ارزیابی زیرساخت‌ها و جاذبه‌های گردشگری در منطقة اورامانات استان کرمانشاه

نویسندگان

1 دانشیار، دانشگاه محقق اردبیلی-دانشکده علوم انسانی-گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری ، اردبیل ، ایران

2 دانشجوی دکترا، دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ، ایران

چکیده

رشد روزافزون و شتابندة گردشگری موجب شده است بسیاری از صاحب‌نظران قرن 20 را «قرن گردشگری» بنامند. این صنعت بر حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مانند مبادلات خارجی، درآمدها، اشتغال، قیمت‌ها، توزیع درآمدها، مهاجرت، تقسیم کار، آداب و رسوم و هنرها مؤثر است.
هدف پژوهش حاضر، تبیین وضعیت زیرساخت‌های گردشگری در منطقة اورامانات استان کرمانشاه است. پس از گرد‌آوری داده‌ها، منطقة اورامانات و دیگر شهرستان‌های استان کرمانشاه ازلحاظ 15 معیار با استفاده از روش آنتروپی وزن‌دهی شدند و از مدل‌هایSAR ، WASPAS و روش ترکیبی (ادغام نتایج مدل‌هایSAR ، WASPAS) برای رتبه‌بندی و بررسی وضعیت برخورداری منطقة اورامانات و دیگر شهرستان‌های استان کرمانشاه استفاده شد.
نتایج نشان می‌دهد شهرستان قصر شیرین با ضریب 6105/0 در رتبة اول و نیمه‌برخوردار، پاوه با ضریب 4556/0، سنقر با 3831/0، گیلان غرب با 3728/0 و اسلام‌آباد غرب با 3517/0 در رتبة دوم تا پنجم و نیمه‌برخوردار و هرسین با ضریب 3218/0، کنگاور با 3107/0، جوانرود با 2978/0، دالاهو با 2953/0، کرمانشاه با 2829/0، صحنه با 2763/0، روانسر با 2589/0 و درنهایت دو شهرستان ثلاث باباجانی و سرپل ذهاب با 3251/0 و 3114/0 در رتبة ششم تا چهاردهم و محروم قرار دارند. فضای توسعة غالب بر شهرستان‌ها در روش ترکیبی، محروم است (29/64درصد) و 9 شهرستان در سطح محروم قرار دارند.
نوآوری این پژوهش نسبت به سایر پژوهش‌ها، استفاده از مدل‌های جدید (SAR، WASPAS) و روش ترکیبی برای ادغام نتایج دو مدل (SAR، WASPAS) است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Evaluating Infrastructures and Tourism Attractions in Oramanat of Kermanshah

نویسندگان [English]

  • Hossein Nazmfar 1
  • Chonour Mohammadi 2
1 Associate Professor, Geography and Urban Planning, Mohaghegh Ardebili University, Ardebil, Iran
2 PhD Candidate, Geography and Urban Planning, Mohaghegh Ardebili University, Ardebil, Iran
چکیده [English]

 
Problem Statement
Due to the high and quick growth of tourism, many experts call twentieth century as tourism century. This industry affects socials, cultural, and economical fields like foreign currency, incomes and revenues, costs and prices, distribution of income, emigration, division of labors, customs and arts.
 
Objective
The purpose of the present research is to explain the position of tourism infrastructures in Oramanat of Kermanshah province.
 
Methods
 After collecting data and information, Oramanat and other cities of Kermanshah province were weighted by using entropy method in terms of 15 criteria. Also WASPAS and SAR models and the integrated method (integration of the results of WASPAS and SAR models) were used to rank and evaluate the status of the development of Oramanat and other provinces of Kermanshah.
 
Results
The results show that Ghasre Shirin province with coefficient of 0.6105 is placed in the first rank, and it is half-developed. The provinces of Paveh with the coefficient of 0.4556, Sanghez with coefficient of 0.3831, Gilan Gharb with coefficient of 0.3728 and west Islam Abad with coefficient of 0.3517 are, respectively, placed in the second to fifth ranks, and they are half-developed. The provinces of Herrin with coefficient of 0.3218, Kangavar with coefficient of 0.3107, Javanrood with coefficient of 0.2978, Dalahoo with coefficient of 0.2953, Kermanshah with coefficient of 0.2829, Sahneh with coefficient of 0.2763, and Ravansar with coefficient of 0.2589 are placed in the sixth to twentieth ranks, respectively. At last, two provinces of Salas Babajani with coefficient of 0.3251 and Sarpol Zahab with coefficient of 0.3114 are respectively placed in the 13th and 14th ranks, and they are deprived. In the integrated method, the dominant developmental space of provinces is half-developed. Nine provinces (62.29) are placed at the deprived level.
 
Innovation
Among the innovations of this research, compared with other studies, is the use of new models (SAR, WASPAS) and the integrated method to integrate the results of the two models (SAR, WASPAS.(

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tourism Infrastructures
  • WASPAS
  • SAR
  • Oramanat

امروزه گردشگری شهری، یکی از عوامل مهم توسعة اقتصادی، اجتماعی و رفاهی شهر و شهرنشینان است و به همین دلیل مسئولان امور گردشگری و شهری در پی ارتقا و گسترش آن برآمده‌اند؛ اما این ارتقا و گسترش خود مستلزم ایجاد شرایط ویژة ساختاری، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی است (وارثی و همکاران، 1390: 92).

رشد روزافزون و شتابندة گردشگری موجب شده است بسیاری صاحب‌نظران قرن 20 را «قرن گردشگری» بنامند. این صنعت بر حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مانند مبادلات خارجی، درآمدها، اشتغال، قیمت‌ها، توزیع درآمدها، مهاجرت، تقسیم کار، آداب و رسوم و هنرها مؤثر است (هزارجریبی و نجفی ملک، 1391: 133). مطالعات انجام‌شده دربارة آمارهای به‌دست‌آمده نشان‌دهندة صعودی‌بودن رشد سالیانة این صنعت است. بررسی آمارها نشان می‌دهد در سطح جهانی تعداد گردشگران در سال ۲۰۱۲ با ۴درصد افزایش نسبت به سال ۲۰۱۱ برای نخستین‌بار از مرز یک میلیارد نفر گذشته و به یک میلیارد و 35 میلیون نفر رسیده است (قنبری و همکاران، 1393: 90). با رونق و گسترش جهانی این صنعت، تعداد فزاینده‌ای از مناطق در کشورهای در حال توسعه اهمیت گردشگری را به‌منزلة عاملی مهم در توسعة اقتصاد منطقه‌ای درک کرده‌اند (144 :Fik, 2014 & Yang). اجرای سیاست‌های توسعة گردشگری باید براساس پتانسیل‌ها، مشارکت نیروی انسانی، منابع فیزیکی و دیگر منابع باشد؛ در غیر این صورت برنامة گردشگری موفق نخواهد بود (Thabet, 2012: 47). برنامه‌ریزی برای صنعت گردشگری و هدایت و توسعة آن به‌منزلة یکی از منابع بسیار مهم کسب درآمد و ایجاد اشتغال که تأثیرات اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی فوق‌العاده‌ای دارد، یک نیاز محسوب می‌شود؛ اما هدایت این فرایند فقط با شناخت علمی قابلیت‌ها و تنگناهای موجود در هر منطقه از کشور میسر است (ملکی و مودت، 1393: 49). در عصر حاضر صنعت گردشگری و اقتصاد گردشگری در حال تبدیل‌شدن به یکی از سریع‌ترین فعالیت‌های رو به رشد جهان، ابزار ایجاد درآمد، از اصلی‌ترین ارکان اقتصادی جهان و نیز از مفاهیم، اشکال و ارکان توسعة پایدار قلمداد می‌شود (Rattanasuwongchai, 1998: 2). صنعت گردشگری راهکارهای مناسبی برای توسعة صادرات و کسب درآمدهای ارزی سرشار برای کشورها و تأثیر مهم بر افزایش اشتغال، درآمدهای مرتبط با مکان‌های اقامتی و نیز درآمدهای دولتی کشورها دارد (oh, 2004: 39) و یکی از فعال‌ترین، پردرآمدترین و نیز اشتغال‌زاترین صنایع جهان است؛ زیرا در کوتاه‌ترین زمان، نیروی کار ساده را با آموزش‌های کوتاه و میان‌مدت وارد بازار کار می‌کند (منشی‌زاده و همکاران، 1384: 27). گردشگری تأثیرات اقتصادی بسیاری دارد؛ ازجمله درآمد ارزی، افزایش تولید ناخالص ملی، ایجاد یک منبع درآمدی برای دولت و ملت، ایجاد یک منبع اشتغال‌زا و بهبود خدمات اجتماعی (Das, 2009: 470). جاذبه‌های طبیعی و زیرساخت‌های مناسب حمل‌ونقل عواملی‌اند که گردشگران را به مقاصد گردشگری هدایت می‌کنند (Castillo, 2011: 1085). به‌طورکلی عوامل مؤثر بر رونق گردشگری تابع دو عامل جاذبه و زیرساخت است؛ بنابراین برای رونق گردشگری عوامل یادشده لازم و ملزوم یکدیگرند. سطح‌بندی جاذبه‌ها و توان‌های گردشگری، معیاری برای تعیین زیرساخت‌های لازم و ارائة خدمات و امکانات برحسب توان جاذبه است. این عمل به تعدیل نابرابری‌های بین نواحی کمک می‌کند (مودودی ارخودی، 1397: 84).

