سازگاری کشاورزان با شرایط خشکسالی انتخاب شد. نتایج ارائه‌شده نشان داد از دیدگاه کشاورزان مهم‌ترین راهکار سازگاری آنها با شرایط خشکسالی شامل راهکارهای اقتصادی و ترویجی‌فنی به ترتیب با وزن‌های 03/4 و 94/3 و ضعیف‌ترین راهکار سازگاری با خشکسالی، راهکار زیرساختی با وزن 44/3 بوده است. با توجه به اینکه میانگین تمامی ابعاد بیشتر از مقدار میانه است، بنابراین همة عوامل تأثیرگذاری زیادی بر سازگاری کشاورزان با خشکسالی دارند؛ فقط شدت آنها متفاوت است (جدول ۸).

 

جدول 8- اهمیت راهکارهای سازگاری با خشکسالی از دیدگاه خانوارهای روستایی

متغیر

تعداد نمونه

میانگین

انحراف معیار

خطای استاندارد

رتبه

اقتصادی

430

03/4

28/0

02/0

1

ترویجی‌فنی

430

94/3

48/0

04/0

2

اجتماعی‌فرهنگی

430

93/3

47/0

02/0

3

زراعی

430

84/3

39/0

03/0

4

زیرساختی

430

44/3

35/0

03/0

5

 

همچنین نتایج حاصل از مقایسة زوجی راهکارهای بررسی‌شده درزمینة سازگاری کشاورزان با خشکسالی با نرم‌افزار (AHP فازی) نشان می‌دهد راهکار اقتصادی با وزن 304/0، مهم‌ترین راهکار سازگاری در شرایط خشکسالی محسوب می‌شود و راهکار اجتماعی‌فرهنگی با وزن 107/0، کم‌اهمیت‌ترین راهکار سازگاری کشاورزان با شرایط خشکسالی است (شکل 8).

 

شکل 8- مقایسة راهکارهای سازگاری کشاورزان با شرایط خشکسالی

 

رتبه‌بندی روستاهای نمونه ازنظر راهکارهای سازگاری کشاورزان کوچک‌مقیاس در مقابله با خشکسالی

به‌طور کلی ازنظر راهکارهای سازگاری، کشاورزان کوچک‌مقیاس استان آذربایجان غربی در وضعیت نسبتاً مساعدی قرار دارند؛ اما برای شناسایی تفاوت‌ها و راهکارهای احتمالی در روستاهای نمونه، روستاها رتبه‌بندی شده‌اند که برای این کار تحلیل رابطة خاکستری به کار رفت. بر این اساس پس از ایجاد رابطة خاکستری، ارزش عملکردی بین صفر و یک درجه‌بندی و در مرحلة بعد ضریب رابطة خاکستری محاسبه و رتبه‌بندی شد (جدول ۹).

 

جدول 9- رتبه‌بندی روستاهای نمونه در شهرستان‌های مطالعه‌شده

نام روستا

وزن

نام روستا

وزن

نام روستا

وزن

نام روستا

وزن

نام روستا

وزن

ارومیه

ماکو

مهاباد

اشنویه

شاهین‌دژ

798/0

الیان

885/0

قره‌قویونلو

875/0

بوربور

765/0

قلعه جوق

753/0

سهولان

762/0

نلیون

826/0

کهریز

827/0

امیرآباد

702/0

عیسی‌خان

702/0

برهان

705/0

کهنه‌قلعه

784/0

احمدآباد

782/0

بابارود

658/0

حمزه‌آباد

687/0

آغاسور

652/0

پروانه

753/0

لولان

738/0

حاجی بایرام

602/0

ولی‌کندی

635/0

لج

602/0

دواب

706/0

حسنلو

672/0

گورچین‌قلعه

598/0

باشکند

601/0

بیرم

598/0

صوفیان

678/0

زینالو

615/0

قره‌باغ

536/0

میلان

595/0

سرخاب

552/0

هق

605/0

اینچه

577/0

سلطان‌آباد

501/0

پری

548/0

برجو

532/0

سنگر

595/0

کردکندی

534/0

 

نتایج جدول 9 نشان می‌دهد تمامی روستاهای مطالعه‌شده ضریب بیش از 50/0درصد دارند که در این بین در شهرستان ارومیه تازه‌کند، بوربور و امیرآباد، بیشترین سازگاری را با خشکسالی دارند. در شهرستان ماکو روستاهای قره‌بلاغ، قلعه جوق و عیسی‌خان سازگاری بیشتری دارند. در شهرستان مهاباد روستاهای قره‌داغ، سهولان و برهان، در شهرستان اشنویه روستاهای الیان، نلیون و کهنه‌قلعه و درنهایت در شهرستان شاهین‌دژ روستاهای قره‌قویونلو، کهریز و احمدآباد، بیشترین سازگاری را با خشکسالی دارند.

