توزیع فضایی ارتفاع برف مرز کواترنری واحدهای ژئومورفیک ایران

نویسندگان

گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

چکیده

موقعیت کنونی ایران و تسلط شرایط خشک و نیمه‌خشک، وجود حاکمیت یخچال‌ها را در این کشور با تردید همراه کرده است؛ با این حال وجود شواهد و آثار ژئومورفولوژیکی یخچال‌ها در مناطق مختلف ایران، عملکرد یخچال‌ها را نشان می‌دهد. برای بررسی ارتفاع برف مرز کواترنری در ابتدای کار بیش از 174 قلة بالای
3000 متر در ایران شناسایی و سپس مرتفع‌ترین قلة هر واحد ژئومورفیک برای برآورد ارتفاع برف مرز انتخاب شد. پس‌ازآن DEM ایران در نرم‌افزار ARC GIS برای هر واحد ژئومورفیک و حوضه‌های آبریز متأثر از قله‌های شناسایی‌شده برش زده شد. براساس نقشه‌های توپوگرافی و تصاویر ماهواره‌ای SRTM سیرک‌های هر واحد شناسایی و ارتفاع برف مرز به روش‌های رایت، ارتفاع کف سیرک، نسبت‌های ارتفاعی، پنجه به دیواره (رایت و پورتر) محاسبه و سیرک‌های شناسایی‌شده ازنظر جهت در دامنه‌های نگار و نسار با توجه به امتداد ناهمواری‌ها تفکیک و بررسی شد. فرایند یخچالی در تحول ناهمواری‌های کوهستانی ۶ واحد ژئومورفیک نقش اساسی داشته است. ارتفاع برف مرز 13 قلة مرتفع ایران به این شرح است: بل 2946 متر، الوند 2700 متر، توچال 2691 متر، هزار 2936 متر، بینالود 2529 متر، دماوند 2832 متر، سردشت 2719 متر، بغروداغ 2026 متر، شاهو 1997 متر، سبلان 2872 متر، بلقیس 2621 متر، شیرکوه 2959 متر و زردکوه 2862 متر.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Spatial Distribution of Quaternary ELA in Iran Geomorphic Units

نویسندگان [English]

  • Gholam Hassan Jafari
  • Nasrin Hazrati
Department of Geography, University of Zanjan, Zanjan, Iran
چکیده [English]

Interodaction
Geomorphologic evidence and existing landforms, such as glacial cirques, glacial valleys, glacial erratic, and tiles, indicate the performance of glacial processes and the dominance of glacial systems. Among the basic issues in glacial studies are the ELA and the water and ice equilibrium line (Ramesht et al. 2011). Although the current situation in Iran and the domination of dry and semi-arid conditions have led to doubt about the existence of glacial rule in this country, but the glaciers geomorphologic evidence in the different regions of Iran shows the performance of glaciers. Iran, with an area of 1648195 square kilometers, is located between 25 to 40 degrees north latitude and 44 to 63 degrees east longitude. It is geometrically similar to a diamond that has a large diameter along the northwest - southeast and its small diameter is along the northeast - southwest. The average length and width of Iran along the meridian of 54 degrees east and 32 degrees north is about 1225 kilometers. The political range of Iran in arid areas is more consistent with local geographic complications, the most important of which is the Thalweg along the watercourse, which is divided into 6 geomorphic units (i.e. Zagros, Northern, Central Iran, and Eastern, Northeastern, and Northwestern units).
Material and methodes
Study of Equilibrium-Line-Altitude (ELA) in Iran, as an independent unit, is not flawless since it is expanded 15 degrees latitude and 19 degrees longitude. To do this, an Iranian DEM with 30*30 meter resolution was first prepared from the USGS site and merged in the ARC GIS software, and the related DEM was cut for each unit. Merged topographic maps of Iran with a scale of 1: 50000 were also extracted for each unit. Based on documents in topographic maps, 20-meter equilibrium lines and the reflection of landforms in SRTM satellite images, cirques of each peak were identified. Topographic maps deal with virtual displays of terrains, and the four elements of the form of contour line, the arrangement of peaks and the network of streams, and single elevation points make this identification easier. The form of contour lines can be used to determine the areas dominated by icy zones on the map and satellite imagery. In the next step, the data of the cirques identified alluvial sediments that have not undergone diageneses or erosion-sensitive sediments such as marl and clay was extracted from the cirques data. Then, according to the method of Terminus-to-Head Altitude Ratio the identified cirque that were not concave with a longitudinal profile design were considered as pseudo-cirques and were discarded in the estimation of the ELA. ELA was calculated using Wright and cirque-floor altitude methods. The overall direction of the identified cirques was determined according to the continuity of terrains, so that the main ridge of each basin determined the direction of the formation of the cirque. In addition, according to the slope direction maps and sampling from cirques points, the direction of the cirques was identified.
 
Results and discussion
The result of the ELA of the 13th highest peak of Iran is as follows: Boll 2946m, Alvand 2700m, Tochal 2691m, Hezar 2936m, Binalud 2529m, Damavand 2832m, Sardasht 2719m, Boghrudagh 2026m, Shaho 1997m, Sabalan 2872m, Belgheis 2621m, Shirkouh 2959m and Zardkuh 2862m.
The difference in ELA of Zagros unit, which is more extended in latitude, was estimated to be 842 m. ELA of northeast slopes was estimated to be 685 m above ELA of the southwest slopes. In the central geomorphic unit of Iran, as the most arid units under the influence of glacial processes during the quaternary, cirque-floor altitude method and THAR (Wright) are the most suitable methods for estimating ELA. In this geomorphic unit, estimated ELA varies between 2772 m and 2915 m (143 m altitude difference). The quaternary ELA of this unit is 2902 m, which is the highest ELA among the geomorphic units of Iran. In terms of direction in this geomorphic unit, altitude difference of north-northeast and south-southwest slopes was 143.5 m. The estimated ELA of Al-Madrasi and Ramesht (2007) in the Sakhvid sub-basin (3300-3100 m), Jafarbeiglo et al. (2014), and Zahab Nazouri et al. (2016) in Bidkhan sub-basin of Kerman (3166 m) on south-southwest slope, and Parizi et al. (2013) in Tangoeye Sirjan (2719 m) in south-southeast slope of the mountains of the Central Iran unit are in line with the findings of this research.
Conclusion
Quaternary climatic changes and the displacement of ELA in the mountainous regions of Iran are inevitable and obvious. Accordingly, the effects of the Quaternary glaciers are identified in the second grade basins of Iran. The ELA is estimated by Wright, cirque-floor altitude, THAR (of Wright and Porter), and altitude ratios's methods. Cirques’ landforms are usually identified with the help of contour lines and satellite imagery. Due to the fact that landforms in loose lithology cannot remain unchanged for a long time, the data of those landforms that were considered as cirques in loose sediments and those that have not undergone diagenesis were removed. Removing information of these cirques suggests that these semi-cirques landforms are located at lower altitudes in most of the basins. With respect to the effect of land surfaces’ slope direction of the formation of cirque landforms in temperate regions, the estimated ELA cannot be trusted without regard to the direction of land slope. Accordingly, in addition to Wright's method, cirque-floor altitude, THAR method (of Wright and Porter), and altitude ratios are used for estimating ELA in different geographical directions. In most of Iran basins, ELA estimated by Wright’s method was 200 m higher than the rest of the methods. Porter (2001) believes that the difference in ELA with different methods is because of different methodologies, but the great difference between Wright's method and other methods suggests that the method is not consistent with them. As a result, it can be said that the ELA estimated by Wright method cannot be trusted in all parts of Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Cirque
  • Glacier
  • Geomorphic unit
  • Iran
  • quaternary

مقدمه

منشأ اشکال امروزی زمین، تحولات دو میلیون سال اخیر است که دانشمندان علوم زمین آن را کواترنری نامیده‌اند. ویژگی اصلی این دوره، تغییرات اقلیمی در بخش‌های وسیعی از سطح زمین است. پژوهشگران برای مستدل‌کردن تغییرات اقلیمی از شواهد یخچالی، شواهد بیولوژیکی و آثار دریاچه‌ها و کویرها بهره برده‌اند (انتظاری و همکاران، 1394: 169). مطالعة تاریخچة عصر یخبندان در درک ما از میراث‌های این دوره و حفاظت و استفادة پایدار از آن و نیز حساسیت زمین مهم است (لی، 2011: 274). به دلیل مرتفع‌تربودن کوهستان‌های ایران از برف مرز و همچنین شرایط مناسب اقلیمی و توپوگرافی مانند درجه‌حرارت، جهت باد، میزان بارندگی و جهت دامنه‌ها، یخچال‌های متعدد وجود داشته‌اند (قهرودی‌تالی و همکاران، 1392: 2). لندفرم‌های یخچالی در ابعاد و اشکال مختلف در کوهستان‌های مرتفع (دریاچه، سیرک و ...) کشور جای گرفته‌اند (صمدزاده، 1386: 20). از بین اشکال یخچالی، سیرک‌ها به دلیل قابلیت تبدیل به داده‌های کمّی اهمیت فراوانی دارند. سیرک، بازتابی از عوامل توپوگرافی، زمین‌شناسی، نوع و مدت اثر یخچال‌هاست (مقیمی و همکاران، 1391: 122).

تاکنون در پژوهش‌های متعدد ارتفاع برف مرز قسمت‌های مختلفی از ایران برآورد شده است؛ اما در زمینة تفاوت این ارتفاع در عرض‌های جغرافیایی و جهات مختلف ناهمواری‌ها، پژوهش‌های انگشت‌شماری انجام‌ شده است. با توجه به شرایط توپوگرافی متنوع، در ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری واحدهای ژئومورفیک و قلل مرتفع ایران تفاوت زیادی وجود داشته است. این پژوهش با شناسایی سیرک‌های یخچالی در قلل مرتفع واحدهای ژئومورفیک مختلف قصد دارد ضمن معرفی روش مناسب برآورد ارتفاع برف مرز در مناطق مختلف، تفاوت ارتفاع برف مرز را در واحدهای مختلف مورفولوژیک ایران و در جهات مختلف جغرافیایی برآورد کند.

 

پیشینة پژوهش

با توجه به اهمیتی که یخچال‌های کواترنری در ایجاد لندفرم‌های کنونی در بخش‌های مختلف کرة زمین داشته‌اند، این موضوع همواره یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات محافل ژئومورفولوژیکی است.