ایران از منظر منابع طبیعی و جاذبه‌های گردشگری در زمرة ده کشور نخست جهان است (قنبری و همکاران، 1393: 90). رشد جمعیت و افزایش جمعیت جوان کشور در چند دهة اخیر لزوم توجه به راهکارهای جدید را برای ایجاد اشتغال نمایان می‌سازد. بهره‌گیری از توان‌های گوناگون گردشگری کشور در راستای ایجاد درآمد و اشتغال، یکی از همین راهکارهاست (میرزایی، 1388: 50). با توجه به موقعیت منطقة اورامانات ازلحاظ سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در استان کرمانشاه، جمعیت این منطقه رشدی نسبتاً زیاد داشته است؛ رشدی که با تأثیرگذاری بر کل ساختار جمعیتی منطقه، جمعیتی جوان با بار تکفلی سنگین را پدید آورده است؛ بنابراین با توجه به همین جمعیت جوان، می‌توان از گردشگری به‌مثابة راهکار اشتغال‌زایی سود جست (میرزایی، 1388: 50).

منطقة اورامانات در شمال غربی استان کرمانشاه واقع شده و شامل 4 شهرستان پاوه، جوانرود، روانسر و ثلاث باباجانی است. این منطقه به دلیل وجود منابع طبیعی، تاریخی و فرهنگی از یک‌سو و آب‌وهوای متنوع، دلپذیر و چهار فصل، رودخانه‌های پرآب و چشمه‌های جاری، کوهستان‌های برف‌گیر، جنگل‌های خودرو و باغ‌های گسترده و ... از سوی دیگر، جزو یکی از مهم‌ترین مناطق جاذب گردشگر در استان کرمانشاه شناخته شده است (طاووسی و همکاران، 1393: 21) و پتانسیل‌های بالقوة فراوان گردشگری در ابعاد مختلف دارد. به دلیل همین پتانسیل‌های بالقوه و طبیعت بکر و زیبا این منطقه امکان جذب گردشگر و با 15 منطقة نمونة گردشگری، بیشترین منطقة نمونة گردشگری را در استان کرمانشاه دارد. شناسایی جاذبه‌های گردشگری و بررسی زیرساخت‌های گردشگری منطقة اورامانات، امر مهمی در توسعه و پیشرفت گردشگری و جذب گردشگر بومی و غیربومی است و در راستای تقویت اقتصادی کمک فراوانی می‌کند.

با توجه به مطالب یادشده، هدف پژوهش حاضر، تبیین وضعیت زیرساخت‌های گردشگری در منطقة اورامانات استان کرمانشاه در سال 95 و پاسخگویی به پرسش‌های زیر است:

1-       کدام‌یک از شهرستان‌های منطقة اورامانات به‌لحاظ برخورداری از زیرساخت‌های گردشگری وضعیت بهتری دارند؟

2-       برخوردارترین و محروم‌ترین شهرستان‌های استان ازلحاظ زیرساخت‌های گردشگری کدام‌اند؟

 

پیشینة پژوهش

بعضی مطالعات انجام‌شده در داخل و خارج درزمینة گردشگری به شرح زیر است:

کادارو و ستانا[1] (۲۰۰۷) اهمیت زیرساخت‌های حمل‌ونقل را به‌منزلة عامل تعیین‌کننده‌ در توسعة گردشگری جزیرة موریس بررسی کرده‌اند. به‌منظور انجام این پژوهش آنها از مدل پویایی پانل طی سال‌های 1987- 2003 بهره گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش حاکی است گردشگران آمریکا، اروپا و آسیا به زیرساخت‌های حمل‌ونقل جزیره حساس بوده‌اند.

محمد و موحد جمیل[2] (۲۰۱۲) در پژوهشی اولویت‌بندی مقصد گردشگری را براساس انگیزة گردشگران در مالزی بررسی و تحلیل کردند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد بازدید دوستان و بستگان و تمدد اعصاب و استراحت، عوامل تأثیرگذار بر انتخاب مقصد است. در میان مقاصد گردشگری مالزی نیز براساس اولویت‌بندی به ترتیب لنکاوی، منطقة آلور و بوجانگ قرار دارند.

دومنیگز و همکاران[3] (۲۰۱۴) در پژوهشی بر رقابت‌پذیری مقاصد گردشگران و مقایسة دو کشور اسپانیا و استرالیا تمرکز کردند. نتایج حاصل نشان می‌دهد در استرالیا کیفیت خدمات، برندهای تجاری و زیرساخت‌های مناسب اهمیت زیادی برای جذب گردشگر دارند. آب‌وهوا و ساختارهای محلی گردشگری، مهم‌ترین موضوع در جذب گردشگر در اسپانیا هستند.

شماعی و موسی‌وند (1390) شهرستان‌های استان اصفهان را ازلحاظ جاذبه‌های فرهنگی، تاریخی و زیرساخت‌های گردشگری با استفاده از مدل TOPSISوAHP سطح‌بندی کردند. نتایج نشان می‌دهد با توجه به معیارهای در نظر گرفته شده برای سطح‌بندی شهرستان‌ها، شهرستان‌های اصفهان، شاهین‌شهر و کاشان با مدل TOPSIS به ترتیب در سطح یک تا سه از نظر داشتن زیرساخت‌های گردشگری قرار دارند و با ترکیب دو مدل یادشده، شهرستان اصفهان و کاشان به ترتیب به‌مثابة نواحی اول و دوم گردشگری بیشترین امتیاز را به خود اختصاص داده‌اند.

امیدی (1391) توسعة صنعت گردشگری را در استان ایلام (با استفاده از مدل SWOT و تشکیل ماتریس اندازه‌گیری کمّی راهبردی QSPM) راهبردسنجی کرد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد امتیاز موزون استان ایلام در ماتریس‌های عوامل خارجی 06/3 (مطلوب) و عوامل داخلی 05/2 است؛ همچنین سنجش کمّی راهبردها نشان داد از بین راهبردهای تدوین‌شده، راهبرد تمرکز بر نیازها و دستیابی به پیش‌شرط‌های اصلی توسعه، نظیر گسترش راهها، ایجاد شبکة ریلی (ST7) و تأکید بر مزایای اصلی در معرفی موقعیت مرزی استان (ST1) با داشتن بیشترین نمره (به ترتیب 3/2 و 66/1)، بیشترین جذابیت و راهبرد هماهنگی بین دستگاههای اجرایی (ST4) با نمرة 81/0، کمترین جذابیت را دارد.

صفری (1392) توسعة گردشگری آذربایجان شرقی را با استفاده از مدل  SWOT(مطالعة موردی: کریدور گردشگری تبریز- جلفا) بررسی کرد. نتایج نشان می‌دهد صنعت گردشگری در این دو محور با وجود برخورداربودن از ظرفیت‌های زیاد در بخش‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی، به دلیل وجود موانعی مانند کمبود امکانات زیربنایی و رفاهی، تعدد تصمیم‌گیران و مسائل مدیریتی و ضعف تبلیغاتی از رونق بازمانده است.

ضرابی و همکاران (1393) زیرساخت‌های گردشگری را در مقصد اکوتوریستی بند ارومیه با استفاده از روش SWOT تحلیل کردند. نتایج نشان می‌دهد هرچه میزان تبلیغات افزایش یابد، به همان اندازه میزان گردشگران ورودی افزایش می‌یابد.

جلالی و خادم‌الحسینی (1394) مناطق نمونة گردشگری استان کرمان را سطح‌بندی کردند. نتایج نشان می‌دهد از میان عوامل در نظر گرفته شده برای سطح‌بندی مناطق نمونه، عامل زیرساخت اقامتی– فرهنگی با مقدار 17.47، مؤثرترین و عامل تأمین سوخت با مقدار 1.41، کم‌اثرترین بوده‌اند؛ همچنین نتایج نشان می‌دهد از میان مناطق نمونه، قلعه‌دختر با بار عاملی 7.46، جوپار با بار عاملی 6.92 و طوبی با بار عاملی 6.09 به ترتیب در سطح یک تا سه ازنظر داشتن زیرساخت‌های گردشگری قرار دارند؛ درنتیجه بهترین شرایط را برای سرمایه‌گذاری‌ها و عملیات عمرانی دارند و سایر مناطق در رده‌های بعدی قرار گرفته‌اند.