 

نتیجه‌گیری و پیشنهادها

وقوع خشکسالی در ایران مسئلة جدیدی نیست و بررسی‌ها نشان داده هیچ‌یک از مناطق کشور از این پدیده در امان نمانده است؛ به نحوی که هریک از مناطق کشور برحسب شرایط طبیعی و جغرافیایی خود، آثار این پدیدة مخرب را تجربه کرده است؛ علاوه بر این ارتباط تنگاتنگ معیشت جوامع روستایی با پیامدهای منفی خشکسالی طی چند سال موجب تغییر کارکرد و شیوة معیشت و درنهایت مهاجرت روستایی می‌شود. این امر به‌ویژه در جوامع دارای اقتصاد معیشتی یعنی کوچک‌مقیاس‌، نمود بیشتری می‌یابد؛ بنابراین در مناطق روستایی برای بقا یا بهبود زندگی مردم گذشته از کشاورزی، انتخاب طیف وسیعی از راهبردهای سازگاری در شرایط خشکسالی لازم است.

شواهد نشان می‌دهد بعضی عوامل بر انتخاب راهبردهای سازگاری اثر معنا‌داری دارند. در این زمینه این پژوهش با هدف شناسایی راهکارهای سازگاری کشاورزان کوچک‌مقیاس در شرایط خشکسالی در استان آذربایجان غربی انجام شد و عوامل اقتصادی، اجتماعی‌فرهنگی، زراعی، ترویجی‌فنی و زیرساختی شناسایی و براساس دیدگاه کارشناسان و کشاورزان بررسی و تحلیل شدند.

نتایج نشان داد در بخش اقتصادی توافق کاملی بین کارشناسان و کشاورزان وجود دارد. راهکارهای سازگاری کشاورزان با شرایط خشکسالی در این بخش شامل توسعة صنایع تبدیلی تکمیلی و متنوع‌سازی شغل و معیشت کشاورزان برای مقاوم‌سازی آنان است. در تحلیل این یافته باید گفت در شرایط خشکسالی، توسعة صنایع تبدیلی و تکمیلی و متنوع‌سازی معیشت به‌منزلة راهبرد مکمل بخش کشاورزی عمل می‌کند و بر توانمندی اقتصادی خانوارهای روستایی اثرگذار است و موجب مقاوم‌سازی معیشت آنان در شرایط خشکسالی می‌شود. نتایج این بخش با یافته‌های‌ چن و تائو، 2010، اریکسن و سیلوا، 2009، کشاورز و کرمی، 2012، ونتو و همکاران، 2010، آریونارت و همکاران، 2017 و لی دنگ و همکاران، 2014[2] مطابقت دارد.

درزمینة راهکارهای اجتماعی‌فرهنگی توافقی بین کارشناسان و کشاورزان دیده نشد؛ به‌طوری که از دیدگاه کشاورزان مهم‌ترین راهکار سازگاری شامل مهاجرت موقت با حفظ شغل کشاورزی و بهبود توان روانی در مقابله با خشکسالی (جلوگیری از یأس و نومیدی) بوده است. بسیاری از خانوارهای روستایی در این زمینه اذعان داشتند در شرایط خشکسالی زمانی که عملکرد محصول افت پیدا می‌کند، کشاورزان به‌شدت دچار ناامیدی می‌شوند و برای جبران این کاهش عملکرد، ناگزیر تعدادی از اعضای خانوار دارای توان کارکردن در شهرها یا در بخش خدمات مؤثر واقع و به‌صورت موقت به این بخش‌ها ملحق می‌شوند. نتایج این بخش با یافته‌های شیوماکی، 2008، هیبا و همکاران، 2012 و رادلف و هیرمانن، 2009[3] مطابقت دارد.

از دیدگاه کارشناسان مهم‌ترین راهکار اجتماعی‌فرهنگی، داشتن برنامه‌ای جامع برای سازگاری، حمایت و توجه مقامات سیاسی به اهمیت و نقش روستا در توسعة ملی و مشارکت روستاییان در برنامه‌ریزی‌های مقابله با خشکسالی بوده است. در تحلیل یافته‌های این بخش باید گفت از دیدگاه کارشناسان، زمانی کشاورزان در شرایط خشکسالی حفظ می‌شوند که راهبردهای مدیریت ریسک به جای مدیریت بحران به کار گرفته شود و از سوی دیگر باید از مشارکت بهینة آنان در تمام مراحل اجرای طرح‌های سازگاری استفاده کرد تا راهبردهای اجرایی سازگاری بر نیاز آنان منطبق شود؛ همچنین توجه اساسی مدیران رده بالا به بخش روستایی به‌منزلة متولیان بخش تولید و ستون فقرات امنیت غذایی کشور در این زمینه مؤثر است.

