تحلیل عوامل مؤثر بر موفقیت گردشگری روستایی، مطالعة موردی: (روستای موئیل شهرستان مشگین‏شهر)

نویسندگان

1 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردیبل، ایران

2 کارشناس ارشد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

چکیده

هدف این مقاله تحلیل عوامل موثر بر موفقیت گردشگری روستایی شهرستان مشگین‌شهر است. این پژوهش، از لحاظ هدف توسعه‌ای، و از لحاظ ماهیت، توصیفی و پیمایشی و نیز از نوع تحلیلی است. در پژوهش حاضر با رابطة کوکران، حجم نمونه، 234 نفر به دست آمد که براساس آن تعداد 234 پرسش‌نامه در اختیار روستاییان ساکن در روستای موئیل قرار گرفت. روش گرد‌آوری داده‌ها برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های پژوهش به دو صورت اسنادی (داده‌های ثانویه) و پیمایشی (داده‌های اولیه) و ابزار استفاده‌شده در روش پیمایشی، پرسش‌نامه و مصاحبه بوده است. روایی صوری پرسش‌نامه توسط پانل متخصصان تایید شد. مطالعة راهنما در منطقة مشابه جامعه آماری با تعداد30 پرسش‌نامه انجام شد و با داده‌های کسب‌شده و رابطة ویژة آلفای کرونباخ در نرم‌افزار SPSS، پایایی بخش‌های مختلف پرسش‌نامة پژوهش، 82/0 تا 92/0 به دست آمد. برای تجزیه و تحلیل داده‏های به‌دست‌آمده از آزمون آماری تحلیل عاملی (تائیدی و اکتشافی) در دو محیط نرم‌افزاری SPSS و lisrel استفاده شده است. همچنین براساس رابطة آلفای کرونباخ، پایایی پرسش‌نامه 92/0 به دست آمد. نتایج آزمون تحلیل عاملی بر عوامل بررسی‌شده نشان‌دهندة مؤثربودن شش عامل طبیعی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، کالبدی و نهادی بر موفقیت توسعة گردشگری روستایی است؛ به‌‌طوری‌که فرضیات پژوهش با سطح معناداری 000/0 تائید شده است. همچنین نتایج بررسی نشان می‌دهند دو عامل کالبدی و نهادی در وضعیت نامطلوبی قرار دارند و نیازمند توجه و رسیدگی هستند و دو عامل طبیعی و فرهنگی در این روستا، مطلوبیت زیادی برای جذب گردشگر و موفقیت توسعة گردشگری روستایی دارند. درنهایت باتوجه‌به تحلیل نتایج، پیشنهادهای کاربردی ارائه شده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis of Factors Affecting the Success of Rural Tourism Case Study: Moeil Village, Meshginshar County

نویسندگان [English]

  • Vakil Heidari Sarban 1
  • Sohyla Bakhtar 2
1 Associate professor, Geography and Rural Planning, Faculty of Humanities, University of Mohaghagh Ardabili, Ardabil, Iran
2 MA graduate, Geography and Rural Planning, Faculty of Humanities, University of Mohaghagh Ardabili, Ardabil, Iran
چکیده [English]

The purpose of the present study was to analyze the affecting factors on the success of rural tourism in the Meshginshar County. This research enjoys a developmentay attitude, with a descriptive-survey nature, and an analytical method. The population of this study, based on the Cochran’s formula, consists of all villagers living in rural areas of Meshginshar County in 2016 (N= 1071), among which 234 persons were selected as statistical sample to fill the questionnaires. Required data to find the answers of research questions, were collected through documentary (secondary data) and survey (initial data) method, using questionnaire and interview. Face validity of the questionnaires was confirmed by professors and experts. A leading study was done in a region, similar to the statistics population, using 30 questionnaires. Then, using the collected data and Cronbach's alpha in SPSS software, the reliability of different parts of questionnaire was determined 0.82-0.92. To analyze the acquired data, they have benefited factor analysis statistics test (verificational and explorative) in the Lisrel, SPSS software environment. Also, according to Cranach’s alpha Formula, reliability was acquired 0.92. The results of factor analysis test on the investigated factors indicates the efficacy of six natural, economic, social, cultural, physical and institutional factors, on the successful development of rural tourism. So, all the research hypothesis were confirmed with a significance level of 0.000. Also, results indicate that the two physical and institutional factors are in unfavorable condition, needing more attention; while the two natural and cultural factors in this village, enjoy a very favorable status to attract tourists and success of the rural tourism development. Finally, regarding the results analysis, applied suggestions were delivered.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Rural tourism
  • Tourism Development
  • Rrual Development
  • Meshginshar County