کورتر و سانگور (1980) نقش یخچال‌های فعلی ترکیه را در لندفرم‌های موجود بررسی کردند.‌

ایوانز (2006) با آلومتری سیرک‌های یخچالی در منطقة ولز انگلستان، لندفرم‌های سیرکی را از شبه‌سیرک تشخیص داد. ناپیرالسکی و همکاران (2007) مطالعات وسیعی را دربارة لندفرم‌های یخچالی با بهره‌گیری از سیستم اطلاعات جغرافیایی انجام دادند و روند گسترش و عقب‌نشینی یخچال را بررسی کردند.‌

پتراس[1] (2010) منشأ دشت‌های یخساری[2] ایلی نویز را یخچال‌های بزرگی می‌داند که 16000 تا 20800 سال پیش در منطقه بوده‌اند.‌

سریکایا و همکاران (2011) پژوهش‌هایی در زمینة زمین‌شناسی یخچالی ترکیه انجام دادند و اطلاعات مهمی دربارة میزان و زمان‌بندی یخچال‌های کواترنری پایانی به دست آوردند.‌

وانگ و همکاران (2011) با بررسی یخچال‌های کواترنری کوهستان کنگور در شرق فلات پامیر چین دریافتند لندفرم‌‌‌‌های متعلق به شش دورة پیشروی و عقب‌نشینی یخچال در دامنه‌های شمالی شرایط گسترش بهتری داشته‌اند.

ژاو و همکاران (2012 & 2013) در بررسی یخچال‌های کواترنری درة رودخانة کاناس در کوه‌های آلتایی چین با استناد به چهار ترمینال یخ‌رفت یخچالی، چهار دورة پیشروی و عقب‌نشینی زبانه‌های یخچالی را در کواترنری تأیید کردند.‌

سررانو و همکاران (2013) بیشترین گسترش یخچال‌های کواترنری را در کوههای کانتابریان شمال اسپانیا با روش نسبت‌های ارتفاعی بازسازی کردند.‌

میندراسکو و ایوانز (2014) سیرک‌ها و توسعة آنها را در کشور رومانی بررسی کردند.‌

دلماس و همکاران (2015) رشد آلومتریک سیرک‌ها را در کوههای آلپ مطالعه و براساس روش‌های آماری آنها را تجزیه‌وتحلیل کردند.‌

بار و اسپاگنولو (2015) با بررسی و مورفومتری سیرک‌های یخچالی و ارتفاع آنها به تعامل بین یخچال با زمین‌شناسی و آب‌وهوا پی بردند.‌

چن و همکاران (2015) در بررسی چهار دورة یخچال‌های کواترنری نواحی کوهستانی کارلیک در شرق تیان‌شان، چهار دورة پیشروی و عقب‌نشینی یخچال را بازسازی کردند و معتقد بودند با کاهش دما میزان بارش نیز کاهش می‌یافته است.‌

هنریکس و همکاران (2015) ژئومورفولوژی یخچالی و مجاور یخچالی را در اتیوپی بررسی کردند.

آگوستینوس و همکاران (2017) در بررسی شرایط محیطی دشت بوکو در غرب تاسمانی طی کواترنری دریافتند رسوبات این منطقه در محیط‌های یخچالی، رودخانه‌ای، باتلاقی و ساحلی ته‌نشین شده‌اند.

دهمس و همکاران (2018) تعداد دوره‌های یخچالی کواترنری کوه تیبل، دریاچة بول و مورن‌های حاشیة اسکاگاوآی کانیون سینک وایومینگ ایالات ‌متحدة آمریکا را در پلیوستوسن پنج دوره و در هولوسن چهار دوره کوچک‌مقیاس برآورد کرده‌‌اند.

دومورگان نخستین کسی است که در سال 1890 سیرک‌های یخچالی قدیمی ایران را مطالعه کرد (زمردیان، 1391: 36). پس از وی، دانشمندان غربی پژوهش‌های جدی‌تری دربارة یخچال‌های ایران انجام دادند؛ ازجمله بوبک (1933)، دزیو (1934)، هایبروک (1940)، فالکن (1946)، هاردینگ (1957)، پگی (1958)، بوت (1961)، رایت (1962)، مک میلان (1969)، شوایتزر (1970)، هوروارت (1975)، گرونرت (1978)، پروی (1980) و فریگنو (1988) (یمانی و زمانی، 1386: 102-101).

پدرامی (1982) در ارتفاعات منطقة مریوان، موسوی و همکاران (2009) در زردکوه، معیری و همکاران (2011) در ایران و سیف و ابراهیمی (2014) در زردکوه، آثار یخچالی را بررسی کردند.

طاحونی (1383) در ارتفاعات تالش، یمانی (1386) در زردکوه بختیاری، رامشت و کاظمی (1386) در اقلید فارس، جعفری (1388) در ایران، قهرودی‌تالی و همکاران (1392) در حوضة آبریز رودخانة زاب، سرور و مجتهدی (1390) در البرز غربی (کوه خشچال)، پاریزی و همکاران (1392) در تنگوییة سیرجان، جعفربیگلو و همکاران (1393) در کوهستان بیدخوان کرمان، شمسی‌پور و همکاران (1394) در ارتفاعات قلاجه، سیف و همکاران (1394) در سایت ریگ، جعفری (1395) در الوند همدان، قهرودی ‌تالی و حسنی قارنایی (1394) در کوه دالامپر و بزسینا، قربانی شورستانی و همکاران (1395) در کوه بینالود، خوش‌رفتار و همکاران (1395) در کوه شاه البرز، یمانی و زمانی (1395) در حوضة هراز، جعفری و آوجی (1395) در قروه، شریفی و همکاران (1396) در دشت ابراهیم‌آباد یزد و ملکی و همکاران (1397) در کوههای چهل چشمه و سارال در کردستان، آثار و شواهد یخچالی، ارتفاع برف مرز و گاه خط تعادل آب‌ویخ را بررسی کردند.

 

روش پژوهش

در ابتدای کار بیش از 174 قلة بالای 3000 متر در ایران شناسایی و سپس مرتفع‌ترین قلة هر واحد برای برآورد ارتفاع برف مرز انتخاب شد؛ یعنی 13 قلة مرتفع ایران (ارتفاع بیش از 3000 متر) در واحدهای ژئومورفیک مختلف برای برآورد ارتفاع برف مرز در نظر گرفته شد. پس ‌از آن DEM[3] ایران با رزولوشن 30 *30 متر از سایت USGS در 30 حوضة آبریز استخراج و در نرم‌افزار Arc GIS مرج و برای هر واحد ژئومورفیک و حوضه‌های آبریز متأثر از قله‌های شناسایی‌شده، DEM مربوطه برش زده شد. از نقشه‌های مرج‌شدة توپوگرافی ایران به مقیاس 1:50000 نیز برای واحدها و حوضه‌های مدنظر استخراج و براساس اسناد موجود در نقشه‌های توپوگرافی، خطوط تراز
20 متری و بازتاب لندفرم‌ها در تصاویر ماهواره‌ای SRTM، سیرک‌های حوضه‌های اطراف هر قله شناسایی شد؛ به این شکل که حوضه‌های آبریز منشعب‌شده از قله‌های مدنظر با توجه به سینوزیتة کوهستان تعیین حدود و تمامی لندفرم‌های سیرکی داخل حوضه‌ها شناسایی گردید. نقشه‌های توپوگرافی به صورت مجازی ناهمواری‌ها را نمایش می‌دهند. ازجمله مناطقی که به کمک فرم منحنی‌های میزان در نقشه‌های توپوگرافی تشخیص داده می‌شود، نواحی زیر سلطة پهنه‌های یخی است. نواحی یخچالی بر روی نقشه‌های توپوگرافی به ‌صورت سینوس‌های بلند و پنجه‌ای با طول‌ موج بزرگ بر روی منحنی میزان‌ها نمایش داده می‌شوند. سیرک‌های یخچالی معمولاً به شکل U و W است و الگوی شبکة آبراهه‌ها در این مناطق به‌ صورت گرهی است (رامشت، 1393: 41).

در ادامه اطلاعات سیرک‌های شناسایی‌شده در رسوبات دیاژنزنشدة آبرفتی یا رسوبات حساس به فرسایش مثل مارن و رس، از داده‌های سیرکی شناسایی‌شده کنار گذاشته شد؛ همچنین با توجه به روش نسبت پنجه به دیواره، از اطلاعات آن دسته از سیرک‌هایی که با ترسیم نیمرخ طولی حالت تقعر نداشتند، به‌عنوان شبه‌سیرک در برآورد ارتفاع برف مرز دائمی استفاده نشد؛ بر این اساس مشخص شد از مجموع واحدهای ژئومورفیک ایران، فرایند یخچالی دوره‌های سرد کواترنری در شش واحد نقش اساسی در تحول ناهمواری‌های کوهستانی داشته است. ارتفاع برف مرز به روش‌های رایت، ارتفاع کف سیرک، نسبت‌های ارتفاعی و پنجه به دیواره (رایت و پورتر) محاسبه شد. روش پنجه به دیواره در اصل همان روش پورتر است؛ ولی در این پژوهش علاوه بر استفاده از میانة ارتفاعی، روش رایت نیز به کار رفته است که مبتنی بر 60 درصد ارتفاع سیرک‌هاست. سیرک‌های شناسایی‌شده ازنظر جهت در دامنه‌های نگار و نسار با توجه به امتداد ناهمواری‌ها تفکیک و بررسی گردید؛ به این صورت که امتداد خط‌الرأس اصلی، تعیین‌کنندة جهت تشکیل سیرک در نظر گرفته شد؛ برای نمونه اگر خط‌الرأس امتدادی شمال غرب - جنوب شرق داشت (واحد زاگرس)، جهت سیرک شمال شرقی یا جنوب غربی در نظر گرفته شد، یا امتداد شمالی - جنوبی (واحد تالش) باعث شکل‌گیری سیرک‌ها در دامنه‌های شرقی یا غربی می‌شود. در دامنه‌های نسار شیب به سمت شمال، شمال شرق، شرق و شمال غربی است و هرچه شیب به سمت شمال تمایل بیشتری داشته باشد، زاویة ارتفاع خورشید مایل‌تر است و انرژی کمتری دریافت می‌کند. در دامنه‌های نگار شیب به سمت جنوب، جنوب غرب، غرب و جنوب شرق است و زاویة ارتفاع خورشید عمودتر است و انرژی بیشتری دریافت می‌شود (جعفری و آوجی، 1395: 380).

روش رایت: ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری در روش رایت با تعیین ارتفاع سیرک‌ها و گذراندن خط
60 درصد از آنها برآورد می‌شود (رامشت و نعمت‌اللهی، 1384: 13)؛ به این صورت که سیرک‌های شناسایی‌شده هر زیرحوضه براساس ارتفاع رتبه‌بندی نزولی می‌شود؛ به‌ گونه‌ای که رتبة یک به سیرکی تعلق می‌گیرد که بیشترین ارتفاع را دارد؛ سپس تعداد سیرک (n) در 6/0 یا 60% ضرب می‌شود و عدد به‌دست‌آمده را در رتبه سیرک‌هایی پیدا می‌کنیم که به صورت نزولی مرتب شده‌اند و ارتفاع سیرک آن، ارتفاع برف مرز در نظر گرفته می‌شود (رابطة 1).