در بعد راهکارهای زراعی توافقی بین کارشناسان و کشاورزان دیده نشد؛ به‌طوری که براساس دیدگاه کشاورزان در این بعد مهم‌ترین راهکار زراعی، استفاده از ارقام جدید گیاهی و دامی مقاوم به شرایط خشکی و توسعة عملیات خاک‌ورزی حفاظتی است. بسیاری از کشاورزان در این زمینه بر این باورند که استفاده از بذرهای مصرفی در گذشته با توجه به کمبود شدید باران و آب‌های زیرزمینی در شرایط فعلی امکان‌پذیر نیست و نیاز است از تکنولوژی‌های جدید کشت استفاده کرد تا با کسب کمترین درآمد از ریسک خشکسالی کاسته شود.

از دیدگاه کارشناسان مهم‌ترین راهکارهای سازگاری در بخش زراعی، تغییر تاریخ تقویم زراعی (کاشت، داشت و برداشت) و بهبود راندمان آبیاری (کاهش میزان برداشت و دفعات آب) است. در تحلیل این یافته باید گفت بسیاری از کارشناسان بر این باور بودند که با توجه به تغییرات آب‌وهوایی، کشاورزان نیز باید عملیات زراعی را با تغییرات رخ‌داده وفق دهند؛ علاوه بر این کشاورزان باید بیشترین بهره‌گیری را از منابع آبی با استفاده از تکنولوژی‌های جدید آبیاری داشته باشند و از روش‌های سنتی آبیاری با کاربرد آب زیاد خودداری کنند. نتایج این بخش با مطالعات شیوماکی، 2008، ونتو و همکاران، 2010، آریونارت و همکاران، 2017، لی دانگ و همکاران، 2014، کمبل و همکاران، 2014، برین و همکاران، 2011، نهیماچنا هسن، 2007، مسعود و همکاران، 2017، ایسلام و نیورسی باری، 2017، هیبا و همکاران، 2017 و ردلف و هیرمانن، 2009[4] مطابقت دارد.

همچنین در بعد زیرساختی، مهم‌ترین راهکار سازگاری از دیدگاه کشاورزان، دسترسی به تکنولوژی‌های نوین تولید و آبیاری و توسعة استانداردهای زندگی در جوامع روستایی (عدالت فضایی) بوده است. در تفسیر این یافته و با توجه به مشاهدات نگارنده باید گفت بسیاری از جوامع روستایی از کمترین استانداردهای زندگی بی‌بهره‌اند و در شرایط خشکسالی با کاهش سطح توانمندی اقتصادی زارعان این مشکل دیگر به‌راحتی برای آنها تحمل‌کردنی نیست؛ بنابراین نیاز است در این زمینه با فراهم‌آوردن کمترین امکانات رفاهی از دغدغة آنان کاسته شود.

از دیدگاه کارشناسان در بخش زیرساختی مهم‌ترین راهکارهای سازگاری، اصلاح روش‌های سنتی تولید و استفاده از شیوه‌های نوین و توسعة استانداردهای زندگی در جوامع روستایی (عدالت فضایی) است؛ کارشناسان همانند کشاورزان برای بهبود سازگاری، توجه به عدالت فضایی و توسعة استانداردهای زندگی در جوامع روستایی را به‌منزلة یک راهکار سازگاری مهم در این بخش شناسایی کردند؛ علاوه بر این بر اصلاح روش‌های تولید نیز تأکید داشتند تا با استفاده از روش‌های تولید جدید از سطح کاهشی تولید در شرایط خشکسالی کاسته شود. نتایج یافته‌های آسانتی، 2011 و شیوماکی، 2008[5] با نتایج این بخش همسوست.

درنهایت براساس راهکار ترویجی‌فنی از دیدگاه کشاورزان مهم‌ترین راهکار سازگاری، افزایش آگاهی و اطلاعات و بهبود مهارت‌های حرفه‌ای آنان بوده است.