مقدمه

بیان مسئله

درحال‌حاضر، گردشگری روستایی به یکی از فعالیت‏های پیشتاز اقتصادی تبدیل شده است. بررسی‌ها نشان می‏دهند بین توسعة گردشگری روستایی، جذب گردشگر و افزایش درآمد اقتصادی رابطة مثبتی وجود دارد (سیدعلی‏پور و همکاران ،2:1389)؛ بنابراین، ایجاد و توسعة گردشگری در نواحی روستایی از یک‌سو می‏تواند نقش مهمی در متنوع‏سازی اقتصاد جوامع روستایی داشته باشد و زمینه‏ساز توسعة پایدار روستایی باشد و از‌سوی‌دیگر، وسیله‏ای برای تحریک رشد اقتصاد ملّی (با غلبه بر انگاره‏های توسعه‌نیافتگی و عبور استاندارد‏های زندگی مردم محلی) به شمار آید. به‌هرحال، اگر گردشگری روستایی بتواند همة نقش‏های محوله را به‌خوبی ایفا کند، خالق، محرک یا فرایند توسعه‏یافته برای حصول به پایداری توسعه در نواحی روستایی و نیز پایداری جوامع محلی در صنعت گردشگری و همة زیرشاخه‏های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است (شریف‌زاده و مرادی‌نژاد ،53:1381)؛ بنابراین باتوجه‌به اهمیت مسئله، یکی از رویکرد‏های اصلی دولت در راستای رفع محرومیت، ایجاد محرک‏های توسعه و تحقق اهداف تعیین‌شده در سند چشم‌‌انداز بیست‌سالة کشور برای بهره‏گیری از توان مناطق محروم، به‌ویژه روستاها مقولة گردشگری است. باتوجه‌به رویکرد توسعة گردشگری در روستاهای کشور تاکنون 380 روستای هدف گردشگری در کشور شناسایی و ثبت شده‌اند. سهم استان اردبیل، 12 روستای هدف گردشگری است که بین آن‌ها شهرستان مشگین‏شهر، 2 روستای هدف گردشگری دارد (انجمن صنفی راهنمایان گردشگری اردبیل،1:1383). این شهرستان با داشتن ویژگی‏های مختلف از شهرستان‏های مهم در جذب گردشگر است. در همین راستا پژوهش‌های متعددی انجام شده‌اند؛ اما در بیشتر آن‌ها بعضی از مناطق به‌صورت گذار و تنها به‌صورت اسامی یاد شده‌اند. بین آن‌ها روستای موئیل باوجود داشتن جاذبه‏های کم‏نظیر گردشگری از جمله برخورداری از همة مواهب وجود ارتفاعات سبلان، وجود آب‌وهوای بسیار مناسب و مطبوع، چشمه‏های معدنی گرم، رودخانه‏ها و آب‌های معدنی آشامیدنی، ارتفاعات و کوهستان‏های پر برف، دره‏های زیبا و سرسبز، چشم‏انداز زیبا با باغ‌ها و مراتع و سبزینگی، تنوع گیاهی و جانوری، گیاهان دارویی، ییلاق‌های طبیعی، صنایع دستی متنوع، وجود عشایر و غیره، به‌دلیل مشکلات منطقه و نبود شناخت دقیق و علمی از قابلیت‏ها و برنامه‏ریزی نظام‏مند و جامع در بهره‏برداری معقول از قابلیت‏های موجود و نهفته در آن، تاکنون این قابلیت‏ها در مسیر جذب هرچه بیشتر گردشگر و دستیابی به توسعه‌ای پایدار بهره‏گیری نشده است؛ درنتیجه، این پژوهش در تلاش است، با تحلیل عوامل مؤثر بر موفقیت توسعة گردشگری در این روستا مهم‌ترین عوامل دارای تأثیر بسزا را بر رونق گردشگری، همچنین جذب گردشگران و ورود بیشتر گردشگر به این روستا مشخص کند؛ زیرا این روستا با داشتن توانمندی‏های فراوان گردشگری می‏تواند، قطب مهم گردشگری باشد و نقش مهمی در پویایی و تحرک اقتصادی خود و دیگر روستاهای شهرستان مشگین‏شهر ایفا کند.