(1)

60%× R= n

یا از طریق تفاوت ارتفاع برف مرز دائمی با ارتفاع پایین‌ترین سیرک شناسایی‌شده (X) استفاده می‌شود (رابطة 2).

(2)

X= (H max - H min)/100*60         R= H min + X

Hmax بالاترین ارتفاع سیرک، Hmin پایین‌ترین ارتفاع سیرک و R ارتفاع برف مرز است (قهرودی ‌تالی و حسنی قارنایی، 1394: 327).

روش ارتفاع کف سیرک پورتر: از نظر پورتر (2001) زمانی که یخچال فقط سیرک را پر می‌کند، ارتفاع ELA آن بسیار بیشتر از میانگین ارتفاع کف سیرک نیست؛ این روش برای به‌دست‌آوردن ارتفاع خط تعادل‌های گذشته در مناطق معتدل مناسب است و برای محاسبه آن از نما یا مد استفاده می‌شود (رابطة 3).

(3)

h ×   Mo =L +

Mo ارتفاع کف سیرک، L حد پایین طبقة نمادار (طبقة ارتفاعی که بیشترین تعداد سیرک در آن شناسایی‌ شده است)، d1 تفاضل فراوانی طبقة ماقبل طبقة نمادار از فراوانی طبقة نمادار، d2 تفاضل فراوانی طبقة مابعد طبقة نمادار از فراوانی طبقة نمادار و h دامنة ارتفاعی طبقة نمادار است (سیف و همکاران، 1394: 200).

روش نسبت‌های ارتفاعی: در این روش، از راه میانگین محدودة ارتفاعی پایانة زبانة یخچالی و بلندترین ستیغ حوضه یا منطقة مدنظر، ارتفاع برف مرز مشخص می‌شود (رابطة 4).

(4)

AR=

AR ارتفاع برف مرز، Ah بالاترین ارتفاع سیرک و At پایین‌ترین ارتفاع سیرک است (شریفی و فرح‌بخش، 1394: 593). به این صورت که با توجه به وضعیت تراکم خطوط منحنی میزان در امتداد کف سیرک، نیمرخی در Global mapper ترسیم شد که کاسه‌ای یا مقعربودن سیرک را نیز تأیید می‌کند. در این پلیگون می‌توان ارتفاع بالاترین قسمت سیرک (Ah) و پایین‌ترین قسمت آن را (At) برآورد کرد (شکل 1) (پورتر، 2001: 1069).

 

 

شکل- 1: قسمت‌های مختلف سیرک در روش نسبت‌های ارتفاعی (پورتر، 2001)

 

روش نسبت پنجه به دیواره: با بهره‌گیری از روش نسبت پنجه به دیواره ارتفاع خط تعادل (ELA) و نسبت [4]THAR به دست می‌آید. با روش THAR بهترین نتیجه برای یخچال‌های کوچک و متقارن با توزیع نرمال پهنه‌ها و ارتفاعات به دست می‌آید. نسبت THAR بین 0 تا 1 است. برای شناسایی سیرک‌ها نیز از این روش استفاده می‌شود و اگر نسبت THAR کمتر از 46/0 یا بیشتر از 86/0 باشد، شکل شناسایی‌شده، سیرک محسوب نمی‌شود (رابطة 5)، (یمانی و همکاران، 1390: 7).

(5)

THAR= (ELA – AT) / (AH – AT)

ELA ارتفاع خط تعادل، AH ارتفاع سر یخچال و AT ارتفاع پایة یخچال است (پورتر، 2001: 1096).

 

محدودة پژوهش

کشور ایران با وسعت 1648195 کیلومتر مربع بین 25 تا 40 درجه عرض شمالی و 44 تا 63 درجه طول شرقی واقع ‌شده است. این کشور از نظر هندسی شبیه به لوزی است که قطر بزرگ آن در امتداد شمال غربی - جنوب شرقی و قطر کوچک آن در امتداد شمال شرقی - جنوب غربی کشیده شده است (علایی طالقانی، 1391: 21). برای بررسی ارتفاع برف مرز کواترنری ایران، از هر واحد ژئومورفیک بلندترین قله‌ها انتخاب شدند؛ موقعیت جغرافیایی و نسبی قله‌های انتخاب‌شده برای برآورد ارتفاع برف مرز در جدول (1) و شکل (2) آمده است.

 

جدول- 1: موقعیت جغرافیایی و نسبی قله‌های مرتفع ایران

حوضة آبریز درجه 3

حوضة آبریز درجه 2

واحد ژئومورفیک

استان

عرض جغرافیایی

طول جغرافیایی

ارتفاع قله

قله

راین و سردوییه

کویر لوت

ایران مرکزی

کرمان

"42 '30 °29

"18 '16 °57

4500

هزار

قریة‌العرب

کویر درانجیر

اقلید

ابرقو

ایران مرکزی

فارس

"38 '56 °30

"36 '30 °50

3943

بل

نمدان

بختگان

زاگرس

یزد

سیاه‎کوه

ایران مرکزی

یزد

"21 '36 °31

"06 '04 °54

4055

شیرکوه

ابرقو

ابرقو

همدان

دریاچة نمک

ایران مرکزی

همدان

"49 '45 °34

"09 '24 °48

3580

الوند

کنگاور

کرخه

زاگرس

بابل

هراز- قره‌قوم سو

شمالی

مازندران

"20 '57 °35

"36 '06 °52

5671

دماوند

تهران

دریاچة نمک

رامسر

سفیدرود- هراز

شمالی

مازندران

"30 '21 °36

"55 '58 °50

4378

سردشت

طالقان

سفیدرود

لواسانات

دریاچة نمک

شمالی

تهران

"03 '53 °35

"11 '25 °51

3962

توچال

تهران

دریاچة نمک

فومنات

تالش- مرداب انزلی

شمالی

گیلان

"31 '12 °37

"57 '53 °48

3197

بغروداغ

خلخال

سفیدرود

شمال غربی

کوهرنگ

کارون

زاگرس

چهارمحال و بختیاری

"47 '19 °32

"40 '06 °50

4221

زردکوه

بازفت

کارون

پاوه

مرزی غرب

زاگرس

کرمانشاه

"60 '17 °35

"00 '15 °46

3390

شاهو

مراغه

دریاچة ارومیه

شمال غربی

اردبیل

"12 '16 °38

"34 '50 °47

4820

سبلان

میانه

سفیدرود

تکاب

دریاچة ارومیه

شمال غربی

آذربایجان غربی

"02 '42 °36

"19 '16 °47

3332

بلقیس

ماه‌نشان

سفیدرود

مشهد

قره‌قوم

شمال شرقی

خراسان رضوی

"35 '25 °36

"57 '50 °58

3211

بینالود

 

 

شکل- 2: موقعیت قله‌های برگزیده در واحدهای ژئومورفیک

یافته‌های پژوهش

سیرک‌های یخچالی، لندفرم‌هایی مقعرشکل‌اند که در یخچال‌های کوهستانی شکل ‌گرفته‌اند. سیرک‌ها در پایین‌دست به‌ صورت مقعر هستند، اما به سمت بالادست با دیواره‌های محدب و بلند محدود می‌شوند (ایوانز، 2006: 245). پس از شناسایی آثار سیرکی به کمک نقشه‌های توپوگرافی و تصاویر ماهواره‌ای، آن دسته از سیرک‌هایی که در رسوبات دیاژنزنشده مثل کنگلومرا و سست (مارن، رس و رسوبات تبخیری) قرار داشتند، از مجموع داده‌های تجزیه‌وتحلیل‌شده، خارج شدند. از بین 174 قله با ارتفاع بیش از 3000 متری ایران که امکان تأثیرپذیری از فرایند یخچالی کواترنری را داشتند، 13 قله مرتفع‌تر در شش واحد ژئومورفیک برگزیده و جهت‌گیری دامنه‌های آنها و محل دقیق قله‌ها مشخص شد. از میان این قله‌ها، دو قلة هزار و شیرکوه به‌ طور کامل در جهات شمال شرق و جنوب غرب در واحد ژئومورفیک ایران مرکزی قرار دارند؛ در صورتی ‌که قله‌های بل و الوند در مرز واحدهای ژئومورفیک ایران مرکزی و زاگرس واقع ‌شده‌اند که جهت شمال شرقی آنها در ایران مرکزی قرار گرفته است و دامنة جنوب غربی این دو قله در واحد زاگرس قرار دارد. دامنة قله‌های دماوند و سردشت در جهت‌های شمال و جنوب و قلة توچال در جهت شمال شرق و جنوب غرب در واحد ژئومورفیک شمالی قرار گرفته‌اند. قلة بغروداغ، کم‌ارتفاع‌ترین قلة برگزیده در بین سایر قله‌ها، در مرز دو واحد ژئومورفیک شمالی (جهت شرق) و واحد ژئومورفیک شمال غربی (جهت غرب) قرار دارد. زردکوه و شاهو، قله‌های واقع در واحد زاگرس هستند. دامنه‌های شرقی و غربی کوهستان سبلان، شمال شرق و جنوب غرب کوه بلقیس در واحد ژئومورفیک شمال غربی، برای برآورد ارتفاع برف مرز دائمی در نظر گرفته شد. ارتفاع برف مرز واحد شمال شرقی در مرتفع‌ترین قلة این واحد ژئومورفیک یعنی بینالود برآورد شد.

فراوانی سیرک‌های شناسایی‌شده در جدول (2) به تفکیک قله‌ها بیان ‌شده است. درمجموع از 2266 سیرک شناسایی‌شده، 1432 سیرک در دامنه‌های نسار و 834 سیرک در دامنه‌های نگار قرار داشتند. توزیع سیرک‌ها بیان‌کنندة این است که در دامنه‌های نسار بیش از 13 درصد احتمال تشکیل سیرک بیش از دامنه‌های نگار است. برای برآورد ارتفاع برف مرز دائمی روش‌های مختلف به کار رفت.

جدول- 2: فراوانی سیرک در دامنه‌های نسار و نگار قله‌های برگزیده

قله

هزار

بل

شیرکوه

الوند

دماوند

سردشت

توچال

بغروداغ

زردکوه

شاهو

سبلان

بلقیس

بینالود

دامنة نسار

20

71

148

110

131

93

120

314

57

100

120

68

80

دامنة نگار

6

61

100

56

108

75

97

120

48

-

98

65

-

 

ارتفاع برف مرز به روش رایت: ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری به روش رایت در دو مرحلة مختلف برآورد شد:

مرحلة اول: در نخستین مرحله از اطلاعات سیرک‌ها، در جهات مختلف جغرافیایی (دامنه‌های نگار و نسار) ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری به روش رایت برآورد شد. به این صورت که تعداد سیرک در هر جهت به تفکیک قله‌ها در 60 درصد ضرب و سیرک‌های شناسایی‌شده در هر جهت به تفکیک قله‌ها براساس ارتفاع سورت نزولی شد. عدد حاصل از ضرب، به‌عنوان شمارة ردیفی در نظر گرفته شد که ارتفاع سیرک آن رده، ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری قله را در جهت مربوطه نشان می‌دهد.