از دیدگاه کارشناسان، افزایش آگاهی و اطلاعات کشاورزان و ارائة روش‌های نوین مقاوم‌سازی معیشت پویا در مقابله با خشکسالی مؤثر بوده است. بسیاری از کشاورزان اذعان داشتند آنان دانش و آگاهی لازم را درزمینة بسیاری از راهبردهای سازگاری ندارند و نیازمند تفسیر و شیوه‌های عملیاتی و نحوة به‌کارگیری راهبردهای جدید سازگاری‌اند و با بهبود توان مهارتی، آنان روش‌های جدید مقاوم‌سازی معیشت را به‌ کار می‌گیرند. نتایج این بخش با یافته‌های اوزور و نناجی، 2011، هاروی و همکاران، 2014، آسانتی، 2011، ساین و همکاران، 2017 و تریپاتی و میرشا، 2017[6] مطابقت دارد.

نتایج حاصل از مطالعه نشان می‌دهد در بین ابعاد پنجگانة بررسی‌شده، نظرات کارشناسان و روستاییان همسوست؛ به‌طوری که هر دو گروه آزموده به ترتیب بعد اقتصادی و ترویجی‌فنی را مهم‌ترین راهکارهای سازگاری کشاورزان با شرایط خشکسالی دانسته‌اند.

در این زمینه براساس نتایج پژوهش پیشنهادهایی ارائه می‌شود:

- توسعة صنایع تبدیلی تکمیلی در جوامع روستایی تا با برقراری پیوندهای پسین و پیشین، زمینة توسعة اشتغال را در بخش غیرزراعی برای جوامع روستایی فراهم کند.

- برنامة جامع کارشناسان مجرب و آگاه به مسائل فرهنگی منطقه برای سازگاری و ارائة اطلاعات به‌صورت قابل فهم تا همواره آگاه باشند به اینکه در چه زمانی، چه راهبردی را چگونه به‌ کار گیرند.

- افزایش اطلاعات و مهارت‌های کشاورزان برای مقابله با خشکسالی با استفاده از دوره‌های ترویجی در مناطق روستایی و استفاده از مروجان کارآزموده به‌منظور معرفی و نحوة به‌کارگیری آخرین تکنولوژی کشت در میان کشاورزان تا علاوه بر افزایش سطح آگاهی و مهارت‌ها، سطح تولید را نیز افزایش دهند.

- با توجه به اینکه یکی از راهکارهای مهم زیرساختی از دیدگاه کارشناسان، اصلاح روش‌های سنتی و استفاده از شیوه‌های نوین تولید بود، پیشنهاد می‌شود دولت با فراهم‌کردن یارانه و تسهیلات اعتباری کم‌بهره، زمینة دسترسی کشاورزان را به شرایط تولید پیشرفته فراهم کند.

 

سپاسگزاری

این مقاله برگرفته از طرح پژوهشی مصوب در دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان با شماره 38/971 است که با حمایت مالی این دانشگاه انجام شده است؛ بنابراین نویسندگان مراتب قدردانی خود را از این دانشگاه اعلام می‌دارند.

 



[1]- van larhofen and Pedrik

[2]- Cheng and Tao, 2010; Eriksen and Silva, 2009; Keshavarz and Karami, 2013; Vento et al., 2010; Arunrat et al., 2017; Le Dang et al., 2014.

[3]- Shewmake, 2008; Habiba et al., 2012; Rudolf & Hermann, 2009.

[4]- Shewmake, 2008; Vento et al., 2010; Arunrat et al., 2017; Le Dang et al., 2014; Campbel et al., 2011; Brain et al., 2011; Nhemachena & Hassan, 2007; Masoud et al., 2017; Islam and Nursey- Bray, 2017; Habiba et al., 2012; Rudolf & Hermann, 2009.

[5]- Asante, 2011; Shewmake, 2008

[6]- Ozor & Nnaji, 2011; Harvey et al., 2014; Asante, 2011; Singh et al., 2017; Tripathi and Mishra, 2017

 

1-                 بابایی فینی، ام سلمه، علیخانی، بهلول، (1388)، راههای مقابله با پدیدة خشکسالی، مجموعه‌مقالات دومین کنگرة خشکسالی منطقه‌ای و بحران آب، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت، 215-229.

2-       توکلی، جعفر، الماسی، هادی، قوچی، پرستو، (1394)، بررسی و تحلیل راهبردهای سازگاری کشاورزان با خشکسالی در استان کرمانشاه، فصلنامة پژوهش‌های روستایی، دورة ۷، شمارة ۱، تهران، 217-241.