این مقاله به بررسی عوامل عوامل موثر بر موفقیت گردشگری روستایی در مناطق روستایی شهرستان مشگین‌شهر پرداخته است. بی‌تردید، عوامل گوناگونی در موفقیت گردشگری روستایی دخالت دارند که نبود آن‌ها توسعة گردشگری روستایی را با چالش‌های متعددی مواجه می‌کند. بر همین اساس، شناسایی عوامل موثر بر موفقیت گردشگری روستایی از پیش‌شرط‌های اساسی برای برنامه‌ریزی توسعة روستایی و توسعة ملی به شمار می‌رود و نقش مهمی در برنامه‌ریزی راهبردی دولت‌ها در مناطق روستایی خواهد داشت. همچنین بررسی‌های میدانی نگارندگان در نواحی روستایی شهرستان مشگین‌شهر نشان می‌دهند میزان توسعة گردشگری روستایی شهرستان مشگین‌شهر کم است که می‌توان با گسترش امکانات رفاهی و خدماتی، توانمندسازی روستاییان، تقویت زیرساخت فیزیکی، حمایت دولت از گردشگری روستایی، تقویت زیرساخت قانونی، افزایش تمایل بخش خصوصی برای مشارکت در طرح‌ها و برنامه‌های گردشگری، تقویت زیرساخت اقتصادی، ثبات در سیاست‌های دولت، تدوین برنامة جامع گردشگری، تقویت فرهنگ پذیرش، اهتمام به تبلیغات کافی، ارتقای دانش گردشگری روستاییان، توانمندسازی روان‌شناختی، تقویت تعاملات اجتماعی گردشگری روستایی، شکل‌گیری دید مثبت نسبت به توسعة گردشگری روستایی، توانمندسازی روان‌شناختی، آموزش آداب و رسوم روستاییان به گردشگران، ارتقای امنیت اجتماعی، بهبود باور و نگرش و غیره به موفقیت بیشتر در توسعة گردشگری روستایی کمک کرد؛ به‌این‌دلیل، پژوهش حاضر، به‌دنبال پاسخ این پرسش است که از عوامل موثر بر موفقیت گردشگری روستایی شهرستان مشگین‌شهر کدام بیشترین نقش را در موفقیت گردشگری روستایی ایفا می‌کند؟ به‌همین‌دلیل ابتدا مبانی نظری عوامل موثر بر موفقیت گردشگری روستایی بررسی و سپس با ارائة الگوی مفهومی، عوامل موثر بر موفقیت گردشگری روستایی بررسی شدند. ازآنجاکه در شهرستان مشگین‌شهر تاکنون پژوهش خاصی دربارة عوامل موثر بر موفقیت گردشگری روستایی انجام نشده است، به‌همین‌دلیل مقالة حاضر به بررسی عوامل موثر بر موفقیت گردشگری روستایی در شهرستان مشگین شهر پرداخته است.

 

واکاوی ادبیات و پیشینة پژوهش

گردشگری نه‏تنها ابزار بالقوه‏ای برای حلّ برخی از معضلات در روستاها به شمار می‌رود، بلکه یکی از عناصر جدایی‌ناپذیر راهبرد توسعة روستایی مطرح شده است (شارپلی، 234:2002). بی‌تردید، از نظر موافقان و مخالفان، توسعة گردشگری روستایی به‌طور فزاینده‏ای مانند نوشدارو افزایش‏دهندة توان اقتصادی و قابلیت زیست در نواحی دورافتاده، محرّک تجدید حیات سکونتگاه‌ها و نیز بهبوددهندة شرایط زندگی جوامع روستایی به شمار می‌رود (Briedenham and Wichens, 2004: 1). به‌طور‌کلّی، گردشگری روستایی از یک‌سو قابلیت اقتصاد سرمایه‏داری را در تصرّف فضاهای جدید و ادغام آنها را در چرخة مصرف نشان می‏دهد که در آن راهبرد کالایی‌شدن نواحی روستایی، بخشی از اقتصاد زیباشناختی معاصر به شمار می‏رود (Kneafsey,2001:763).