اکبری و همکاران (۱۳۹۵) کارایی نسبی شهرستان‌های استان آذربایجان ‌شرقی را در بخش زیرساخت‌های گردشگری با استفاده از رویکرد تحلیل پوششی داده‌ها (DEA) سنجیدند. نتایج این پژوهش نشان داد در بین شهرستان‌های استان آذربایجان شرقی ازلحاظ زیرساخت‌های گردشگری به ترتیب شهرستان‌های تبریز، مراغه و میانه با بیشترین میزان کارایی، جایگاه اول تا سوم و شهرستان‌های هشترود، ورزقان و چاروایماق با کمترین میزان کارایی، جایگاه هفدهم تا نوزدهم را به خود اختصاص داده‌اند.

عیسی‌لو و همکاران (1396) سطح برخورداری شهرستان‌های استان مرکزی را از‌لحاظ زیرساخت‌های گردشگری سنجیدند. نتایج نشان می‌دهد شهرستان اراک، ساوه و خمین در رتبه‌های نخست و شهرستان‌های خنداب و فراهان در رتبه‌های آخر قرار دارند.

مودودی ارخودی و همکاران (1397) اولویت جاذبه‌های گردشگری بیرجند را شناسایی کردند. با توجه به نتایج فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی فازی، شاخص‌های دسترسی با وزن ۰٫۲۹۸۷ و ارزش بصری با وزن ۰٫1726، بیشترین اهمیت را در سطح‌بندی مکان‌های گردشگری دارند. براساس نتایج نهایی تحلیل خاکستری، باغ اکبریه بهترین رتبه را دارد و قلعة بیرجند و بند امیرشاه در رتبۀ بعدی قرار دارند.

بر این اساس پژوهشگران داخلی و خارجی پژوهش‌هایی را دربارة موضوع مدنظر انجام داده‌اند؛ اما در پژوهش حاضر از یک سو محدودة مکانی (منطقة اورامانات استان کرمانشاه) و از سوی دیگر استفاده از مهم‌ترین مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره (SAR و WASPAS) و روش ترکیبی برای ارزیابی زیرساخت‌های گردشگری، باعث متمایزشدن آن از سایر پژوهش‌های مشابه شده است.

 

مبانی نظری پژوهش

فقط پیشینة کهن‌شهر، میراث گرانبهای تاریخی و فرهنگی، اماکن فرهنگی و سرگرمی فراوان و نظایر اینها برای موفقیت هر شهر در توسعة گردشگری شهری کافی نیست؛ این امر همچنین نیازمند وجود زیرساخت‌های مناسب شهری و مدیریت عاقلانه و مدبرانه در عرصه‌های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی و مانند اینهاست؛ به بیان دیگر شهر به مدیریت آگاه، سازش‌پذیر با معیارهای جهانی و باخبر از سازوکارها و ویژگی‌های روحی و خلقی گردشگران و خواست‌های آنان نیاز دارد. دومین شرط برای تضمین موفقیت سیاست توسعة گردشگری شهری، تنسیق و آمایش جاذبه‌های شهر و ایجاد تسهیلات و امکاناتی است که دسترسی به جاذبه‌ها را بیش از پیش آسان می‌سازد. بهداشتی‌بودن شرایط زندگی در میهمانسراها، رستوران‌ها، معابر عمومی و مهم‌تر از همه پاکی هوا، از دیگر شرایط لازم برای موفقیت شهرها در گسترش گردشگری شهری است (دیناری، 1384: 15).

با درنظرگرفتن محیط شهری به‌مثابة محصولی تفریحی، عناصر گردشگری شهری در سه گروه عناصر اصلی، عناصر ثانویه و عناصر جانبی طبقه‌بندی شده است:

1-         عناصر اصلی: انگیزه‌های اصلی گردشگران از دیدن یک شهر هستند که خود به دو گروه «مکان‌های فعالیت» و «زمینه‌های سرگرمی» تقسیم می‌شوند. «مکان‌های فعالیت»، خدمات و تسهیلاتی‌اند که برای تفریح و سرگرمی ایجاد شده‌اند؛ در حالی که هدف اصلی شکل‌گیری «زمینه‌های سرگرمی»، تفریح و سرگرمی نبوده است، ولی امروز به‌منزلة بخشی از جاذبه‌های گردشگری تجربه می‌شوند.

1-1-     مکان‌های فعالیت:

-           خدمات و تسهیلات فرهنگی: کنسرت، سینما، تئاتر و ...؛

-           خدمات و تسهیلات ورزشی: استادیوم‌ها و باشگاههای ورزشی، مسابقات ورزشی بین‌المللی، منطقه‌ای، ملی و محلی و ...؛

-            خدمات و تسهیلات سرگرمی: جشنواره‌ها، رویدادها و ... .

 1-2- زمینه‌های سرگرمی:

-           ویژگی‌های فیزیکی شهر: بافت شهر، بناهای تاریخی، باغ‌ها و بوستان‌ها، رودخانه‌ها و ...؛

-            ویژگی‌های اجتماعی- فرهنگی شهر: فرهنگ عامه، زبان و گویش، آداب و رسوم.

2-         عناصر ثانویه: امکانات و خدماتی‌اند که ممکن است گردشگران در طول بازدید خود به آنها نیاز داشته باشند و باعث بهبود کیفیت بازدید آنها شود، ولی هدف اصلی آنها از سفر به شمار نمی‌روند؛ مانند هتل‌ها، رستوران‌ها و مراکز خرید.

3-         عناصر جانبی: این عناصر زیرساخت‌های موجود در یک شهر هستند که بر تجربة گردشگر مؤثرند؛ مانند راههای دسترسی، پارکینگ، مراکز اطلاع‌رسانی، تابلوها و نقشه‌های راهنما (ضیایی و عباس‌پور، 1390: 79- 80).

به ‌طور کلی گردشگری آثار گوناگونی بر توسعه دارد؛ ازجمله:

 

آثار اقتصادی

1-         افزایش درآمد، تقویت تولید ناخالص ملی و تسریع در گردش پول با هزینه‌هایی که گردشگر می‌کند؛ شامل هزینه‌های تهیة غذا، اقامتگاه، حمل‌ونقل، خرید سوغات و صنایع دستی محلی و ...؛ این جریان اقتصادی پویا به صادرات نامرئی معروف و بیان‌کنندة اهمیت نسبی صنعت گردشگری در کل اقتصاد است.

2-          ارزآوری صنعت گردشگری با گسترش گردشگری بین‌المللی؛ این معیار دریافت ناخالص ارز خارجی و کل ارزی را محاسبه می‌کند که پس از کسر عوامل برگشتی ارز خارجی در کشور باقی می‌ماند.

3-         کمک به درآمدهای دولتی؛ از مزایای اقتصادی گردشگری برای دولت، گسترش دامنة مالیات است. به این شکل که صنعت گردشگری به نهادها و سازمان‌های پشتیبان نیاز دارد تا امکانات و تسهیلات لازم را برای آن فراهم آورد؛ ازجملة این سازمان‌هاست: شبکة مخابرات، برق، خدمات حمل‌ونقل، هتل‌ها و... .

4-          ایجاد مشاغل گوناگون و گستردگی زمینة اشتغال در آن؛ به گونه‌ای که هم کارگران سادة بدون مهارت و هم صاحبان مهارت‌های گوناگون در این رشته شاغل شوند. گردشگری درمقایسه با سایر بخش‌ها بابت هر واحد سرمایه‌گذاری، تعداد بیشتری از نیروی انسانی را به کار می‌گیرد (نوبخت نجات و امیری، 1397: 121- 122).

 

آثار فرهنگی اجتماعی

۱- بهبود سطح زندگی مردم؛ اگر منافع اقتصادی گردشگری به‌خوبی تقسیم شود، سطح زندگی مردم ارتقا می‌یابد و به بهبود خدمات و امکانات اجتماعی کمک می‌کند.

۲- حفاظت از میراث فرهنگی منطقه؛ الگوهای فرهنگی درزمینة موسیقی، تئاتر، لباس، صنایع دستی، آداب و رسوم و سبک‌های معماری، همگی از جاذبه‌های مهم گردشگری به شمار می‌روند؛ بنابراین صنعت گردشگری ضرورت حفظ الگوهای یادشده را توجیه می‌کند (همان، 122). شکل 1 آثار گردشگری را بر کاهش فقر و محرومیت نشان می‌دهد.