3-       دلفیان، فرح، یزدان‌پناه، مسعود، فروزانی، معصومه، یعقوبی، جعفر، (1396)، بررسی رفتارهای مدیریتی کشاورزان در هنگام خشکسالی به‌عنوان پاسخ‌های پیشگیرانه (مورد مطالعه: شهرستان دهلران)، نشریة تحلیل فضایی مخاطرات طبیعی، دورة 4، شمارة 4، تهران، 79-92.

4-         رضایی راد، نرمین، نوبخت، فاطمه، خادمی، احمد، (1388)، استراتژی‌های مقابله با آثار خشکسالی در مراتع، چهارمین همایش منطقه‌ای ایده‌های نو در کشاورزی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان (اصفهان)، دانشکدة کشاورزی.

5-                 سازمان هواشناسی استان آذربایجان شرقی، (1397)،‌ ادارة کل سازمان هواشناسی استان و وضعیت بارندگی در استان نسبت به سال قبل.

6-       شاه‏محمدی، زمان، حقیقت‏جو، پرویز، افراسیاب، پیمان، (1380)، تعیین خشکسالی‏ها و ترسالی‏ها براساس آمار بلندمدت بارندگی‏های سالانه در ایران، اولین کنفرانس ملی بررسی راهکارهای مقابله با بحران، تهران، 1-14.

7-       عزیزی، سعیده، علم‌بیگی، امیر، پورآصف، فرشته، (1395)، بررسی رفتارهای سازگار با محیط زیست کشاورزان در مقابله با خشکسالی، سومین همایش و نمایشگاه محیط زیست و بحران‌های پیش ‌رو (با محوریت کمبود و آلودگی‌های شهری و صنعتی)، تهران.

8-         عنابستانی، علی‌اکبر، جهان‌تیغ، حسنعلی، (1397)، بررسی چالش‌های توسعة کارآفرینی سبز دریاچه‌ای در منطقة سیستان، فصلنامة برنامه‌ریزی فضایی، دورة 4، شمارة 31، اصفهان، ۱-۲۶.

9-       فتاحی، محمدهادی، بهروزی، محمد، (۱۳۹۶)، کاربرد مدل مدیریتی حکمرانی آب در برنامه‌ریزی استفاده از پساب شهری توسط کشاورزان، نشریة پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، دورة ۸، شمارة ۳۱، تهران، ۳۱۹-۲۹۹.

10-      قمبرعلی، رضوان، پاپ‌زن، عبدالحمید، افشارزاده، نشمیل، (1391)، بررسی دیدگاه کشاورزان درخصوص تغییرات آب‌وهوا و استراتژی‌های سازگاری (مطالعة موردی: شهرستان کرمانشاه)، پژوهش‌های روستایی، دورة 3، شمارة 3، تهران، 192-213.

11-      کابلی، نرجس، پزشکی‌راد، غلامرضا، شعبانعلی فمی، حسین، (1391)، تحلیل عاملی نگرش کارشناسان به راهکارهای مقابله با خشکسالی (استان البرز)، پژوهش‌های ترویج و آموزش کشاورزی، دورة 2، شمارة 5، تهران، 33-44.

12-      کشاورز، مرضیه، کرمی، عزت‏الله، (1389)، سازه‏های اثرگذار بر مدیریت خشکسالی کشاورزان و پیامدهای آن (کاربرد مدل‌سازی معادلات ساختاری)، علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی، دورة 43، شمارة 12، دانشگاه صنعتی اصفهان، 267-283.

13-            مرکز آمار ایران، (1397)،گزارش منتشرشده از سرشماری کشاورزی، ایران.

14-      یزدان‌پناه، مسعود، حیاتی، داریوش، زمانی، غلامحسین، (۱۳۹۰)، کاربرد تئوری فرهنگی در واکاوی نگرش و فعالیت‌های حفاظت از منابع آب (مطالعة موردی: کارکنان سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر)، علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، جلد ۷، شمارة ۲، شیراز، 1-18.

15-              Adger, W.N., Agrawala, S., Mirza, M.M.Q., Conde, C., O’Brien, K., Pulhin, J. & Takahashi, K., (2007). Assessment of adaptation practices, options, constraints and capacity, Climate change, Cambridge, Pp 717- 743.

16-              Alam, G.M., Alam, K., Mushtaq, S., (2016). Influence of institutional access and social capital on adaptation decision: Empirical evidence from hazard-prone rural households in Bangladesh, Ecological Economics, Vol 130, Elsevier, Pp 243-251.

17-              Alpízar, C.A., (2007). Risk coping strategies and rural household production efficiency: quasi-experimental evidence from El Salvador, Vol 257, (Doctoral dissertation, The Ohio State University).