عوامل متعدّدی در موفقیت گردشگری روستایی نقش دارند که ازسویی ارتباط و تعامل بین آن‌ها، توسعة گردشگری را سبب می‏شود و از سوی دیگر نبود ارتباط یا همسویی بین آن‌ها از این توسعه، ممانعت خواهد کرد. پژوهشگران بسیاری کوشش کرده‏اند، در بررسی‌های خود بر روستاهای مختلف، این ارتباط یا نبود ارتباط و همسویی را بین عوامل تأثیرگذار بر موفقیت گردشگری روستایی بررسی کنند. دیویودی (2016) معتقد است علاوه‌بر وجود امکانات و تأسیسات رفاهی برای روستاها، برنامه‏ریزی مناسب درزمینة گردشگری نیز از متغیرهای تاثیرگذار بر موفقیت گردشگری روستایی است. پیرس (2010) بر این عقیده است، بین جذب نیروی مازاد کشاورزی، پس انداز و سرمایه‌گذاری، بازاریابی تولیدات روستایی و فضاهای اقامتی و گردشگری رابطة مستقیم و معناداری وجود دارد. به باور بالگلو و برنبرگ (2013)، بین دسترسی به خدمات اجتماعی، تعدد مراکز تصمیم‌گیری، نیروی متخصص گردشگری و آموزش مردم بومی با موفقیت گردشگری روستایی رابطة معناداری وجود دارد. به زعم نیلسین و اسپنسلی (2015) متغیرهای تاثیرگذار بر موفقیت گردشگری روستایی شامل ایجاد امکانات تحصیلی و بنداشتی در روستا، سطح آگاهی مردم از آثار گردشگری و دسترسی به امکانات و خدمات رفاهی روستایی هستند. بوش و همکاران (2012) دسترسی به مواد غذایی، شیوة زندگی و الگوی مصرف مردم، تبلیغات و اطلاعات، فضای انگیزه برای سرمایه‌گذاری بخش دولتی و توجه دولت به برنامه‌ریزی گردشگری را از عوامل موفقیت گردشگری روستایی می‌دانند. به باور گودوین (2012) بین راه‌های دسترسی مناسب، دسترسی به خدمات آموزشی، بهداشتی و اداری، کیفیت مسکن روستایی و زیرساخت‌های کالبدی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معنی‌داری وجود دارد. اپلر و جونز (2013) استفاده از وجود عشایر، توجه به صنایع بومی، بازار هفتگی و روزانه در روستا و معرفی آداب و رسوم سنتی روستا را از دستاوردهای موفقیت توسعة گردشگری روستایی می‌داند. به باور هاریسون و چیپانی (2011) زیرساخت‌های ویژة گردشگری، بازار محلی فروش محصولات بومی، توجه به ظرفیت ورزشی و کوهنوردی و توجه به بهداشت آب‌های گرم معدنی از متغیرهای تاثیرگذار بر موفقیت توسعة گردشگری روستایی هستند. ویکنس (2008) در بررسی‌های خود متوجه شد، بین موفقیت گردشگری روستایی با اعطای یارانه به سرمایه‌گذاران، بازار محلی فروش محصولات بومی و سرمایه‌گذاری بخش دولتی رابطة مستقیم و معناداری وجود دارد. چادری و گوپتا (2015) امکانات زیربنایی، پس انداز و سرمایه‌گذاری، شیوة زندگی و الگوی مصرف مردم و دسترسی به مواد غذایی مناسب را از متغیرهای تاثیرگذار بر موفقیت گردشگری روستایی می‌داند. پژوهش‌های مک گریگور و تامسون (2011) نشان می‌دهند عوامل موفقیت گردشگری روستایی تابعی از سطح آگاهی مردم از آثار گردشگری، دسترسی به خدمات و امکانات رفاهی و توجه دولت به برنامه‌ریزی گردشگری و زیرساخت‌های کالبدی پیرامون گردشگری روستایی است. تولون و بسرا (2016)، بر این عقیده است که بین موفقیت گردشگری روستایی با برنامه‌ریزی برای معرفی و استفاده از گیاهان دارویی منطقه، حمایت از پوشش گیاهی و جانوری منطقه و معرفی و بهره‌گیری مطلوب و پایدار از آن‌ها رابطة مستقیم و معناداری وجود دارد. گارا (2015)، بر این باور است که عوامل موفقیت گردشگری در مناطق روستایی عبارتند از: پس‌انداز و سرمایه‌گذاری، آموزش مردم بومی، دسترسی به خدمات اجتماعی و فضای انگیزه برای سرمایه‌گذاری بخش دولتی. بلیج و همکاران (2016) امکانات زیربنایی، اعطای یارانه به سرمایه‌گذاران، توجه به بهداشت آب‌های گرم معدنی و ظرفیت ورزشی و کوهنوری را از متغیرهای تاثیرگذار بر موفقیت گردشگری روستایی می‌دانند. به‌طورکلی، بررسی پیشینة پژوهش‌های پژوهشگران داخلی و خارجی نشان می‌دهند عوامل موفقیت گردشگری روستایی عبارتند از: ایجاد امکانات تحصیلی، سطح آگاهی مردم از آثار گردشگری، دسترسی به امکانات و خدمات رفاهی، دسترسی به مواد غذایی مناسب، شیوة زندگی و الگوی مصرف مردم، آموزش مردم بومی، نیروی متخصص گردشگری، دسترسی به خدمات اجتماعی، توجه دولت به برنامه‌ریزی گردشگری، توجه به صنایع دستی بومی، بازار هفتگی و روزانة روستا، اعطای یارانه به سرمایه‌گذاران، امکانات زیربنایی، پس‌انداز و سرمایه‌گذاری، حفاظت از پوشش گیاهی و جانوری منطقه و معرفی و بهره‌گیری مطلوب پایدار از آن‌ها و راه‌های دستری مناسب.