ارتفاع برف مرز در قله‌های (هزار، بل، شیرکوه و الوند) در جهت شمال شرق به ترتیب 2615، 2806، 2796 و 2638 متر و در جهت جنوب غرب به ترتیب 3112، 2771، 2837 و 2648 متر است.

این ارتفاع در قلة دماوند و سردشت در جهت شمال 2979 و 2660 متر و در جهت جنوب 2704 و 2697 متر برآورد شد و ارتفاع برف مرز در قلة توچال در جهت شمال شرق 2553 و در جهت جنوب غرب 2542 متر است.

خط‌الرأس کوه بغروداغ به‌ صورت شمالی - جنوبی است و سیرک‌ها بیشتر در جهت شرق و غرب شکل‌ گرفته‌اند. ارتفاع برف مرز در جهت شرق 1842 و در جهت غرب 1990 متر برآورد شد.

ارتفاع برف مرز زردکوه در جهت شمال شرق 2724 و در جهت جنوب غرب 2953 متر است و ارتفاع برف مرز کوهستان شاهو 1878 متر در جهت شمال شرق برآورد شد.

ارتفاع برف مرز کوهستان سبلان در دو جهت شرق و غرب به ترتیب 2491 و 2861 متر است و این ارتفاع در کوه بلقیس در جهت شمال شرق 2565 و در جهت جنوب غرب 2661 متر برآورد شد.

در کوه بینالود ارتفاع برف مرز 2500 متر برآورد شد. بیشترین و کمترین اختلاف ارتفاع برف مرز در واحد ژئومورفیک ایران مرکزی در جهت شمال شرق به جنوب غرب به ترتیب متعلق به هزار و الوند 497 و 10 متر است. این اختلاف در واحد ژئومورفیک شمالی در جهت شرق به غرب بغروداغ 148 متر و در جهت شمال شرق به جنوب غرب قلة توچال 29 متر است.

تفاوت ارتفاع برف مرز در جهات شمال شرق به جنوب غرب زردکوه در واحد زاگرس 229 متر و قلة شاهو بدون اختلاف است.

در واحد ژئومورفیک شمال غرب، اختلاف ارتفاع برف مرز کوهستان سبلان در جهت شرق به غرب 370 متر و کوه بلقیس در جهت شمال شرق - جنوب غرب 96 متر است (جدول 4).

مرحلة دوم: در این مرحله، پس از مرتب‌کردن ارتفاع سیرک‌ها به‌ صورت نزولی، براساس رابطة 2 بیشترین ارتفاع از کمترین ارتفاع کسر و سپس بر عدد 100 تقسیم و در عدد 60 ضرب شد. از جمع عدد به‌دست‌آمده از این رابطه با کمترین ارتفاع سیرک شناسایی‌شده، ارتفاع برف مرز برای هر قله در واحدهای ژئومورفیک محاسبه شد.

ارتفاع برف مرز 4 قلة هزار، بل، شیرکوه و الوند در جهت شمال شرق به ترتیب 2540، 2786، 2622 و 2525 متر و در جهت جنوب غرب 3354، 2949، 3015 و 2414 متر است.

این ارتفاع در قله‌های دماوند و سردشت در جهت شمال 2574 و 2390 متر و در جهت جنوب 3034 و 2833 متر برآورد شد و ارتفاع برف مرز در قلة توچال در جهت شمال شرق و جنوب غرب 2675 و 2704 متر است.

ارتفاع برف مرز در بغروداغ در جهت شرق 1691 و در جهت غرب 1881 متر برآورد شد.

ارتفاع برف مرز زردکوه در جهت شمال شرق 2622 و در جهت جنوب غرب 2668 متر و در قلة شاهو
1940 متر است.

ارتفاع برف مرز در کوهستان سبلان در جهت شرق و غرب 2681 و 2907 متر و در کوه بلقیس در جهت شمال شرق 2701 و در جهت جنوب غرب 2681 متر برآورد شد.

ارتفاع برف مرز در کوه بینالود، تنها قلة مرتفع واحد ژئومورفیک شمال شرقی، 2474 متر است.

بیشترین و کمترین اختلاف ارتفاع برف مرز در واحد ژئومورفیک ایران مرکزی در جهت شمال شرق به جنوب غرب به ترتیب متعلق به هزار و الوند با 814 و 111 متر است.

این اختلاف در واحد ژئومورفیک شمالی در جهت شمال به جنوب سردشت 443 متر و در جهت شمال شرق به جنوب غرب قلة توچال 11- متر است.

تفاوت ارتفاع برف مرز در جهات شمال شرق به جنوب غرب زردکوه در واحد زاگرس 46 متر و قلة شاهو بدون اختلاف است.

در واحد ژئومورفیک شمال غرب، اختلاف ارتفاع برف مرز کوهستان سبلان در جهت شرق به غرب 46 متر و کوه بلقیس در جهت شمال شرق به جنوب غرب 20- متر است (جدول 4).

روش ارتفاع کف سیرک: در روش ارتفاع کف سیرک، نیمرخ طولی سیرک در دو شکل مختلف ترسیم شد: یکی پروفیل طولی از بالاترین ستیغ حوضه تا نقطة خروجی سیرک و دیگری پروفیلی از بالاترین ستیغ حوضه تا نخستین مورن‌های میانی باقی‌مانده در محیط (محل تلاقی دوزبانة یخچالی). در این دو پروفیل، ارتفاع بیشترین و کمترین پروفیل و ارتفاع کف سیرک برآورد شد. در ترسیم پروفیل‌ها نهایت دقت به کار رفت تا پروفیل‌ها از کف سیرک عبور کنند و حالت تقعر را بتوانند نشان دهند. سپس سیرک‌ها از نظر ارتفاعی با فاصلة 100 متر طبقه‌بندی و فراوانی نسبی سیرک در هرکدام از طبقات مشخص شد. ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری در این روش در طبقه‌ای قرار دارد که سیرک‌ها بیشترین فراوانی را داشته باشد. با مشخص‌کردن طبقة نمادار، براساس رابطة 3 عمل شد؛ برای نمونه توزیع طبقاتی سیرک‌های مورد تأیید این روش برای کوه دماوند در جدول (3) آمده است. با توجه به پایین‌ترین و بالاترین سیرک شناسایی‌شده، طبقات ارتفاعی از 2000 تا 4000 متر با فاصلة 100 طبقه‌بندی شدند. طبقة نمادار دامنة نسار با فراوانی 20 سیرک در طبقة ارتفاعی 2700-2800 متر و در دامنة نگار با 17 سیرک در طبقة ارتفاعی 2900-3000 متر قرار دارد. پس ‌از آن فراوانی طبقة نمادار از فراوانی طبقة ماقبل کسر و تقسیم ‌بر مجموع فراوانی طبقة ماقبل و مابعد و سپس در اختلاف ارتفاع طبقة نمادار ضرب شد. درنهایت از جمع عدد به‌دست‌آمدة بارده ارتفاعی پایین طبقة نمادار، ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری برآورد شد. بدین طریق ارتفاع برف مرز در جهت شمال (دامنة نسار) 2731 متر و در جهت جنوب (دامنة نگار) 2935 متر برای کوه دماوند برآورد شد. ارتفاع برف مرز کواترنری سایر قله‌ها در این روش به همین شکل برآورد شد.

ارتفاع برف مرز چهار قلة هزار، بل، شیرکوه و الوند در جهت شمال شرق به ترتیب 2766، 2967، 2666 و 2528 متر و در جهت جنوب غرب 3070، 2975، 2933 و 2657 متر است.

ارتفاع برف مرز قلة سردشت در جهت شمال 2787 متر و در جهت جنوب 3144 متر و قلة توچال در جهت شمال شرق و جنوب غرب 2650 و 2943 متر است.

این ارتفاع در بغروداغ در جهت شرق 1810 متر و در جهت غرب 2560 متر برآورد شد.

ارتفاع برف مرز زردکوه در جهت شمال شرق 2666 متر و در جهت جنوب غرب 2933 متر و کوهستان شاهو 1980 متر است.

در کوهستان سبلان ارتفاع برف مرز در جهت شرق و غرب 2775 و 3043 متر است.

این ارتفاع در کوه بلقیس در جهت شمال شرق 2560 و در جهت جنوب غرب 2767 متر برآورد شد.

ارتفاع برف مرز در کوه بینالود در واحد ژئومورفیک شمال شرقی 2533 متر برآورد شد.

کمترین و بیشترین اختلاف ارتفاع برف مرز در واحد ژئومورفیک ایران مرکزی در جهت شمال شرق به جنوب غرب به ترتیب متعلق به شیرکوه و هزار 629- و 304 متر است.

این اختلاف در واحد ژئومورفیک شمالی در جهت شرق به غرب بغروداغ 750 متر و در جهت شمال به جنوب قلة دماوند 176 متر است.

تفاوت ارتفاع برف مرز در جهات شمال شرق به جنوب غرب زردکوه در واحد زاگرس 267 متر و قلة شاهو بدون اختلاف است. در واحد ژئومورفیک شمال غرب، اختلاف ارتفاع برف مرز کوهستان سبلان در جهت شرق به غرب 268 متر و کوه بلقیس در جهت شمال شرق به جنوب غرب 207 متر است (جدول 4).

جدول- 3: طبقات ارتفاعی و فراوانی سیرک در قلة دماوند

طبقات ارتفاعی

فراوانی سیرک

طبقات ارتفاعی

فراوانی سیرک

دامنة نسار

دامنة نگار

دامنة نسار

دامنة نگار

2100-2000

1

-

3100-3000

3

4

2200-2100

3

-

3200-3100

3

14

2300-2200

3

2

3300-3200

7

15

2400-2300

14

5

3400-3300

1

8

2500-2400

16

7

3500-3400

6

5

2600-2500

18

2

3600-3500

-

3

2700-2600

16

8

3700-3600

2

2

2800-2700

20

3

3800-3700

1

2

2900-2800

11

10

3900-3800

-

1

3000-2900

4

17

4000-3900

2

-

 

روش نسبت‌های ارتفاعی: در این مرحله کمترین ارتفاع با بیشترین ارتفاع پروفیل ترسیمی جمع و بر 2 تقسیم شد. برای به‌دست‌آوردن برف مرز از میانگین و مد استفاده شد. مراحل برآورد ارتفاع برف مرز به کمک جدول توزیع فراوانی سیرک در طبقات ارتفاعی مختلف همانند برآورد ارتفاع برف مرز در کوه دماوند است که در روش قبل توضیح داده شد. در واحد ژئومورفیک ایران مرکزی ارتفاع برف مرز چهار قلة هزار، بل، شیرکوه و الوند در جهت شمال شرق به ترتیب 2915، 3029، 3217 و 2735 متر و در جهت جنوب غرب 3110، 3083، 3132 و 2934 متر است.