 

 

شکل 1- آثار گردشگری بر کاهش فقر و محرومیت

منبع: توکلی و همکاران، 1389: 83

 

روش پژوهش

پژوهش حاضر با هدف کاربردی و به روش توصیفی– تحلیلی صورت گرفته است. محدودة آن، منطقة اورامانات و دیگر شهرستان‌های استان کرمانشاه است. به‌منظور رتبه‌بندی زیرساخت‌های گردشگری در منطقة اورامانات و دیگر شهرستان‌های استان کرمانشاه، 15 معیار (X1: تعداد منطقة نمونة گردشگری، X2: تعداد هتل، X3: تعداد مجتمع اقامتی، :X4 تعداد مهمانپذیر،  :X5تعداد پایانه، X6: تعداد وسایل نقلیة عمومی،  :X7تعداد پارک عمومی، X8: تعداد شرکت‌های تعاونی حمل‌ونقل فعال، X9: تعداد جایگاههای فروش مواد سوختی، X10: تعداد سالن‌های نمایش، X11: تعداد واحدهای بانکی، X12: تعداد شرکت‌های تعاونی فعال خدماتی، X13: تعداد مسافران جابه‌جاشدة درون‌استانی، X14: تعداد مسافران جابه‌جاشدة برون‌استانی،  :X15تعداد شرکت‌های فعال تأمین نیاز مصرف‌کنندگان) مربوط به جاذبه‌ها و زیرساخت‌های گردشگری در نظر گرفته شد. به‌منظور تعیین اهمیت هر یک از معیارها، آنتروپی شانون و برای ارزیابی آنها، مدل‌های SAR و WASPAS به کار رفت. با توجه به اینکه از دو مدل SAR و WASPAS برای رتبه‌بندی شهرستان‌ها استفاده شده و تعدادی از شهرستان‌ها در دو مدل نتایج متفاوتی کسب کرده‌اند، برای رسیدن به نتیجۀ واحد و نهایی شهرستان‌ها روش ترکیبی (ادغام) به کار رفته است. درنهایت میزان برخورداری هر یک از شهرستان‌ها در سه گروه برخوردار، نیمه‌برخوردار و محروم مشخص شد (شکل 2).

 

 

شکل 2-مراحل انجام پژوهش

 

تکنیک‌های پژوهش

مدل SAR [4]

همانند بسیاری از روش‌های تصمیم‌گیری چند معیاره، روش رتبه‌بندی تجمعی ساده برپایة رتبه‌بندی گزینه‌ها با توجه به هر معیار است. در این روش به استانداردکردن داده‌ها نیازی نیست؛ زیرا اساس کار برمبنای رتبه‌های اختصاص داده‌شده به هریک از گزینه‌هاست؛ همچنین در این روش، ترتیب صعودی و نزولی رتبه تعریف شده است. ارزش حاصل از مجموع شاخص‌ها برتری هر گزینه را در مقایسه با سایر گزینه‌ها نشان می‌دهد (اسماعیل‌زاده و همکاران، 1395: 249). فرایند مدل به قرار زیر است:

گام اول، تشکیل ماتریس وضع موجود؛ رابطة (1).

 

رابطة (1)

 

گام دوم، رتبه‌بندی ترتیبی گزینه‌ها ازنظر هر شاخص؛ کمترین مقادیر خام ماتریس رتبۀ 1 می‌گیرد.

گام سوم، وزن‌دهی و محاسبۀ مقادیر رتبۀ وزنی؛ رابطة (2) و رابطة (3).

 

رابطة (2)

 رابطة (3)

 

 

 

گام چهارم، محاسبۀ امتیازات نهایی، رتبه‌بندی و اولویت‌بندی؛ رابطة (4).

رابطة (4)

 

 

 

تکنیک ارزیابی تولید وزنی تجمعی (WASPAS)[5]

مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره[6]، مجموعه‌ای از روش‌هایی است که به تصمیم‌گیرندگان اجازه می‌دهد با درنظرگرفتن مجموعه‌ای از معیارهای بیشتر متضاد به انتخاب، رتبه‌بندی، مرتب‌کردن یا توصیف مجموعه‌ای از گزینه‌ها در فرایند تصمیم‌گیری بپردازند. یکی از مؤلفه‌هایی که در انتخاب روش تصمیم‌گیری چندمعیاره به آن توجه می‌شود، میزان دقت این مدل‌هاست. پژوهشگران بیان می‌کنند ترکیب دو مدل میزان دقت آنها را افزایش می‌دهد. میزان دقت نتایج مدل‌های تصمیم‌گیری چند شاخصه WSM (مدل جمع وزنی) و مدل WPS (مدل تولید وزنی) به‌خوبی شناخته شده است. همچنین میزان دقت مدل‌های ترکیبی را پژوهشگران تحلیل کرده‌اند. نتایج بررسی‌های پژوهشگران تأیید کرده است میزان دقت مدل‌های ترکیبی در مقایسه با میزان دقت این مدل‌ها پیش از ترکیب‌شدن بسیار بیشتر است. یکی از این مدل‌های ترکیبی، مدل ارزیابی تولید وزنی تجمعی (WASPAS) است. این مدل در مسائل پیچیدة تصمیم‌گیری کارایی زیادی دارد و همچنین نتایج حاصل از این مدل از دقت زیادی برخوردارند (اسفندیاری مهنی و همکاران، 1396: 94).

 

گام‌های اجرایی این مدل:

 گام اول: تشکیل ماتریس وضع موجود براساس شاخص‌های طراحی‌شده؛

گام دوم: استانداردکردن ماتریس وضع موجود براساس روش بی‌مقیاس‌سازی نورم؛ رابطة (5).

رابطة (5)

 

 

گام سوم: محاسبة وزن هر یک از شاخص‌ها براساس روش وزن‌دهی آنتروپی شانون؛

 گام چهارم: برآورد واریانس مقادیر معیارهای استانداردشدة اولیه با تابع؛ رابطة (6).

 

رابطة (6)

 

 

گام پنجم: محاسبة واریانس‌های  و    با توابع؛ رابطة (7) و رابطة (8).

رابطة (7)

 

 

رابطة (8)

 

 

گام ششم: محاسبة مقدار (l) و  Qiبرای رتبه‌بندی گزینه‌ها به‌صورت توابع (پورطاهری و همکاران، 1395: 125-124)؛ رابطة (9) و (10).

رابطة (9)

 

 

 

رابطة (10)

 

 

محدودة پژوهش

منطقة اورامانات در طول شرقی 45 درجه و 39 دقیقه تا 46 درجه و 50 دقیقه و عرض شمالی 34 درجه و 31 دقیقه تا 35 درجه و 17 دقیقة نصف‌النهار گرینویچ واقع شده (صیدایی و همکاران، 1392: 8) که شامل چهار شهرستان (پاوه، جوانرود، روانسر و ثلاث ‌باباجانی) از شهرستان‌های استان کرمانشاه است. این محدوده جاذبه‌های گردشگری مهمی دارد؛ همچون غار قوری‌قلعه (بزرگ‌ترین غار آبی آسیا و جزو یکی از هفت اثر طبیعی ملی)، بازارچة مرزی جوانرود، شهر پاوه با معماری و بافت شهری شبیه به ماسوله (ضرابی و همکاران، 1390: 37).

براساس سرشماری سال 1395 این منطقه با وسعتی برابر با 2/4122، 218476 نفر جمعیت، 9 بخش، 10 شهر و 19 دهستان دارد و از شمال به استان کردستان، از شرق به شهرستان کرمانشاه، از جنوب به شهرستان دالاهو و سرپل ذهاب و از غرب با کشور عراق هم‌مرز است (سالنامة آماری کرمانشاه، 1395)؛ (جدول 1 و شکل 3).