 

محدودة پژوهش

براساس آخرین تصمیمات سیاسی اردبیل، روستای موئیل در دهستان آلنی، بخش مرکزی از شهرستان مشگین‏شهر قرار دارد. این روستا به فاصلة 20 کیلو‏متری از مرکز شهرستان و در جنوب آن قرار دارد و راه منتهی به آن آسفالت و کوهستانی و با رسیدن به روستا مسدود می‏شود. این روستا اقلیم کوهستانی دارد و در یک فضای ناهموار و در مجاورت کوه سبلان شکل گرفته است. بخشی از روستا در دامنة تپه گسترده شده است و بخش دیگر در راه پایین و چندین مسیر مهم از بالا به پایین از میان روستا می‏گذرد. به‏‌دلیل برف‏گیربودن و فضای کوهستانی، زمین‌های کشاورزی و باغی پیرامون روستا محدود است. روستا از لحاظ اقلیمی، زمستان‏های سرد و تابستان‏های خنک دارد (مهندسین مشاور پاسارگاد، 12:1386) در شکل (1) نقشة محدودة بررسی‌شده نشان داده شده است.

 

شکل- 1: نقشة محدودة بررسی‌شده؛ منبع: (نگارندگان، 1395).

 

روش پژوهش

پژوهش حاضر با هدف کلی بررسی عوامل مؤثر بر موفقیت گردشگری روستایی انجام شده است. این بررسی از لحاظ هدف، کاربردی و از لحاظ ماهیت، توصیفی و تحلیلی است. جامعة آماری پژوهش شامل همة روستاییان ساکن در روستای نمونة گردشگری موئیل است. این روستا براساس آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1390، تعداد 1532 نفر جمعیت دارد که از این تعداد، جمعیت افرد بیشتر 15 سال آن شامل 1071 نفر است. با روش نمونه‏گیری تصادفی ساده و براساس رابطة کوکران، تعداد نمونة مناسب برای این پژوهش 234 نفر به دست آمد. این پژوهش با روش پیمایشی با پرسش‏نامه انجام شده است. در این پژوهش، برای گردآوری داده‏ها برای تحلیل متغیرها و اثبات فرضیه‏ها از یک نوع پرسش‏نامه استفاده شده است. این پرسش‏نامه محقق‌ساخته و از 87 پرسش تشکیل شده است که 7 پرسش ابتدای آن اطّلاعات عمومی و جمعیت‌شناختی و 80 پرسش آن اختصاصی هستند. آزمون روایی که در این پژوهش به‌‏کار‌رفته است، روایی صوری و محتوایی است؛ بنابراین، پرسش‏نامه را در اختیار اساتید دانشگاه محقق اردبیلی قرار دادیم تا نظر خود را نسبت به آن ارائه کنند. درنهایت با افزایش تعدادی پرسش به پرسش‏نامه، از نظر اساتید دانشگاه، روایی پرسش‏نامه در حدّ بسیار خوب گزارش شد. برای