ارتفاع برف مرز در واحد ژئومورفیک شمالی در قله‌های دماوند و سردشت در جهت شمال 2623 و 2836 متر و در جهت جنوب 2923 و 2685 متر برآورد شد.

این ارتفاع در قلة توچال در جهت شمال شرق 2815 و جنوب غرب 2596 متر است.

ارتفاع برف مرز در بغروداغ 2182 متر در جهت شرق و 2273 متر در جهت غرب برآورد شد.

در زردکوه ارتفاع برف مرز در جهت شمال شرق 3217 متر و در جهت جنوب غرب 3132 متر برآورد شد و ارتفاع برف مرز کوهستان شاهو 2108 متر است.

در واحد ژئومورفیک شمال غربی ارتفاع برف مرز سبلان در جهت شرق و غرب 2863 و 3031 متر و در کوه بلقیس در جهت شمال شرق 2282 متر و در جهت جنوب غرب 2743 متر برآورد شد.

ارتفاع برف مرز در کوه بینالود، مرتفع‌ترین قلة واحد ژئومورفیک شمال شرقی، 2585 متر است.

بیشترین و کمترین اختلاف ارتفاع برف مرز در واحد ژئومورفیک ایران مرکزی در جهت شمال شرق به جنوب غرب به ترتیب متعلق به الوند و بل 199 و 54 متر است.

این اختلاف در واحد ژئومورفیک شمالی در جهت شمال به جنوب قلة دماوند 300 متر و در جهت شرق به غرب بغروداغ 91 متر است.

تفاوت ارتفاع برف مرز در جهات شمال شرق به جنوب غرب زردکوه در واحد زاگرس 85- متر و قلة شاهو بدون اختلاف است.

در واحد ژئومورفیک شمال غرب، اختلاف ارتفاع برف مرز کوهستان سبلان در جهت شرق به غرب 168 متر و کوه بلقیس در جهت شمال شرق به جنوب غرب 461 متر است (جدول 4).

روش نسبت پنجه به دیواره: ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری در این روش در دو مرحلة مختلف برآورد شد:

مرحلة اول: در این مرحله از اطلاعات پروفیل‌های تهیه‌شده در مرحلة پیش، علاوه بر ارتفاع کف سیرک، ارتفاع پایین‌ترین و بالاترین قسمت پروفیل نیز استخراج و پس از برداشت اطلاعات لازم، نسبت THAR برای هرکدام از سیرک‌ها محاسبه شد. به این صورت که ارتفاع پایین‌ترین قسمت پروفیل از ارتفاع کف سیرک کسر و عدد به‌دست‌آمده بر تفاوت بین حداکثر ارتفاع از حداقل ارتفاع پروفیل تقسیم شد. نسبت به‌دست‌آمده بین 0 تا 1 متغیر است. سیرک‌هایی که نسبت به‌دست‌آمده برای آنها کمتر از 46/0 یا بیشتر از 86/0 است، سیرک محسوب نمی‌شوند و در برآورد ارتفاع برف مرز نباید مدنظر قرار گیرند (پورتر، 2001: 1069). پس از خارج‌کردن اطلاعات آنها از جدول، ارتفاع برف مرز همانند روش رایت برآورد شد. تلفیق روش رایت و پورتر برای نخستین‌بار انجام شد. منظور از تلفیق این است که پورتر از طبقة نمادار برای برآورد ارتفاع برف مرز استفاده می‌کند؛ در صورتی ‌که در این مرحله با سورت نزولی سیرک‌های تأییدشده و تعیین ارتفاع رده‌ای که 60 درصد از سیرک‌ها بالاتر از آن قرار می‌گیرند، ارتفاع برف مرز برآورد شد.

در واحد ژئومورفیک ایران مرکزی ارتفاع برف مرز چهار قلة هزار، بل، شیرکوه و الوند در جهت شمال شرق به ترتیب 2664، 2853، 2837 و 2658 متر و در جهت جنوب غرب به ترتیب 3110، 2941، 3031 و 3062 متر است.

ارتفاع برف مرز در واحد ژئومورفیک شمالی در قله‌های دماوند و سردشت در جهت شمال 2813 و 2612 متر و در جهت جنوب 3051 و 2750 متر برآورد شد؛ همچنین این ارتفاع در قلة توچال در جهت شمال شرق و جنوب غرب 2553 و 3062 متر است.

ارتفاع برف مرز در بغروداغ در جهت شرق 1990 متر و در جهت غرب 2144 متر برآورد شد.

ارتفاع برف مرز زردکوه (واحد ژئومورفیک زاگرس) در جهت شمال شرق 2696 متر و در جهت جنوب غرب 2842 متر و کوهستان شاهو 1980 متر است.

ارتفاع برف مرز برآوردشده برای سبلان در جهت شرق و غرب معادل 2750 و 2874 متر بود.

این ارتفاع در کوه بلقیس در جهت شمال شرق 2489 متر و در جهت جنوب غرب 2700 متر برآورد شد؛ همچنین ارتفاع برف مرز کوه بینالود 2559 متر است.

بیشترین و کمترین اختلاف ارتفاع برف مرز در واحد ژئومورفیک ایران مرکزی در جهت شمال شرق به جنوب غرب به ترتیب متعلق به هزار و بل 446 و 88 متر است.

این اختلاف در واحد ژئومورفیک شمالی در جهت شمال شرق به جنوب غرب قلة توچال 509 متر و در جهت شمال به جنوب سردشت 138 متر است.

تفاوت ارتفاع برف مرز در جهات شمال شرق به جنوب غرب زردکوه در واحد زاگرس 146 متر است.

در واحد ژئومورفیک شمال غرب، اختلاف ارتفاع برف مرز کوهستان سبلان در جهت شرق به غرب 124 متر و کوه بلقیس در جهت شمال شرق به جنوب غرب 211 متر است (جدول 4).

جدول- 4: ارتفاع برف مرز به روش‌های مختلف در قله‌های برگزیده و روش‌های نامناسب

رابطة 5 (پورتر)

رابطة 5 (رایت)

رابطة 4

رابطة 3

رابطة 2

رابطة 1*

جهت

ارتفاع قله

واحد ژئومورفیک

قله

2800

2664

2915

2766

2540

2615

شمال شرق

4500

ایران مرکزی

هزار

3178

3110

3110

3070

3354

3112

جنوب غرب

378

446

195

304

814

497

(اختلاف ارتفاع) ∆h

3000

2853

3029

2967

2786

2806

شمال شرق

3943

ایران مرکزی

بل

3200

2941

3083

2975

2949

2771

جنوب غرب

200

88

54

8

163

35-

(اختلاف ارتفاع) ∆h

2904

2837

3043

3350

2799

2796

شمال شرق

4055

ایران مرکزی

شیرکوه

3075

3031

3110

2721

3015

2837

جنوب غرب

171

194

67

629-

216

41

(اختلاف ارتفاع) ∆h

2580

2658

2735

2528

2525

2638

شمال شرق

3580

ایران مرکزی

الوند

3025

3062

2934

2657

2414

2648

جنوب غرب

445

404

199

129

-111

10

(اختلاف ارتفاع) ∆h

2566

2813

2623

2731

2574

2979

شمال

5671

شمالی

دماوند

3018

3051

2933

2935

3034

2704

جنوب

452

238

300

204

267

275-

(اختلاف ارتفاع) ∆h

2500

2612

2836

2787

2390

2660

شمال

4378

شمالی

سردشت

2740

2750

2685

3144

2833

2697

جنوب

240

138

151-

357

443

37

(اختلاف ارتفاع) ∆h

2550

2553

2815

2650

2553

2675

شمال شرق

3962

شمالی

توچال

2655

3062

2596

2943

2542

2704

جنوب غرب

105

509

219-

293

11-

29

(اختلاف ارتفاع) ∆h

2000

1990

2182

1810

1691

1842

شرق

3197

شمالی

بغروداغ

1960

2144

2273

2560

1881

1990

غرب

40-

154

91

750

190

148

(اختلاف ارتفاع) ∆h

2642

2696

3217

2666

2622

2724

شمال شرق

4221

زاگرس

زردکوه

3258

2842

3132

2933

2668

2953

جنوب غرب

616

146

85-

267

46

229

(اختلاف ارتفاع) ∆h

1980

1980

2108

1980

1940

1878

شمال شرق

3390

زاگرس

شاهو

2900

2750

2863

2775

2861

2491

شرق

4820

شمال غربی

سبلان

3120

2874

3031

3043

2907

2861

غرب

220

124

168

268

46

370

(اختلاف ارتفاع) ∆h

2590

2489

2282

2560

2701

2565

شمال شرق

3332

شمال غربی

بلقیس

2721

2700

2743

2767

2681

2661

جنوب غرب

131

211

461

207

20-

96

(اختلاف ارتفاع) ∆h

2525

2559

2585

2533

2500

2474

شمال شرق

3211

شمال شرقی

بینالود

*(روابط براساس آنچه در متن آمده است، شماره‌گذاری شده‌اند.)

 

مرحلة دوم: تفاوت این مرحله با مرحلة پیشین در این است که در این مرحله همانند روش ارتفاع کف سیرک پورتر، ارتفاع برف مرز برآورد شده است.

ارتفاع برف مرز چهار قلة هزار، بل، شیرکوه و الوند در جهت شمال شرق به ترتیب 2800، 3000، 2904 و 2580 متر و در جهت جنوب غرب 3178، 3200، 3075 و 3025 متر است.

این ارتفاع در قله‌های دماوند و سردشت در جهت شمال 2566 و 2500 متر و در جهت جنوب 3018 و 2740 متر و همچنین ارتفاع برف در قلة توچال در جهت شمال شرق و جنوب غرب 2520 و 2655 متر برآورد شد.

ارتفاع برف مرز در دامنه‌های شرقی بغروداغ 2000 و در غرب آن 1960 متر برآورد شد.

در زردکوه ارتفاع برف مرز در جهت شمال شرق به جنوب غرب به ترتیب 2642 و 3258 متر برآورد شد و این ارتفاع در کوه شاهو 1980 متر است.

در کوهستان سبلان ارتفاع برف مرز در دامنه‌های شرقی و غربی 2900 و 3150 متر و در کوه بلقیس در جهت شمال شرق 2590 و در جهت جنوب غرب 2721 متر برآورد شد؛ همچنین ارتفاع برف مرز کوه بینالود 2525 متر برآورد شد.