18-              Altieri, M.A., Nicholls, C.I., (2017). The adaptation and mitigation potential of traditional agriculture in a changing climate, Climatic Change, 140 (1), Elsevier, Pp 33-45.

19-              Arunrat, N., Wang, C., Pumijumnong, N., Sereenonchai, S., Cai, W., (2017). Farmers' intention and decision to adapt to climate change: A case study in the Yom and Nan basins, Phichit province of Thailand, Journal of Cleaner Production, Vol 143, Elsevier, Pp 672-685.

20-              Asante, S.K., (2011). Empowering farming communities in Northern Ghana with strategic innovations and productive resources in dryland farming, Vol 6, CPWF Project Report, Savanna Agricultural Research Institute, 471 p.

21-              Brain, S.A., Jina, A.S., Jain, M., Kristjanson, P., DeFries, R.S., (2011). Smallholder farmer cropping decisions related to climate variability across multiple regions, Global Environ, Change 25, Elsevier, Pp 163–172. doi:10.1016/j.gloenvcha.2013.12.011.

22-              Bryan, E., Ringler, C., Okoba, B., Koo, J., Herrero, M.T., Silvestri, S., (2011). Agricultural land management: Capturing synergies among climate change adaptation, greenhouse gas mitigation and agricultural productivity, IFPRI, 514 p.

23-              Campbell, D., Barker, D., McGregor, D., (2011). Dealing with drought: Small farmers and environmental hazards in southern St. Elizabeth, Jamaica, Applied Geography, 31 (1), Elsevier, Pp 146-158.

24-              Cheng, J., Tao, J.P., (2010). Fuzzy comprehensive evaluation of drought vulnerability based on the analytic hierarchy process:an empirical study from Xiaogan City in Hubei Province, Agriculture and Agricultural Science Procedia, Vol 1, Elsevier, Pp 126-135.

25-              De Boer, C., Vinke-de Kruijf, J., Özerol, G., Bressers, H., (Eds.). (2017). Water governance, policy and knowledge transfer: International studies in contextual water management, 295 (Second Ed.) (Earthscan studies in water resource management).

26-              Elum, Z.A., Modise, D.M., Marr, A., (2017). Farmer’s perception of climate change and responsive strategies in three selected provinces of South Africa, Climate Risk Management, Vol 16, Elsevier, Pp 246-257.

27-              Endfield, G.H., Tejedo, I.F., O'Hara, S.L., (2004). Drought and disputes, deluge and dearth: climatic variability and human response in colonial Oaxaca, Mexico, Journal of Historical Geography, Vol 30 (2), Elsevier, Pp 249-276.

28-              Engle, N.L., (2011). Adaptive capacity and its assessment, Global environmental change, Vol 21 (2), Elsevier, Pp 647-656.

29-              Eriksen, S., Silva, J.A., (2009). The vulnerability context of a savanna area in Mozambique: household drought coping strategies and responses to economic change, Environmental science & policy, Vol 12 (1), Elsevier, Pp 33-52.

30-              Forouzani, M., Karami, E., Zibaei, M., Zamani, G.H., (2012). Agricultural water poverty index for a sustainable world, In Farming for Food and Water Security (Pp 127-155), Springer, Dordrecht.

31-              Gebrehiwot, T., van der Veen, A., (2013). Farm level adaptation to climate change: the case of farmer’s in the Ethiopian Highlands, Environmental management, Vol 52 (1), Elsevier, Pp 29-44.

32-              Habiba, U., Shaw, R., Takeuchi, Y., (2012). Farmer's perception and adaptation practices to cope with drought: Perspectives from Northwestern Bangladesh, International Journal of Disaster Risk Reduction, Vol 1, Elsevier, 357 p.

33-              Hannah, L., Donatti, C.I., Harvey, C.A., Alfaro, E., Rodriguez, D.A., Bouroncle, C., Imbach, P., (2017). Regional modeling of climate change impacts on smallholder agriculture and ecosystems in Central America, Climatic Change, Vol 141 (1), Elsevier, Pp 29-45.

34-              Hannah, L., Donatti, C.I., Harvey, C.A., Alfaro, E., Rodriguez, D.A., Bouroncle, C., Imbach, P., (2017). Regional modeling of climate change impacts on smallholder agriculture and ecosystems in Central America, Climatic Change, Vol 141 (1), Springer, Pp 1-12.