 

جدول 1- مشخصات عمومی منطقة اورامانات

منطقة اورامانات

روانسر

جوانرود

ثلاث ‌باباجانی

پاوه

شهرستان

218476

47657

75169

35219

60431

جمعیت

2/4122

2/1125

7/777

5/1417

8/801

مساحت (کیلومترمربع)

9

2

2

2

3

بخش

10

2

1

2

5

شهر

19

6

4

4

5

دهستان

منبع: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان کرمانشاه، معاونت آمار و اطلاعات، 1395

 

شکل 3-موقعیت منطقة اورامانات در استان کرمانشاه

منطقة نمونة گردشگری به محدوده‌ای جغرافیایی اطلاق می‌شود که در آن یک یا چند یا مجموعه‌ای از جاذبه‌های تاریخی، طبیعی و فرهنگی وجود دارد و وجود آنها انگیزه‌ای برای سفر و اقامت گردشگران خواهد بود (احمدی، ۱۳۸۸: ۲۷). با توجه به تقسیم‌بندی‌های صورت‌گرفته در طرح جامع گردشگری، استان کرمانشاه به پنج قطب گردشگری کرمانشاه، اورامانات، قصر شیرین، اسلام‌آباد غرب و کنگاور تقسیم شده است که هرکدام از آنها شهرستان‌ها و مناطق نمونة گردشگری را به خود اختصاص داده‌اند. بر این اساس قطب گردشگری اورامانات با ۱۵ منطقة نمونة گردشگری، بیشترین منطقة نمونه و قطب گردشگری اسلام‌آباد غرب با ۵ منطقة نمونه، کمترین تعداد نمونه را در استان دارد (نوری و همکاران، 1391: 82)؛ (جداول 2 و 3 و شکل‌های 4، 5 و 6).

 

جدول 2- مشخصه‌های کلی مناطق نمونة گردشگری استان کرمانشاه

نام قطب

شهرستان‌های زیر پوشش

مناطق نمونة زیر پوشش

کرمانشاه

کرمانشاه، بیستون، هرسین

نوژیوران، طاق بستان، بیستون، تالاب هشیلان، سراب نیلوفر، سراب هرسین، رودخانة قره‌سو، رودخانة گاماسیاب، سراب قنبر و چشمة سهراب

قصر شیرین

قصر شیرین، گیلان غرب،

سرپل ‌ذهاب

پیران، چم امام حسن، سراب گلین، چارقاپی، تنگ حمام، سد گیلان غرب، سراب گرم، نخلستان‌های قصر شیرین، بازی دراز، سراب مورت و منطقة دیره

اسلام‌آباد غرب

اسلام‌آباد غرب، کرند غرب، دالاهو

سراب کرند، آتشکدة شیان، پارک جنگلی مرصاد، سراب شرف‌آباد و ریجاب

کنگاور

صحنه، سنقر، کنگاور

دربند صحنه، چرمله علیا، سراب فش، آبشار گروس، معبد آناهیتا، گزنهله، ساراب ماران، سیرجان، بدر و پریشان

اورامانات

پاوه، روانسر، جوانرود، ثلاث ‌باباجانی

دالانی، قوری‌قلعه، نودشه، سراب روانسر، شروینه، هجیج، شمشیر، چشمه‌ریزه، ازگله بمو، ویس‌القرن، مامیشان، سفید برگ، بیدمیری، نوسود و بوزین مرخیل

منبع: نوری و همکاران، 1391: 82

 

شکل 4- موقعیت مناطق نمونة گردشگری استان کرمانشاه

منبع: نوری و همکاران، 1391: 82

 

جدول 3- ویژگی‌های مناطق نمونة گردشگری منطقة اورامانات

ردیف

شهرستان

نام منطقۀ نمونه

قابلیت‌های گردشگری

وسعت (هکتار)

ظرفیت برد

1

پاوه

دالانی

اکوتوریسم- ژئوتوریسم- تاریخی- علمی- ورزش‌های آبی

40

محلی

2

پاوه

نودشه

اکوتوریسم- گردشگری عشایری، تجاری

30

محلی

3

پاوه

هجیج

اکوتوریسم- روستایی-آگروتوریسم- تاریخی

25

محلی

4

پاوه

شمشیر

اکوتوریسم- فرهنگی

25

محلی

5

پاوه

بیدمیری

اکوتوریسم- ژئوتوریسم

40

محلی

6

پاوه

نوسود

اکوتوریسم- ژئوتوریسم- جنگ- تجاری

60

استانی

7

پاوه

بوزین مرخیل

اکوتوریسم

50

استانی

8

روانسر

قوری‌قلعه

ژئوتوریسم- اکوتوریسم- آگروتوریسم- روستایی

100

ملی

9

روانسر

سراب روانسر

اکوتوریسم

75

استانی

10

روانسر

ویس‌القرن

اکوتوریسم- ژئوتوریسم

20

محلی

11

جوانرود

سفیدبرگ

اکوتوریسم- فرهنگی

20

محلی

12

جوانرود

شروینه

اکوتوریسم- ژئوتوریسم- روستایی

35

محلی

13

ثلاث ‌باباجانی

چشمه‌ریزه

ژئوتوریسم- اکوتوریسم- آگروتوریسم

30

محلی

14

ثلاث ‌باباجانی

ازگله

اکوتوریسم- ژئوتوریسم

40

محلی

15

ثلاث ‌باباجانی

مامیشان

اکوتوریسم

25

محلی

منبع: نوری و تقی‌زاده، 1392: 81

     

هجیج (شهرستان پاوه)

نوسود (شهرستان پاوه)

نودشه (شهرستان پاوه)

     

چشمه بل (شهرستان پاوه)

مرخیل (شهرستان پاوه)

دالانی (شهرستان پاوه)

     

شروینه (شهرستان جوانرود)

غار حسین کوهکن (شهرستان پاوه)

روستای هیروه (شهرستان پاوه)

     

ویس‌القرن (شهرستان روانسر)

غار قوری‌قلعه (شهرستان روانسر)

سفید برگ (شهرستان جوانرود)

     

مامیشان (شهرستان ثلاث ‌باباجانی)

چشمه‌ریزه (شهرستان ثلاث ‌باباجانی)

سراب روانسر (شهرستان روانسر)

شکل 6- نمونه‌هایی از نقاط گردشگری در منطقة اورامانات استان کرمانشاه

 

شکل 5- ویژگی‌های مناطق نمونة گردشگری

منبع: تقی‌زاده، 1391: 25

 

 

یافته‌های پژوهش

در پژوهش حاضر برای رتبه‌بندی شهرستان‌های استان کرمانشاه در بهره‌مندی از زیرساخت‌های گردشگری، دو مدل SAR و WASPAS به کار رفته است. به‌منظور تلفیق نتایج دو مدل از روش ترکیبی (ادغام) استفاده شده است تا میزان برخورداری شهرستان‌ها مشخص شود. در دو مدل SAR، WASPAS و روش ترکیبی (ادغام) شهرستان‌ها در سه سطح 70/0-100/0 برخوردار، 35/0-70/0 نیمه‌برخوردار و 0/0-35/0 محروم دسته‌بندی شده‌اند.

 با توجه به جدول 4 مشخص شد بیشترین اهمیت مربوط به معیار تعداد مسافر جابه‌جاشدة درون‌استانی با 1011/0 است و معیار تعداد مهمان‌پذیر، کمترین اهمیت را با 0056/0 دارد و معیارهای دیگر در رتبه‌های بعدی قرار می‌گیرند.

جدول 4- وزن معیارهای زیرساخت‌ها و جاذبه‌های گردشگری در منطقة اورامانات براساس مدل آنتروپی شانون

ردیف

وزن

ردیف

وزن

X1

0757/0

X9

0668/0

X2

0619/0

X10

0793/0

X3

0281/0

X11

0654/0

X4

0056/0

X12

0838/0

X5

0822/0

X13

1011/0

X6

0720/0

X14

0992/0

X7

0580/0

X15

0882/0

X8

0347/00

مجموع

000/1

منبع: محاسبات نویسندگان، 1397

در مدل WASPAS ضریب برخورداری شهرستان‌ها بین 4475/0 تا 0983/0 است که نشان می‌دهد درمجموع شهرستان‌ها وضعیت مطلوبی ندارند؛ به طوری‌ که (14/7درصد) یک شهرستان نیمه‌برخوردار و (86/92درصد) 13 شهرستان‌ محروم‌اند. در بین شهرستان‌ها، قصر شیرین با 4475/0 وضعیت بهتری نسبت به بقیة شهرستان‌ها دارد و در رتبة اول و نیمه‌برخوردار است و 13 شهرستان دیگر یعنی پاوه، سنقر، اسلام‌آباد غرب، گیلان غرب، کرمانشاه، دالاهو، جوانرود، کنگاور، هرسین، ثلاث ‌باباجانی، روانسر، صحنه و سرپل ‌ذهاب به ترتیب در رتبه‌های دوم تا چهاردهم و محروم قرار گرفته‌اند. فضای توسعة غالب بر شهرستان‌ها در این مدل، محروم است (جدول 5 و شکل 7).