بیشترین و کمترین اختلاف ارتفاع برف مرز در واحد ژئومورفیک ایران مرکزی در جهت شمال شرق به جنوب غرب به ترتیب متعلق به الوند و شیرکوه 445 و 171 متر است.

این اختلاف در واحد ژئومورفیک شمالی در جهت شمال به جنوب قلة دماوند 452 متر و در جهت شرق به غرب بغروداغ 40- متراست.

تفاوت ارتفاع برف مرز در جهات شمال شرق به جنوب غرب زردکوه در واحد زاگرس 616 متر است.

در واحد ژئومورفیک شمال غرب، اختلاف ارتفاع برف مرز کوهستان سبلان در جهت شرق به غرب 220 و کوه بلقیس در جهت شمال شرق به جنوب غرب 131 متر است (جدول 4).

انتخاب روش مناسب برآورد ارتفاع برف مرز: از مقایسة ارتفاع برف مرز برآوردشده در روش‌های مختلف چنین برمی‌آید که در راستای یافته‌های پورتر (2001) براساس متفاوت‌بودن روش‌های مختلف برآورد ارتفاع برف مرز دائمی، متفاوت‌بودن ارتفاعات برآوردشده برای یک قله در روش‌های مختلف، امر اجتناب‌ناپذیری است؛ ولی بعضی از ارتفاعات برآوردشده نسبت به سایر ارتفاعات در همان قله تفاوت چشمگیری دارند که می‌تواند ناشی از ناکارایی آن روش در برآورد ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری برای آن منطقه باشد؛ علاوه بر این براساس یافته‌های چورلی، شوم و سودن (1385) یخچال‌های کواترنری در دامنه‌های شمال شرقی مناطق معتدل شرایط مناسب‌تری برای گسترش داشته‌اند؛ بنابراین با توجه به موقعیت ایران در منطقة معتدل شمالی، تفاوت ارتفاع برف مرز دائمی در جهات مختلف دامنه‌ها امری بدیهی است؛ از این نظر روشی کارآمد است که علاوه بر برآورد ارتفاع برف مرز معقول‌تر به‌وسیلة آن، اختلاف ارتفاع برف مرز برآوردی در جهات مخالف نیز در آن روش محاسبه ‌شده باشد.

مقایسة ارتفاع برف مرز برآوردشده به روش‌های مختلف در دامنه‌های نسار قله‌های برگزیده حاکی از آن است که روش‌های رایت (رابطة 2) و نسبت‌های ارتفاعی در قله‌های هزار، بل، سردشت، بلقیس و بغروداغ، نسبت‌های ارتفاعی در قله‌های توچال، زردکوه و شاهو و رایت (رابطة 1) در قله‌های دماوند، سبلان و بینالود تفاوت زیادی با سایر روش‌ها دارد و همخوانی کمتری بین ارتفاع برآوردشده به ‌وسیلة آنها با سایر روش‌ها دیده می‌شود. همة روش‌ها در دامنة شمال شرقی کوه الوند در برآورد ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری همخوانی دارند.

ارتفاع برف مرز برآوردشده در دامنه‌های نگار قله‌های بل و سبلان با روش‌های رایت (رابطة 1) و نسبت پنجه به دیواره در روش پورتر نسبت به بقیة روش‌ها متفاوت بوده است.

روش‌های رایت (رابطة 2) در قله‌های الوند و توچال، زردکوه و همچنین نسبت پنجه به دیواره (رایت و پورتر) با سایر روش‌ها همخوانی ندارد.

ارتفاع برف مرز برآوردی در قلة بغروداغ در روش‌های رایت (رابطة 2) و ارتفاع کف سیرک، بالاتر از سایر روش‌ها بوده است.

روش ارتفاع کف سیرک در قله‌های شیرکوه و سردشت، روش رایت (رابطة 2) در قلة هزار و روش رایت (رابطة 1) در قلة دماوند، هماهنگی کمتری با دیگر روش‌ها در همان قله‌ها دارند.

وجود اختلاف ارتفاع بین دامنه‌های نسار و نگار امری اثبات‌شده است و روش‌های برآورد برف مرز نیز باید به ‌گونه‌ای باشند که در جهات مختلف، تفاوت را نشان دهند. در بعضی از روش‌ها تفاوت ارتفاع برآوردی معکوس است؛ به این معنی که ارتفاع برف مرز برآوردی در دامنة نسار بالاتر از دامنة نگار برآورد شده است و از اختلاف ارتفاع این دو دامنه یک تفاوت منفی به ‌دست ‌آمده است؛ علاوه بر این ممکن است تفاوت ارتفاع برآوردی بعضی از روش‌ها در دامنه‌هایی با جهت مخالف به ‌قدری کم باشد که نتوان آن تفاوت را برای آن مکان با توجه به موقعیت جغرافیایی معقول دانست. با استناد به چنین دلایلی، روش‌هایی که به کمک آنها تفاوت ارتفاعی دامنه‌های مخالف کم یا منفی برآورد شده است، برای برآورد برف مرز مناسب نیستند. براساس جدول (5) ارتفاع برآوردی به کمک رابطة 1 در قله‌های بل و دماوند، رابطة 2 در الوند، توچال و بلقیس، رابطة 3 در شیرکوه، رابطة 4 در سردشت، توچال و زردکوه و رابطة 5 در بغروداغ قابل استناد نیستند. از رابطة 1 در قله‌های الوند، سردشت، توچال، سبلان و شیرکوه، رابطة 2 در هزار، بغروداغ، زردکوه و سبلان، رابطة 3 در بل و رابطة 4 در شیرکوه به دلیل تفاوت ارتفاعی کم بین دامنه‌ها با جهات مختلف کمتر برای برآورد برف مرز استفاده می‌شود.

جدول- 5: اختلاف ارتفاع برف مرز از میانگین در روش‌های مختلف

میانگین

رابطة 5 (پورتر)

رابطة 5 (رایت)

رابطة 4

رابطة 3

رابطة 2

رابطة 1

جهت

ارتفاع قله

واحد ژئومورفیک

قله

2716

84

52

199

50

176

101

شمال شرق

4500

ایران مرکزی

هزار

3156

22

46

46

86

198

44

جنوب غرب

2917

94

53

123

61

120

100

شمال شرق

3943

ایران مرکزی

بل

3043

214

45

97

11

37

215

جنوب غرب

2847

50

117

89

396

155

158

شمال شرق

4055

ایران مرکزی

شیرکوه

3040

111

67

146

243

51

127

جنوب غرب

2625

30

48

125

82

85

28

شمال شرق

3580

ایران مرکزی

الوند

2919

235

272

144

133

376

142

جنوب غرب

2661

154

93

97

47

146

259

شمال

5671

شمالی

دماوند

2994

73

106

22

2

89

241

جنوب

2572

130

18

206

157

240

30

شمال

4378

شمالی

سردشت

2867

68

58

123

336

25

111

جنوب

2584

82

79

183

18

79

43

شمال شرق

3962

شمالی

توچال

2887

95

312

154

193

208

46

جنوب غرب

1956

81

71

263

109

228

77

شرق

3197

شمالی

بغروداغ

2242

174

10

139

426

253

144

غرب

2682

119

65

456

95

139

37

شمال شرق

4221

زاگرس

زردکوه

2996

294

122

168

31

296

11

جنوب غرب

1977

3

3

131

3

37

99

شمال شرق

3390

زاگرس

شاهو

2822

148

98

59

71

65

111

غرب

4820

شمال غربی

سبلان

3017

127

23

90

2

88

282

شرق

2497

9

12

31

55

31

51

جنوب غرب

3332

شمال غربی

بلقیس

2718

59

42

249

29

170

34

شمال شرق

2529

4

30

56

4

29

55

شمال شرق

3211

شمال شرقی

بینالود

 

با توجه به جدول (5) از بین روش‌های باقی‌مانده، روش‌های مناسب برآورد ارتفاع مرز برای هر قله مشخص شد. در واحد ژئومورفیک ایران مرکزی هزار با ارتفاع برف مرز 2936 متر، جنوبی‌ترین و الوند با 2772 متر، شمالی‌ترین قله‌های این واحد هستند که اختلاف ارتفاع برف مرز آنها 164 متر است و اختلاف ارتفاع برف مرز در جهت دامنه‌های نسار این قله‌ها 91 متر و در دامنه‌های نگار 237 متر است.

در واحد ژئومورفیک شمالی بغروداغ، غربی‌ترین و دماوند، شرقی‌ترین قله‌های این واحد هستند. ارتفاع برف مرز دماوند 2827 متر و بغروداغ 2099 متر بوده و تفاوت ارتفاع برف مرز این قله‌ها 728 متر و تفاوت دامنة نسار و دامنة نگار این قله‌ها به ترتیب 705 و 752 متر است.

ارتفاع برف مرز در زردکوه 2839 متر و در شاهو 1977 متر است که 842 متر با هم اختلاف دارند. تفاوت برف مرز دامنه‌های نسار این قله‌ها 685 متر و دامنه‌های نگار بدون اختلاف است.

در واحد ژئومورفیک شمال غربی، ارتفاع برف مرز سبلان (غربی‌ترین) 2919 متر و بلقیس (شرقی‌ترین)
2607 متر است و تفاوت برف مرز در دامنه‌های نسار 325 متر و در دامنه‌های نگار 299 متر است.

قلة بینالود در واحد شمال شرقی در دامنه‌های مختلف بدون اختلاف بود. کمترین اختلاف ارتفاع برف مرز مربوط به واحد ایران مرکزی (143 متر) و بیشترین مربوط به زاگرس (842 متر) است. در دامنه‌های نسار کمترین اختلاف 114 متر و بیشترین 705 متر و در دامنه‌های نگار 173 متر و 752 متر است.

متوسط ارتفاع برف مرز برآوردشده در قله‌های بل 2946 متر با ارتفاع برف مرز برآوردشده در اقلید فارس
2950 متر در پژوهش رامشت و کاظمی (1386)، هزار 2936 متر با ارتفاع برف مرز برآوردشده در زیرحوضة بیدخوان کرمان 3166 متر در پژوهش جعفربیگلو و همکاران (1393)، الوند 2700 متر با ارتفاع برف مرز برآوردشده در همدان 2750 متر در پژوهش جعفری (1395)، سبلان 2872 متر با ارتفاع برف مرز برآوردشده
2500 متر در پژوهش خیام (1370) و رجبی و خطیبی (1387)، شیرکوه 2959 متر با ارتفاع برف مرز برآوردشده 2766 متر در پژوهش جعفری (1388)، بینالود 2529 متر با ارتفاع برف مرز برآوردشده 2500-2300 متر در پژوهش قربانی شورستانی و همکاران (1395)، شاهو 1997 متر با ارتفاع برف مرز برآوردشده در ارتفاعات شاهو 1800 متر و ارتفاعات کردستان 2000 متر در پژوهش قربانی و همکاران (1389) و یمانی و همکاران (1392) همخوانی دارد. تفاوت‌های موجود ناشی از این است که در این مقاله ارتفاع کل حوضه‌های اطراف قلة اصلی ذکر شده است؛ در صورتی ‌که در بسیاری از مقالات ارتفاع برف مرز دائمی در دامنه‌های نسار برآورد شده است.