35-              Harvey, C.A., Rakotobe, Z.L., Rao, N.S., Dave, R., Razafimahatratra, H., Rabarijohn, R.H., MacKinnon, J.L., (2014). Extreme vulnerability of smallholder farmers to agricultural risks and climate change in Madagascar, Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, Vol 369 (1639), Royal society, Pp 1-12.

36-              Ifeanyi-Obi, C.C., Etuk, U.R., Jike-Wai, O., (2012). Climate change, effects and adaptation strategies; Implication for Agricultural extension system in Nigeria, Greener journal of Agricultural sciences, Vol 2 (2), Nigeria, Pp 53-60.

37-              Imbach, P., Beardsley, M., Bouroncle, C., Medellin, C., Läderach, P., Hidalgo, H., Alfaro, E., Van Etten, J., Allan, R., Hemming, D., Stone, R., Hannah, L., Donatti, C.I., (2017). Climate change, ecosystems and smallholder agriculture in Central America: an introduction to the special issue, Climatic Change, Vol 141, Springer, Pp 1–12, https://doi.org/10.1007/s10584-017-1920-5.

38-              IPCC, (2014). Climate Change 2014: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Team, R.K. Pachauri and L.A. Meyer (eds.)], IPCC, Geneva, Switzerland, 151 p. The Synthesis Report of the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC).

39-              IPCC, (2013). Climate Change 2013: The Physical Science Basis, Cambridge University Press, Cambridge, 213 p.

40-              Islam, M.T., Nursey-Bray, M., (2017). Adaptation to climate change in agriculture in Bangladesh: the role of formal institutions, Journal of environmental management, Vol 200, Elsevier, Pp 347-358.

41-              Jia, J.Y., Han, L.Y., Liu, Y.F., He, N., Zhang, Q., Wan, X., Hu, J.M., (2016). Drought risk analysis of maize under climate change based on natural disaster system theory in Southwest China, Acta Ecologica Sinica, Vol 36 (5), Elsevier, Pp 340-349.

42-              Kaboli, N., Pezeshkirad, Q.R. Shabanalifami, H., (2012). "Factor analysis of experts' attitudes toward confronting agricultural drought solutions in Alborz Province", Agricultural Extension and Education Researches, Vol 5, Iran, Pp 33-44.

43-              Keshavarz, M., Karami, E., Kamgare-Haghighi, A., (2010). A typology of farmers’ drought management. Am, Eurasian J. Agric. Environ. Sci, Vol 7 (4), Elsevier, Pp 415-426.

44-              - Keshavarz, M., Karami, E., (2013). Institutional adaptation to drought: the case of Fars agricultural organization, Journal of Environmental Management, Vol 127, Elsevier, Pp 61-68.

45-              Keshavarz, M., Maleksaeidi, H., Karami, E., (2017). Livelihood vulnerability to drought: A case of rural Iran, International Journal of Disaster Risk Reduction, Vol 21, Elsevier, Pp 223-230.

46-              Khatri-Chhetri, A., Aggarwal, P.K., Joshi, P.K., Vyas, S., (2017). Farmers' prioritization of climate-smart agriculture (CSA) technologies, Agricultural systems, Vol 151, Elsevier, Pp 184-191.

47-              Le Dang, H., Li, E., Nuberg, I., Bruwer, J., (2014). Farmers’ assessments of private adaptive measures to climate change and influential factors: a study in the Mekong Delta, Vietnam, Natural hazards, Vol 71 (1), Springer, Pp 385-401.

48-              Lindell, M.K., (2013). Disaster studies, Current Sociology, Vol 61 (5-6), SAGE, Pp 797-825.

49-              Lipper, L., Thornton, P., Campbell, B.M., Baedeker, T., Braimoh, A., Bwalya, M., Hottle, R., (2014). Climate-smart agriculture for food security, Nature climate change, Vol 4 (12), Mit uns können Sie rechnen, Pp 1068-1072.

50-              Lyra, A., Imbach, P., Rodriguez, D., Chou, S.C., Georgiou, S., Garofolo, L., (2017). Projections of climate change impacts on central America tropical rainforest. Climatic Change, Vol 141 (1), Springer, Pp 93-105.

51-              Masoud, M.M., Azam, M.N., Mohiuddin, M., Banna, H., Akhtar, R., Alam, A.F., & Begum, H., (2017). Adaptation barriers and strategies towards climate change: Challenges in the agricultural sector. Journal of cleaner production, Vol 156, Elsevier, Pp 698-706.

52-              Nhemachena, C., Hassan, R., (2007). Micro-level analysis of farmer’s adaption to climate change in Southern Africa. Intl Food Policy Res Inst, No 00714, Elsevier, 324 p.