 

جدول 5- رتبه‌بندی شهرستان‌های استان کرمانشاه و منطقة اورامانات براساس زیرساخت‌های گردشگریدر مدل WASPAS

درصد

تعداد

وضعیت

رتبه

Q

شهرستان

14/7

1

نیمه‌برخوردار

1

4475/0

قصر شیرین

 

 

محروم

2

2486/0

پاوه

محروم

3

2452/0

سنقر

محروم

4

2219/0

اسلام‌آباد غرب

محروم

5

2051/0

گیلان غرب

محروم

6

1907/0

کرمانشاه

86/92

13

محروم

7

1845/0

دالاهو

 

 

محروم

8

1727/0

جوانرود

محروم

9

1725/0

کنگاور

محروم

10

1676/0

هرسین

محروم

11

1658/0

ثلاث ‌باباجانی

محروم

12

1576/0

روانسر

محروم

13

1275/0

صحنه

محروم

14

0983/0

سرپل ‌ذهاب

منبع: محاسبات نویسندگان، 1397

 

شکل 7- سطح برخورداری شهرستان‌های استان کرمانشاه و منطقة اورامانات براساس زیرساخت‌های گردشگری

در مدلWASPAS

مقدار مدل SAR بین 0 و 1 است؛ هر چقدر به سمت 1 نزدیک‌تر باشد، رتبة بالاتری دارد. در این مدل شهرستان‌ها در سه سطح دسته‌بندی شده‌اند که تنها شهرستان برخوردار، قصر شیرین، با 7734/0 در رتبة اول قرار دارد و شهرستان‌های پاوه، گیلان غرب، سنقر، اسلام‌آباد غرب، هرسین، کنگاور، صحنه، جوانرود، دالاهو، کرمانشاه و روانسر به ترتیب در رتبه‌های دوم تا دوازدهم و نیمه‌برخوردار و درنهایت دو شهرستان ثلاث ‌باباجانی با 3251/0 و سرپل ‌ذهاب با 3114/0 در رتبة سیزدهم و چهاردهم و محروم قرار دارند. فضای توسعة غالب بر شهرستان‌ها در مدل SAR، بیشتر نیمه‌برخوردار است؛ زیرا 57/78درصد شهرستان‌ها در سطح نیمه‌برخوردار قرار دارند (جدول 6 و شکل 8).

 

جدول 6- رتبه‌بندی شهرستان‌های استان کرمانشاه و منطقة اورامانات براساس زیرساخت‌های گردشگریدر مدل SAR

درصد

تعداد

وضعیت

رتبه

SAR

شهرستان

14/7

1

برخوردار

1

7734/0

قصر شیرین

 

 

نیمه‌برخوردار

2

6606/0

پاوه

نیمه‌برخوردار

3

5404/0

گیلان غرب

نیمه‌برخوردار

4

5210/0

سنقر

 

 

نیمه‌برخوردار

5

4815/0

اسلام‌آباد غرب

نیمه‌برخوردار

6

4759/0

هرسین

57/78

11

نیمه‌برخوردار

7

4489/0

کنگاور

 

 

نیمه‌برخوردار

8

4251/0

صحنه

نیمه‌برخوردار

9

4229/0

جوانرود

نیمه‌برخوردار

10

4061/0

دالاهو

نیمه‌برخوردار

11

3751/0

کرمانشاه

نیمه‌برخوردار

12

3602/0

روانسر

29/14

2

محروم

13

3251/0

ثلاث‌ باباجانی

 

 

محروم

14

3114/0

سرپل‌ ذهاب

منبع: محاسبات نویسندگان، 1397

 

شکل 8- سطح برخورداری شهرستان‌های استان کرمانشاه و منطقة اورامانات

براساس زیرساخت‌های گردشگریدر مدل SAR

پس از مدل‌های SAR و WASPAS، برای انجام رتبه‌بندی نهایی شهرستان‌ها از روش ترکیبی (ادغام) استفاده شد. نتایج روش ترکیبی نشان می‌دهد شهرستان قصر شیرین با ضریب 6105/0 در رتبة اول و نیمه‌برخوردار، شهرستان پاوه با ضریب 4556/0، شهرستان سنقر با ضریب 3831/0، شهرستان گیلان غرب با ضریب 3728/0 و شهرستان اسلام‌آباد غرب با ضریب 3517/0 در رتبه‌های دوم تا پنجم و نیمه‌برخوردار و شهرستان هرسین با ضریب 3218/0، شهرستان کنگاور با ضریب 3107/0، شهرستان جوانرود با ضریب 2978/0، شهرستان دالاهو با ضریب 2953/0، شهرستان کرمانشاه با ضریب 2829/0، شهرستان صحنه با ضریب 2763/0، شهرستان روانسر با ضریب 2589/0، شهرستان ثلاث ‌باباجانی با ضریب 2454/0 و درنهایت شهرستان سرپل‌ ذهاب با ضریب 2048/0 در رتبه‌های شش تا چهاردهم و محروم قرار دارند. فضای توسعة غالب بر شهرستان‌ها در روش ترکیبی، محروم است (29/64درصد). 9 شهرستان در سطح محروم قرار دارند و وضعیت کلی استان براساس روش ترکیبی محروم است (جدول 7 و 8 و شکل 9).

 

جدول 7- رتبه‌بندی شهرستان‌ها با مدل‌ها و روش ترکیبی (ادغام)

رتبه

ترکیبی

رتبه

SAR

رتبه

WASPAS

شهرستان

5

3517/0

5

4815/0

4

2219/0

اسلام‌آباد غرب

2

4556/0

2

6606/0

2

2486/0

پاوه

13

2454/0

13

3251/0

11

1658/0

ثلاث ‌باباجانی

8

2978/0

9

4229/0

8

1727/0

جوانرود

9

2953/0

10

4061/0

7

1845/0

دالاهو

12

2589/0

12

3602/0

12

1576/0

روانسر

14

2048/0

14

3114/0

14

0983/0

سرپل ‌ذهاب

3

3831/0

4

5210/0

3

2452/0

سنقر

11

2763/0

8

4251/0

13

1275/0

صحنه

1

6105/0

1

7734/0

1

4475/0

قصر شیرین

ادامه جدول 7- رتبه‌بندی شهرستان‌ها با مدل‌ها و روش ترکیبی (ادغام)

رتبه

ترکیبی

رتبه

SAR

رتبه

WASPAS

شهرستان

10

2829/0

11

3751/0

6

1907/0

کرمانشاه

7

3107/0

7

4489/0

9

1725/0

کنگاور

4

3728/0

3

5404/0

5

2051/0

گیلان غرب

6

3218/0

6

4759/0

10

1676/0

هرسین

منبع: محاسبات نویسندگان، 1397

 

جدول 8- رتبه‌بندی و تعیین سطح برخورداری شهرستان‌ها با روش ترکیبی (ادغام)

درصد

 

وضعیت

رتبه

ترکیبی

شهرستان

 

 

نیمه‌برخوردار

1

6105/0

قصر شیرین

نیمه‌برخوردار

2

4556/0

پاوه

71/35

5

نیمه‌برخوردار

3

3831/0

سنقر

 

 

نیمه‌برخوردار

4

3728/0

گیلان غرب

نیمه‌برخوردار

5

3517/0

اسلام‌آباد غرب

 

 

محروم

6

3218/0

هرسین

محروم

7

3107/0

کنگاور

محروم

8

2978/0

جوانرود

محروم

9

2953/0

دالاهو

29/64

9

محروم

10

2829/0

کرمانشاه

 

 

محروم

11

2763/0

صحنه

محروم

12

2589/0

روانسر

محروم

13

2454/0

ثلاث ‌باباجانی

محروم

14

2048/0

سرپل ‌ذهاب

منبع: محاسبات نویسندگان، 1397

 

شکل 9- سطح برخورداری شهرستان‌های استان کرمانشاه و منطقة اورامانات

براساس زیرساخت‌های گردشگری در روش ترکیبی (ادغام)

نتیجهگیری

امروزه گردشگری شهری، یکی از عوامل مهم توسعة اقتصادی، اجتماعی و رفاهی شهر و شهرنشینان است و به همین دلیل مسئولان امور گردشگری و شهری در پی ارتقا و گسترش آن برآمده‌اند؛ لیکن این ارتقا و گسترش خود مستلزم ایجاد شرایط ویژة ساختاری، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی است. رشد روزافزون و شتابندة گردشگری موجب شده است بسیاری از صاحب‌نظران قرن 20 را «قرن گردشگری» بنامند. این صنعت بر حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مانند مبادلات خارجی، درآمدها، اشتغال، قیمت‌ها، توزیع درآمدها، مهاجرت، تقسیم کار، آداب و رسوم و هنرها مؤثر است.