 

بحث و نتیجه‌گیری

وجود شواهد یخچالی در قله‌ها و واحدهای ژئومورفیک ایران، حاکمیت سیستم شکل‌زایی یخچالی را در واحدهای ژئومورفیک ایران مرکزی، شمالی، زاگرس، شمال غربی و شمال شرقی به اثبات می‌رساند. گسترش ایران در 15 درجه عرض جغرافیایی، 19 درجه طول جغرافیایی و امتداد متفاوت ناهمواری‌ها، منجر به تفاوت ارتفاع برف مرز کواترنری در بخش‌های مختلف شده است. بر این اساس برای بررسی این تفاوت‌ها 13 قلة مرتفع در واحدهای مختلف ژئومورفولوژیکی انتخاب، لندفرم‌های سیرکی آنها شناسایی و به روش‌های مختلف ارتفاع برف مرز کواترنری برآورد شد. بررسی تاریخی فرایندهای یخچالی و وجود بردارهای مختلف در برآورد ارتفاع برف مرز در روش‌های مختلف منجر به تفاوت ارتفاع برف مرز در روش‌های مختلف می‌شود؛ با این‌ حال وجود تفاوت زیاد ارتفاع برآوردی در بعضی از روش‌ها با سایر ارتفاعات برآوردی برای همان قله در سایر روش‌ها، ممکن است دال بر ناکارایی آن روش یا روش‌ها در برآورد ارتفاع برف مرز کواترنری باشد. از مجموع 2266 سیرک شناسایی‌شده، بیش از 63 درصد آنها در دامنه‌هایی هستند که جهت شیب آنها تمایلی به سمت شمال دارد (دامنه‌های نسار). روش برآورد ارتفاع برف مرز لازم است علاوه بر برآورد ارتفاع برف و مرز معقول، این قابلیت را نیز داشته باشد که به کمک آن اختلاف برف مرز جهات مختلف برآورد شود. بر این اساس از ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری برآوردشده 13 قلة مرتفع ایران در روش‌های رایت، ارتفاع کف سیرک، نسبت‌های ارتفاعی و نسبت پنجه به دیواره (رایت و پورتر) میانگین‌گیری شد. با مشخص‌شدن میانگین ارتفاع برف مرز برآوردشده و مقایسة آن با ارتفاع برآوردی روش‌های مختلف در هر قله، روشی که کمترین اختلاف را از میانگین داشت، ارتفاع برف مرز آن قله معرفی شد. بر این اساس در دامنه‌های نسار قله‌های هزار، دماوند، توچال، سبلان، بلقیس و بینالود روش ارتفاع کف سیرک، در قله‌های بل، سردشت و بغروداغ روش پنجه به دیواره (رایت)، در قله‌های الوند و زردکوه روش رایت (رابطة 1)، در شیرکوه نسبت پنجه به دیواره (پورتر)، در کوهستان شاهو روش‌های رایت (رابطة 1) و پنجه به دیواره (رایت و پورتر)، در دامنه‌های نگار قله‌های بل، دماوند و الوند روش ارتفاع کف سیرک، در قله‌های توچال و زردکوه روش رایت (رابطة 1)، در قله‌های سردشت و شیرکوه روش رایت (رابطة 2)، در قله‌های هزار و بلقیس روش نسبت پنجه به دیواره (پورتر)، در قلة سبلان روش نسبت‌های ارتفاعی و در بغروداغ روش نسبت پنجه به دیواره (رایت)، مناسب‌ترین روش‌های برآورد ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری معرفی می‌شوند.

ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری در بل 2946 متر، الوند 2700 متر، توچال 2691 متر، هزار 2936 متر، بینالود 2529 متر، دماوند 2832 متر، سردشت 2719 متر، بغروداغ 2026 متر، شاهو 1997 متر، سبلان 2872 متر، بلقیس 2621 متر، شیرکوه 2959 متر و زردکوه 2862 متر برآورد شد. در بین قله‌های مدنظر شاهو در غربی‌ترین، بینالود در شرقی‌ترین، هزار در جنوبی‌ترین و سبلان در شمالی‌ترین بخش ایران قرار دارند. تفاوت ارتفاع برف مرز بین قله‌های شاهو و بینالود 532 - متر و قله‌های هزار و سبلان 64 متر است. تفاوت برف مرز کواترنری در دامنه‌های مختلف ناهمواری‌های ایران، درواقع تفاوت در دریافت انرژی خورشیدی و ذوب یخ یا تبخیر منابع آبی را نشان می‌دهد. شناخت مکان‌هایی که زمان پاسخ بارش یا به عبارتی زمان ماندگاری منابع رطوبتی در آنها طولانی‌تر باشد، در مدیریت منابع آب‌وخاک کشور ایران، با توجه به واقع‌شدن بیشتر آنها در مناطق خشک و نیمه‌خشک، اهمیت فراوانی دارد. براساس همین تفاوت‌های مکانی است که مقرّ بیشتر شهرهای داخلی ایران در دامنة شمال شرقی ارتفاعات (با پایین‌ترین ارتفاع برف مرز برآوردی) واقع ‌شده است.



[1] Petras

[2]Ice shet

[3] Digital Elevation Model

[4] Terminus-to-Head altitude ratio

 1- انتظاری، علیرضا، امیراحمدی، ابوالقاسم، قرنجیک، امان‌محمد، جهانفر، علی و شایان یگانه، علی‌اکبر، (1394)، بررسی ژئومورفولوژیکی تحولات اقلیمی حوضة آبریز گرگان‌رود در کواترنر، فصلنامة کواترنری ایران (علمی- پژوهشی)، دورة 1، شمارة 2، انجمن ایرانی کواترنری، 169- 180.

 2- پاریزی، اسماعیل، تقیان، علیرضا و رامشت، محمدحسین، (1392)، شواهد یخچال‌های کواترنری پایانی در حوضة تنگوییة سیرجان، پژوهش‌های ژئومورفولوژیکی کمی، سال 2، شمارة 3، انجمن ایرانی ژئومورفولوژی، 128- 111.

 3- جعفربیگلو، منصور، یمانی، مجتبی، عباس‌نژاد، احمد، زمان‌زاده، سید محمد و ذهاب ناظوری، سمیه، (1393)، بازسازی برف مرزهای یخچالی کواترنر در کوهستان بیدخوان (استان کرمان)، فصلنامة علمی - پژوهشی و بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران، سال 12، شمارة 40، دانشگاه تهران، 107-93.

 4- جعفری، غلامحسن، (1388)، تأثیر جهت ناهمواری‌ها در ارتفاع خط تعادل آب‌ویخ کواترنری ایران، رسالة دکتری، استاد راهنما رامشت، محمدحسین، گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه اصفهان.

 5- جعفری، غلامحسن، (1395)، بررسی لندفرم‌های یخچالی کواترنری تودة کوهستانی الوند همدان با تأکید بر قسمت‌های مختلف سیرک، فصلنامة جغرافیا و مطالعات محیطی، سال 5، شمارة 19، دانشگاه آزاد واحد نجف‌آباد، 139- 129.

 6- جعفری، غلامحسن و آوجی، مینا، (1395)، بررسی آثار برف مرز دائمی یخچال‌های کواترنری تودة کوهستانی قروه، فصلنامة کواترنری ایران (علمی- پژوهشی)، دورة 2، شمارة 4، دانشگاه هرمزگان، 379- 391.

 7- چورلی، ریچارد جی، شوم، استانلی ای و سودن، دیوید، (1385)، ترجمة احمد معتمد، جلد 4، انتشارات سمت، چاپ دوم، تهران، 274.

 8- خوش‌رفتار، رضا، فرید مجتهدی، نیما، اسعدی اسکویی، ابراهیم و نوروز پورشهر بیجاری، کامبیز، (1395)، شواهد ژئومورفولوژیکی یخچال‌های کوهستانی پلئیستوسن پایانی در کوه شاه‌البرز - البرز غربی، فصلنامة کواترنری ایران (علمی- پژوهشی)، دورة 2، شمارة 2، انجمن ایرانی کواترنری، 155- 165.

 9- رامشت، محمدحسین، (1393)، نقشه‌های ژئومورفولوژی (نمادها و مجازها)، نشر سمت، چاپ هشتم، دانشگاه تهران، 200.

10- رامشت، محمدحسین و کاظمی، محمدمهدی، (1386)، آثار یخچالی در حوضة اقلید فارس، رشد آموزش جغرافیا، شمارة 79، وزارت آموزش و پرورش، 11-3.

11- رامشت، محمدحسین و نعمت‌اللهی، فاطمه، (1384)، آثار یخساری در ایران، نشریة دانشکدة علوم انسانی تبریز، شمارة 3، دانشگاه تبریز، 130-149.

12- رامشت، محمدحسین، لاجوردی، محمود، لشکری، حسن و محمودی محمدآبادی، طیبه، (1390)، ردیابی آثار یخچال‌های طبیعی (مطالعة موردی: یخچال طبیعی حوضة تیگرانی ماهان)، جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، سال 22، شمارة 2، دانشگاه اصفهان، 59-78.

13- رجبی، معصومه و بیاتی خطیبی، مریم، (1387)، بررسی لندفرم‌های دره‌های یخچالی (دره‌های یخچالی کوهستان سبلان)، پژوهش‌های جغرافیایی، شمارة 64، دانشگاه تهران، 105-122.

14- زمردیان، محمدجعفر، (1391)، ژئومورفولوژی ایران، جلد 2، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، چاپ هفتم، مشهد، 272.

15- سرور، جلیل‌الدین و فرید مجتهدی، نیما، (1390)، شواهد ژئومورفولوژیکی یخچالی پلئیستوسن در دامنة شمالی کوه خشچال (البرز غربی)، فصلنامة جغرافیایی سرزمین، سال 8، شمارة 31، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، 51 – 67.

16- سیف، عبدالله، ثروتی، محمدرضا و راهدان مفرد، محمد، (1394)، بازسازی برف مرزهای کواترنری پایانی در محدودة سایت ریگ، فصلنامة تحقیقات جغرافیایی، سال 30، شمارة 1، شمارة پیاپی 116، دانشگاه اصفهان، 208-193.

17- شریفی پیچون، محمد، طاهری‌نژاد، کاظم و زارع، فاطمه، (1396)، شواهد ژئومورفولوژی آثار یخچالی در عصر پلئیستوسن (نمونة موردی: حوضة دشت ابراهیم‌آباد-یزد)، فصلنامة کواترنری ایران، سال 3، شمارة 9، انجمن ایرانی کواترنری، 28-15.