53-              Ozor, N., Cynthia, N., (2011). The role of extension in agricultural adaptation to climate change in Enugu State, Nigeria. Journal of Agricultural Extension and Rural Development, Vol 3 (3), Nigeria, Pp 42-50.

54-              Poortaheri, M., Eftekhari, A., Kazemi, N., (2013). The role of drought risk management approach in reducing social-economic vulnerability of farmers and rural regions case study: Sulduz rural district, Azarbaijan Gharbi, Rural Research, Vol 4 (1), Iran, Pp 1-22.

55-              Shewmake, S., (2008). Vulnerability and the impact of climate change in South Africa's Limpopo River Basin, Intl Food Policy Res Inst, Vol 804, IFPRI, 856 p.

56-              Singh, R.K., Zander, K.K., Kumar, S., Singh, A., Sheoran, P., Kumar, A., Padung, E., (2017). Perceptions of climate variability and livelihood adaptations relating to gender and wealth among the Adi community of the Eastern Indian Himalayas. Applied geography, Vol 86, Elsevier, Pp 41-52.

57-              Smit, B., & Pilifosova, O., (2003). Adaptation to climate change in the context of sustainable development and equity, Sustainable Development, Vol 8 (9), UN Department of Economic and Social Affairs, 9 p.

58-              Steenwerth, K.L., Hodson, A.K., Bloom, A.J., Carter, M.R., Cattaneo, A., Chartres, C.J., Hatfield, J.L., Henry, K., Hopmans, J.W., Horwath, W.R., Jenkins, B.M., Kebreab, E., Leemans, R., Lipper, L., Lubell, M.N., Msangi, S., Prabhu, R., Reynolds, M.P., Sandoval Solis, S., Sischo, W.M., Springborn, M., Tittonell, P., Wheeler, S.M., Vermeulen, S.J., Wollenberg, E.K., Jarvis, L.S., Jackson, L.E., Smith, J., Smith, P., Sykes, M., (2014). Climate-smart agriculture global research agenda: scientific basis for action, Agriculture & Food Security, Vol 3 (1), Springer, 11 p.

59-              Storeng, K.T., Drabo, S., Filippi, V., (2013). Too poor to live? A case study of vulnerability and maternal mortality in Burkina Faso, Global health promotion, Vol 20 (1_suppl), SAGE, 562 p.

60-              Teisman, G., van Buuren, A., Edelenbos, J., Warner, J., (2013). Water governance: Facing the limits of managerialism, determinism, water-centricity, and technocratic problem-solving, International journal of water governance, Vol 1 (1-2), IJWG, Pp 1-11.

61-              Tripathi, A., Mishra, A.K., (2017). Knowledge and passive adaptation to climate change: An example from Indian farmers, Climate Risk Management, Vol 16, Elsevier, Pp 195-207.

62-              Venot, J.P., Reddy, V.R., Umapathy, D., (2010). Coping with drought in irrigated South India: Farmers’ adjustments in Nagarjuna Sagar, Agricultural water management, Vol 97 (10), Elsevier, Pp 1434-1442.

63-              Werkheiser, I., Piso, Z., (2015). People work to sustain systems: a framework for understanding sustainability, Journal of Water Resources Planning and Management, Vol 141 (12), ascelibrary, 315 p.

64-              Wheeler, T., Von Braun, J., (2013). Climate change impacts on global food security, Science, Vol 341 (6145), science sciencemag, Pp 508-513.

65-              Witt, R., Waibel, H., (2009). Climate risk and farming systems in rural Cameroon (No. 423), Pp 4-21, Discussion papers//School of Economics and Management of the Hanover Leibniz University.

66-              Xu, H., Huang, X., Zhong, T., Chen, Z., Yu, J., (2014). Chinese land policies and farmers’ adoption of organic fertilizer for saline soils, Land Use Policy, Vol 38, Elsevier, Pp 541-549.

67-              Yazdanpanah, M., Forouzani, M., Zobeidi, T., (2015). A typology of Iranian farmer perceptions of climate change: Application of the Qmethodology. A typology of Iranian farmer perceptions of climate change: Application of the Q- methodology. Proceedings of 31st Q Conference, Università Politecnica delle Marche (Pp 121-123). ANCONA. ITALY.

68-              Yin, X., Olesen, J.E., Wang, M., Öztürk, I., Zhang, H., Chen, F., (2016). Impacts and adaptation of the cropping systems to climate change in the Northeast Farming Region of China, European Journal of Agronomy, Vol 78, Elsevier, Pp 60-72.