منطقة اورامانات در شمال غربی استان کرمانشاه قرار دارد که با وجود منابع طبیعی، تاریخی و فرهنگی از یک سو و داشتن آب‌وهوای متنوع، دلپذیر و چهار فصل، رودخانه‌های پرآب و چشمه‌های جاری، کوهستان‌های برف‌گیر، جنگل‌های خودرو و باغ‌های گسترده و ... از سوی دیگر، جزو یکی از مهم‌ترین مناطق جاذب گردشگر در استان کرمانشاه شناخته شده است. هدف پژوهش حاضر، تبیین وضعیت زیرساخت‌های گردشگری در منطقة اورامانات استان کرمانشاه است. پس از گردآوری داده‌ها و اطلاعات، منطقة اورامانات و دیگر شهرستان‌های استان کرمانشاه ازلحاظ 15 معیار با استفاده از روش آنتروپی وزن‌دهی شدند و از مدل‌های SAR و WASPAS برای رتبه‌بندی و بررسی وضعیت برخورداری منطقه و دیگر شهرستان‌های استان کرمانشاه استفاده شد. با توجه به اینکه رتبة تعدادی از شهرستان‌ها در دو مدل SAR و WASPAS با هم فرق داشت، روش ترکیبی (ادغام) برای ادغام نتایج مدل‌ها به کار رفت. در روش آنتروپی بیشترین اهمیت مربوط به معیار تعداد مسافر جابه‌جاشدة درون‌استانی و کمترین اهمیت مربوط به معیار تعداد مهمان‌پذیر است.

در مدل WASPAS، نتایج نشان می‌دهد شهرستان‌ها وضعیت مطلوبی ندارند؛ به طوری که یک شهرستان نیمه‌برخوردار (14/7درصد) و 13 شهرستان ‌(86/92درصد) محروم‌اند. در بین شهرستان‌ها، قصر شیرین وضعیت بهتری نسبت به بقیة شهرستان‌ها دارد و در رتبة اول و نیمه‌برخوردار است و 13 شهرستان دیگر استان در رتبه‌های دوم تا چهاردهم و محروم قرار دارند. فضای توسعة غالب بر شهرستان‌ها در این مدل، بیشتر محروم است.

 در مدل SAR، شهرستان‌ها در سه سطح دسته‌بندی شده‌اند؛ تنها شهرستان برخوردار قصر شیرین با ضریب 7734/0 در رتبة اول قرار دارد و شهرستان‌های پاوه، گیلان غرب، سنقر، اسلام‌آباد غرب، هرسین، کنگاور، صحنه، جوانرود، دالاهو، کرمانشاه و روانسر به ترتیب در رتبه‌های دوم تا دوازدهم و نیمه‌برخوردار و درنهایت دو شهرستان ثلاث ‌باباجانی و سرپل‌ ذهاب در رتبة سیزدهم و چهاردهم و محروم قرار دارند. فضای توسعة غالب بر شهرستان‌ها در این مدل بیشتر نیمه‌برخوردار است.

پس از مدل‌های SAR و WASPAS، برای انجام رتبه‌بندی نهایی شهرستان‌ها از روش ترکیبی (ادغام) استفاده شد. نتایج نشان می‌دهد شهرستان قصر شیرین در رتبة اول و نیمه‌برخوردار، شهرستان‌های پاوه، سنقر، گیلان غرب و اسلام‌آباد غرب در رتبه‌های دوم تا پنجم و نیمه‌برخوردار و شهرستان‌های هرسین، کنگاور، جوانرود، دالاهو، کرمانشاه، صحنه، روانسر، ثلاث ‌باباجانی و سرپل ‌ذهاب به ترتیب در رتبه‌های ششم تا چهاردهم و محروم قرار دارند. فضای توسعة غالب بر شهرستان‌ها در روش ترکیبی، بیشتر محروم است و 9 شهرستان (29/64درصد) در سطح محروم قرار دارند. وضعیت کلی استان براساس روش ترکیبی محروم است.

در پاسخ به پرسش کدام‌یک از شهرستان‌های منطقة اورامانات به‌لحاظ برخورداری از زیرساخت‌های گردشگری وضعیت بهتری دارند، براساس روش ترکیبی شهرستان پاوه در رتبة دوم و نیمه‌برخوردار است.

در پاسخ به پرسش برخوردارترین و محروم‌ترین شهرستان‌های استان ازلحاظ زیرساخت‌های گردشگری کدام‌اند، براساس روش ترکیبی شهرستان برخوردار نداریم. قصر شیرین در رتبة اول و نیمه‌برخوردار و سرپل ‌ذهاب در رتبة آخر و محروم قرار دارد.

وجود زیرساخت‌ها و جاذبه‌های گردشگری در هر مکان برای کسب رضایت گردشگران اهمیت زیادی دارد و برای بهبود وضعیت گردشگری باید زیرساخت‌های آن ازلحاظ کمّی و کیفی ارتقا یابند. با توجه به نتایج پژوهش حاضر و به‌منظور ارتقای کمّی و کیفی زیرساخت‌ها و بهبود وضعیت گردشگری پیشنهادهای زیر ارائه می‌شود:

-           در اولویت قرارگرفتن مناطق محروم و نیمه‌برخوردار ازلحاظ زیرساخت‌های گردشگری در برنامه‌ریزی برای توسعه؛

-                      استخدام متخصصان در این زمینه؛

-                      ارتقای کمّی خدمات گردشگری در سطح استان؛

-                      ارتقای کیفی خدمات گردشگری در سطح استان؛

-                      رسیدگی به وضعیت حمل‌ونقل مسافربری؛

-                      احداث رستوران بین ‌راهی، مراکز فرهنگی- هنری و...؛

-                      امکان دسترسی مناسب گردشگران به امکانات.

 



[1] - Khadaroo and Seetanah

[2] - Mohamad, & Mohd Jamil

[3] - Dominguez et al

[4] -simple addition rating technique

[5] -Weighted Aggregated Sum Product Assessment

[6] - MCDM

1-  احمدی، صغری، (۱۳۸۸)، امکان‌سنجی و برنامه‌ریزی توسعة اکوتوریسم در تالاب چغارخور، پایان‌نامة کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، استاد راهنما: تقوایی، مسعود، دانشگاه اصفهان، گروه جغرافیا.

2-  اسفندیاری مهنی، حمیده، آقایی‌زاده، اسماعیل، هادیانی، زهره، (1396)، مطالعة نقش مؤسسات آموزش عالی در توسعة فیزیکی شهرها با استفاده از مدلWASPAS (نمونة موردی: شهر زاهدان)، فصلنامة مطالعات ساختار و کارکرد شهری، دورة 4، شمارة 13، مازندران، ۱۰۹- ۸۶.

3-  اسماعیل‌زاده، حسن، کرباسی، پوران، روی‌دل، جابر، افضلی، معین، افضلی، زهرا، (1395)، تحلیل فضایی پراکنش جمعیت و خدمات شهری از منظر عدالت اجتماعی با استفاده از روش ترکیبی (مطالعة موردی: شهر بناب)، پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، دورة ۴، شمارة ۲، تهران، 260-241.

4-  اکبری، مجید، جعفری مهرآبادی، مریم، طالشی ‌انبوهی، مرضیه، سبحانی، نوبخت، (۱۳۹۵) ، سنجش کارایی نسبی شهرستان‌های استان آذربایجان ‌شرقی در بخش زیرساخت‌هایگردشگری با استفاده از رویکرد تحلیل پوششی داده‌ها (DEA)، جغرافیا و توسعه، دورة 14، شمارة ۴۵، سیستان و بلوچستان، ۲۲۰-۱۹۷.

5-  امیدی، نبی، (1391)، راهبردسنجی توسعة صنعت گردشگری در استان ایلام (با استفاده از مدل SWOT و تشکیل ماتریس اندازه‌گیری کمّی راهبردی QSPM)، فصلنامة علمی- تخصصی برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دورة 2، شمارة ۵، مرودشت، 102- 93.

6-  پورطاهری، مهدی، فتاحی، احدالله، نعمتی، رضا، آدینه‌وند، اسماعیل، (1395)، تبیین مزیت‌های استفاده از مدل ترکیبی تصمیم‌گیری WASPASدر مکان‌یابی روستاهای هدف گردشگری (مطالعة موردی: روستاهای گردشگری استان لرستان)، برنامه‌ریزی و آمایش فضا، دورۀ 20، شمارۀ 2، تهران، 301- 113.

7-  تقی‌زاده، زهرا، (1391)، رتبه‌بندی مناطق نمونة گردشگری ایران (مورد مطالعه: استان کرمانشاه)، پایان‌نامة کارشناسی ارشد رشتة جغرافیا و برنامه‌ریزی توریسم، استاد راهنما: نوری، غلامرضا، زاهدان، دانشگاه سیستان و بلوچستان، گروه جغرافیا.