18- شریفی، محمد و فرح‌بخش، زهرا، (1394)، بررسی آنومالی حرارتی و رطوبتی بین زمان حال و پلئیستوسن و بازسازی شرایط اقلیمی با استفاده از شواهد ژئومورفیک (مطالعة موردی: حوضة خضرآبادیزد)، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، دورة 47، شمارة 4، دانشگاه تهران، 605- 583.

19- شمسی‌پور، علی‌اکبر، باقری سید لشکری، سجاد، جعفری اقدم، مریم و سلیمی‌منش، جبار، (1394)، بازسازی برف مرزهای آخرین دورة یخچالی با شواهد دوره‌های یخچالی در زاگرس شمال غربی (مطالعة موردی: تاقدیس قلاجه)، جغرافیا و توسعه، شمارة 39، دانشگاه سیستان و بلوچستان، 61 – 74.

20- صمدزاده، رسول، (1386)، بررسی تغییرات آب‌وهوایی کواترنر پسین با استفاده از شواهد ژئومورفولوژیک در حوضة دریاچة نئور. جغرافیایی سرزمین، سال 4، شمارة 16، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، 19-37.

21- طاحونی، پوران، (1383)، شواهد ژئومورفولوژیک فرسایش یخچالی پلئیستوسن در ارتفاعات طالش، پژوهش‌های جغرافیایی، شمارة 46، دانشگاه تهران، 31 – 55.

22- علایی طالقانی، محمود، (1391)، ژئومورفولوژی ایران، انتشارت قومس، چاپ هفتم، تهران، 360.

23- قربانی شورستانی، علی، خسروی، عذرا و نورمحمدی، علی‌محمد، (1395)، بررسی شواهد ژئومورفولوژیکی یخچالی کواترنری در ارتفاعات شمال شرق ایران (مطالعة موردی: رشته‌کوه بینالود)، پژوهش‌های ژئومورفولوژیکی کمی، سال 5، شمارة 1، انجمن ایرانی ژئومورفولوژی، 13-1.

24- قربانی، محمدصدیق، محمودی، فرج‌الله، یمانی، مجتبی و مقیمی، ابراهیم، (1389)، نقش تغییرات اقلیمی در تحول ژئومورفولوژیکی فروچاله‌های کارستی (مطالعة موردی: ناهمواری‌های شاهو، غرب ایران)، فصلنامة پژوهش‌های جغرافیایی، شمارة 74، دانشگاه تهران، 1-16.

25- قهرودی ‌تالی، منیژه و حسنی قارنایی، رسول، (1394)، شواهد یخچالی در مناطق کوهستانی مرز ایران، ترکیه، عراق (کوهستان بزسینا و دالامپر)، فصلنامة کواترنری ایران (علمی- پژوهشی)، دورة 1، شمارة 4، انجمن ایرانی کواترنری، 323-337.

26- قهرودی‌ تالی، منیژه، ثروتی، محمدرضا و حسنی قارنایی، رسول، (1392)، تحلیل ناپایداری‌های حاصل از نهشته‌های یخچالی در حوضة رود زاب کوچک، فصلنامة علمی- پژوهشی فضای جغرافیایی، سال 13، شمارة 43، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهر، 1- 17.

27- مقیمی، ابراهیم، یاراحمدی، علی‌محمد، ثروتی، محمدرضا و کردوانی، پرویز، (1391)، تأثیر مورفولوژی دامنه‌ها در تحول سیرک‌های یخچالی اشترانکوه، مدرس علوم انسانی- برنامه‌ریزی و آمایش فضا، دورة 16، شمارة 3، دانشگاه تربیت مدرس، 119-139.

28- ملکی، امجد، جباری، ایرج و حسینی، هاشم، (1397)، بازسازی قلمروهای مورفودینامیک براساس شواهد ژئومورفولوژی یخچالی و مجاور یخچالی (مطالعة موردی: کوههای چهل چشمه و سارال در استان کردستان)، فصلنامة کواترنری ایران، سال 3، شمارة 10، انجمن ایرانی کواترنری، 130-117.

29- یمانی، مجتبی، (1386)، ژئومورفولوژی یخچال زردکوه (بررسی اشکال ژئومورفیک و حدود گسترش آنها)، پژوهش‌های جغرافیایی، شمارة 42، دانشگاه تهران، 125 –139.

30- یمانی، مجتبی و زمانی، حمزه، (1386)، بازیابی حدود مرز برف درة شهرستانک در آخرین دورة یخچالی، جغرافیا (نشریة علمی- پژوهشی انجمن جغرافیایی ایران)، دورة جدید، سال 5، شمارة 12 و 13، انجمن جغرافیایی ایران، 99-116.

31- یمانی، مجتبی و زمانی، حمزه، (1395)، تعیین ارتفاع خط تعادل (ELA) در درة هراز در آخرین دورة یخچالی، فصلنامة کواترنری ایران (علمی- پژوهشی)، دورة 2، شمارة 4، انجمن ایرانی کواترنری، 305- 314.

32- یمانی، مجتبی، شمسی‌پور، علی‌اکبر و جعفری اقدم، مریم، (1390)، بازسازی برف مرزهای پلیوستوسن در حوضة جاجرود، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، شمارة 76، دانشگاه تهران، 50-35.

33- یمانی، مجتبی، مقیمی، ابراهیم، عزیزی، قاسم و باخویشی، کاوه، (1392)، تعیین قلمروهای مورفوکلیماتیک هولوسن در بلندی‌های غرب استان کردستان، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، دانشگاه تهران، سال 45، شمارة 4، دانشگاه تهران، 14-1.

34- Augustinus, P., Fink, D., Fletcher, M. S., and Thomas, I., (2017), Re-assessment of the mid to late Quaternary glacial and environmental history of the Boco Plain, western Tasmania. Quaternary Science Reviews, No. 160, United Kingdom, pp. 31-44.

35- Barr, I. and Spagnolo, M., (2015), Glacial cirques as palaeoenvironmental indicators: Their potential and limitations. Earth-Science Reviews, No. 151, Netherlands, PP. 48–78.

36- Chen, Y., Li, Y., Wang, Y., Zhang, M., Cui, Z., Yi, C. and Liu, G., (2015), Late Quaternary glacial history of the Karlik Range, easternmost Tian Shan, derived from 10Be surface exposure and optically stimulated luminescence datings. Quaternary Science Reviews, No. 115, United Kingdom, pp. 17-27.

37- Dahms, D., Egli, M., Fabel, D., Harbor, J., Brandová, D., de Castro Portes, R. and Christl, M., (2018), Revised Quaternary glacial succession and post-LGM recession, southern Wind River Range, Wyoming, USA, Quaternary Science Reviews, No. 192, United Kingdom ,pp. 167-184.

38- Delmas, M., Gunnell, Y. and Marc Calvet, M., (2015), A critical appraisal of allometric growth among alpine cirques based on multivariate statistics and spatial analysis, Geomorphology, No. 228, France, PP. 637–652.

39- Evans, I.S., (2006), Allometric development of glacial cirque form: Geological, relief and regional effects on the cirques of Wales. Geomorphology, No. 80, France ,PP. 245–266.

40- Hendrickx, H., Jacob, M,. Frank, A. and Nyssen, J., (2015), Glacial and periglacial geomorphology and its paleoclimatological significance in three North Ethiopian Mountains, including a detailed geomorphological map. Geomorphology, No.246, France, PP. 156–167.

41- Kurter, A. and Sungur, K., (1980), Present Glaciation In Turkey, In World Glacier Inventory. Proceeding of the Workshop at Federal, Switzerland, 17-22 Sep. 1987, International Association of Hydrological Science, No.126, Switzerland ,PP. 155-160.

42- Lee, J. R., (2011), Cool Britannia: from Milankovich wobbles to ice ages. Mercian Geologist, No. 17, United Kingdom, pp. 274-279.

43- Mindrescu, M. and Evans, I.S., (2014), Cirque form and development in Romania: Allometry and the buzzsaw hypothesis. Geomorphology, No.208, France, PP. 117–136.

44- Moayeri, M., Ramesht, M.H., Saif, A., Yamani, M. and Jafari, Gh.H., (2011), The impact of mountainous skirtsdirection of Iran on differences in altitude of wither and ice equilibrium line of quaternary. Geography andEnvironmental Planning Journal,Vol. 40, No.4, Isfahan university, PP. 1-12.

45- Moussavi, M.S., Valadan, Zoej. M.J., Vaziri, F., Sahebi, M.R. and Rezaei, Y., (2009), A new glacier inventory of Iran. Annals of Glaciology, No. 50, United Kingdom ,PP.53.

46- Napieralski., Jacob., Harbor. and Li Yingkui., (2007), Glacial geomorphology and Geographicinformation systems, Earth-Science Reviews, No.85, Netherlands ,pp. 1-22.

47- Pedrami, M., (1982), Pleistocene and Paleo Climate in Iran. Geological Survey of Iran, Tehran. Pp. 34.

48- Petras, J., (2010), Genesis and sedimentation of an ice-walled lake plain in northeastern Illinois. Unpublished MS thesis, University of Illinois at Urbana-Champaign. Pp. 175.

49- Porter, S. (2001) Snowline depression in the tropics during the Last Glaciation. Quaternary Science, No. 20, United Kingdom, PP. 1067-1091.

50- Sarıkaya, M.a., Ciner, A. and Zreda, M., (2011), Quaternary Glaciations of Turkey. Quaternary Science, No. 15, United Kingdom, PP. 393-403.

51- Seif, A. and Ebrahimi, B., (2014), Combined Use of GIS and Experimental Functions for the Morphometric Study of Glacial Cirques in Zardkuh Mountain, IRAN. Quaternary International, No. 353, United Kingdom, PP. 236-249.

52- Serrano, E., González-Trueba, J. J., Pellitero, R., González-García, M. and Gómez-Lende, M., (2013), Quaternary glacial evolution in the Central Cantabrian Mountains (northern Spain). Geomorphology, No. 196, Netherlands, pp. 65-82.

53- Wang, J., Zhou, S., Zhao, J., Zheng, J. and Guo, X. (2011) Quaternary glacial geomorphology and glaciations of Kongur Mountain, eastern Pamir, China. Science China Earth Sciences, No. 54, China, pp. 591-602.

54- Zhao, J., Lai, Z., Liu, S., Song, Y., Li, Z. and Yin, X. (2012) OSL and ESR dating of glacial deposits and its implications for glacial landform evolution in the Bogeda Peak area, Tianshan range, China. Quaternary Geochronology, No. 10, Netherlands, pp. 237-243.

55- Zhao, J., Yin, X., Harbor, J. M., Lai, Z., Liu, S. and Li, Z. (2013) Quaternary glacial chronology of the Kanas river valley, Altai mountains, China. Quaternary International, No. 311, Netherlandspp,. 44-53.