8-  توکلی، مرتضی، کیانی، اکبر، هدایتی، صلاح، (1389)، تأثیر مناطق نمونة گردشگری در محرومیت‌زدایی از دیدگاه اجتماعات محلی (مطالعة موردی: منطقة اورامان تخت کردستان)، مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، دورة 2، شمارة 6، اصفهان، 94- 73.

9-  جلالی، محبوبه، خادم‌الحسینی، احمد، (1394)، سطح‌بندی مناطق نمونة گردشگری استان کرمان، فصلنامة برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دورة 5، شمارة 17­، مرودشت، 162- 151.

10-              دیناری، احمد، (۱۳۸4)، گردشگری شهری در ایران و جهان، انتشارات واژگان خرد، چاپ اول، خراسان، 288 ص.

11-              سالنامة آماری سال، (1395)، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان کرمانشاه.

12-       شماعی، علی، موسی‌وند، جعفر، (1390)، سطح‌بندی شهرستان‌های استان اصفهان ازلحاظ زیرساخت‌های گردشگری با استفاده از مدلTOPSIS و AHP، مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، دورة 3، شمارة 10، اصفهان، 40- 23.

13-       صفری، فاطمه، (1392)، توسعة گردشگری آذربایجان شرقی با استفاده از مدل SWOT(مطالعة موردی: کریدور گردشگری تبریز- جلفا)، فصلنامة فضای گردشگری، دورة 2، شمارة 8، ملایر، 162- 143.

14-       صیدایی، سید اسکندر، جمینی، داوود، جمشیدی، علیرضا، جمشیدی، معصومه، (1392)، بررسی و تحلیل عملکرد مدیران نوین روستایی در توسعة روستایی (مطالعة موردی: منطقة اورامانات استان کرمانشاه)، فصلنامة علمی- پژوهشی برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، دورة 4، شمارة 4، اصفهان، ۲۶-۱.

15-              ضرابی، اصغر، محمدی، جمال، باباخان‌زاده، ادریس، (1390)، تحلیلی بر جاذبه‌ها و تسهیلات گردشگری منطقة اورامانات، مجلة جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، دورة ۲۲، شمارة 43، اصفهان، ۵۲-۳5.

16-       ضرابی، اصغر، علیزادة اصل، جبار، بهاری، عیسی، (1393)، تحلیلی بر زیرساخت‌های گردشگری در مقصد اکوتوریستی بند ارومیه با استفاده از روشSWOT، نشریة علمی- پژوهشی جغرافیا و برنامه‌ریزی، دورة 18، شمارة 48، مشهد، 210- 177.

17-       ضیایی، محمود، عباس‌پور، نیلوفر، (1390)، ارزیابی کیفیت محصول گردشگری تهران از دیدگاه گردشگران درون‌مرزی، فصلنامة گردشگری و توسعه، دورة 1، شمارة 1، تهران، 96 – 76.

18-       طاووسی، تقی، رحیمی، دانا، خسروی، محمود، (1393)، مکان‌یابی پهنه‌های مناسب اکوتوریسم (مطالعة موردی: منطقة اورامانات)، مجلة آمایش جغرافیایی فضا، فصلنامة علمی- پژوهشی دانشگاه گلستان، دورة 4، شمارة 13، گلستان، 40- 19.

19-       عیسی‌لو، شهاب‌الدین، خاکساری رفسنجانی، علی، سعیدی ‌راد، مجید، (1396)، سنجش سطح برخورداری شهرستان‌های استان مرکزی به‌لحاظ زیرساخت‌های گردشگری، مجلة مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاههای انسانی، دورة 12، شمارة 3، رشت، 567– 553.

20-       قنبری، ابوالفضل، شجاعی‌وند، بهمن، زینلی، بهرام، (1393)، رتبه‌بندی شهرستان‌های استان آذربایجان شرقی براساس زیرساخت‌های گردشگری شهری با روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره، جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای، شمارة ۱۲، سیستان و بلوچستان، 112-89.

21-              مرکز آمار ایران، (1395)، سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1395 استان کرمانشاه ( (www.amar.org.ir.

22-       ملکی، سعید، مودت، الیاس، (1393)، تحلیلی بر توزیع و اولویت‌بندی زیرساخت گردشگری استان یزد با استفاده از تکنیک‌های برنامه‌ریزی، نشریة تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، دورة 4، شمارة 32، تهران، 68- 47.

23-              منشی‌زاده، رحمت‌الله، (1384)، مقولة گردشگری، انتشارات پیام مؤلف، چاپ اول، تهران، 240 ص.

24-       مودودی ارخودی، مهدی، جوان‌شیری، مهدی، نیک‌شعار، مرجان، (1397)، شناسایی اولویت جاذبه‌های گردشگری بیرجند، فصلنامة علمی- پژوهشی برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، دورة 8، شمارة 3، اصفهان، 106-83.

25-       میرزایی، رحمت، (1388)، تأثیر توسعة گردشگری روستایی بر اشتغال در منطقة اورامانات کرمانشاه، فصلنامة روستا و توسعه، دورة ۱۲، شمارة ۴، اصفهان، 76-49.

26-       نوبخت نجات، آزیتا، امیری، محمود، (1397)، سطح‌بندی شهرستان‌های استان همدان براساس ظرفیت‌های گردشگری با استفاده از تکنیک تحلیل عامل، فصلنامة فضای گردشگری، دورة 7، شمارة 25، ملایر، 133- 177.

27-       نوری، غلامرضا، تقی‌زاده، زهرا، (1392)، اولویت‌بندی مناطق نمونة گردشگری جهت سرمایه‌گذاری و توسعة منطقه‌ای در شمال غربی استان کرمانشاه، فصلنامة علمی– پژوهشی مطالعات مدیریت گردشگری، دورة 8، شمارة 22، تهران، 100- 73.

28-       نوری، غلامرضا، فتوحی، صمد، تقی‌زاده، زهرا، (1391)، اولویت‌بندی قطب‌های گردشگری استان کرمانشاه براساس پتانسیل مناطق نمونة گردشگری با استفاده از روش تصمیم‌گیری چندمعیارة تاپسیس، جغرافیا و پایداری، دورة 2، شمارة 4، کرمانشاه، 94- 75.

29-       وارثی، حمیدرضا، تقوایی، مسعود، شاهیوندی، احمد، (1390)، تحلیلی بر وضعیت زیرساخت‌های گردشگری در شهر اصفهان (با تأکید بر هتل‌ها)، مجلة جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، دورة ۲۲، شمارة 4، اصفهان، 112- 91.

30-       هزارجریبی، جعفر، نجفی، ملک‌محمد، (1391)، بررسی جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر توسعة گردشگری در ایران (با رویکرد جذب گردشگران خارجی)، مجلة علمی- پژوهشی جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، دورة 23، شمارة 3، اصفهان، 146- 133.

31-              Castillo- Manzano, José.I., López- Valpuesta, Lourdes, González- Laxe, Fernando, (2011). The effects of the LCC boom on the urban tourism fabric: The viewpoint oftourism managers, Tourism Management, 32 (5), pp 1085-1095.

32-              Das, Jayoti, Dirieno, Cassandra.E., (2009). Global Tourism Competitiveness & Freedom of the Press, Journal of TravelResearch, Volume 47, Namber 4.

33-              Khadaroo, J., Seetanah, B., (2007). Transport infrastructure and tourism development, Annals of Tourism Research, 34 (4), pp 1021–1032.

34-              Dominguez, Trinidad, Darcy, Simon, Alén González, Elisa, (2014). Competing for the disability tourism market– A comparative exploration of the factors of accessible tourism competitiveness in Spain and Australia, Tourism Management Volume 47, pp 261–272.

35-              Mohamad, Daud ,Mohd Jamil, Rozana, (2012(. A Preference Analysis Model forSelecting Tourist Destinations Based on Motivational Factors: A Case Study in Kedah, Malaysia, International Congress on Interdisciplinary Business and SocialScience (ICIBSOS), Procedia - Social and Behavioral Sciences 65, pp 20-25.

36-              Oh, c.o., (2004). The contribution of tourism development teconomic growth in the Korean economy, tourism manage ment.

37-              Rattanasuwongchai, Nuchnard, (1998). Rural tourism- the Impacts on Rural CommunitiesII, Thailand, Food & Fertilizer Technology Center, pp 2-27.

38-              Thabet, A.M., (2012), Reasons for Joining English Department, International Journal of Education, England, vol 4, No 4, pp 364-379.

39-       Yang, Yang & Fik, Tim, (2014). Spatial effects in regional tourism growth, Annals of Tourism Research, 46 (2014), PP 144–162.