تعیین پایایی نیز از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد. میزان آلفای کرونباخ برای پرسش‏نامه برابر 92/0 به دست آمد که مقدار آن خوب است. برای تجزیه و تحلیل داده‏ها در این پژوهش از روش‏های آماری توصیفی و استنباطی استفاده شده است. آن دسته از متغیرهای پرسش‏نامه که به‌صورت اسمی هستند با جدول‏های توزیع فراوانی تحلیل شده‏اند. برای ترسیم نقشة محدودة بررسی‌شده از نرم‌افزار Arc GIS و برای وارد کردن اطلاعات پرسش‏نامه، ترسیم و استخراج داده‏های توصیفی، جدول و نمودارها از نرم‌افزار Excel استفاده شد. تجزیه و تحلیل‏های آماری و آزمون فرضیات نیز با روش تحلیل عاملی در محیط نرم‌افزارهای Spss و lisrel انجام شدند. برای سنجش مفهوم اصلی پژوهش، یعنی تحلیل عوامل مؤثر بر موفقیت گردشگری روستایی، این مفهوم به 6 بعد جزئی تقسیم شد؛ سپس برای سنجش هر بعد، پرسش‌هایی طراحی و پس از تأیید اعتبار محتوایی، با رجوع به متخصصان (اعتبار صوری) و اطمینان از پایایی آن‌ها با ضریب آلفای کرونباخ در نمونه‏های اصلی پژوهش اجرا شدند. در جدول (1)، برخی گویه‏های درنظرگرفته‌شده برای هریک از ابعاد بررسی‌شده ارائه شده‌اند.

جدول- 1: شاخص‏ها و گویه‏های به‌کاررفته در پژوهش

ابعاد

گویه‏ها

طبیعی

آب و هوای مناسب، چشمه‏های معدنی گرم، چشمه‏های معدنی سرد، رودخانه‏ها، ارتفاعات و کوهستان‏های پربرف، درّه‏های سرسبز، باغات و مراتع و سبزینگی، تنوع گیاهی و جانوری، ییلاقات طبیعی، پوشش گیاهی غنی در ییلاقات.

اقتصادی

ایجاد درآمد، ایجاد اشتغال، کاهش بیکاری، جذب نیروی مازاد کشاورزی، کاهش فاصله درآمدی خانوار‏ها، انگیزه سکونت و اشتغال، افزایش قیمت اراضی، پس‏انداز و سرمایه‏گذاری، وجود امکانات زیربنایی، سرمایه‏گذاری بخش خصوصی و دولتی، توجه به جنبه‏های ورزشی و کوهنوردی منطقه، بازار محلی جهت فروش محصولات بومی.

اجتماعی

امکانات تحصیلی و بهداشتی، تنش‏‏های اجتماعی، مهاجرت، پایداری و همبستگی اجتماعی، سطح آگاهی مردم، میزان رفاه روستایی، میزان فقر، اعتماد مسئولین به مردم محلی، میزان مشارکت مردم، تحرک اجتماعی، روابط فضایی و عملکردی مردم، ضریب امنیت، علاقه به حفظ آداب و رسوم گذشته، شیوه زندگی و الگوی مصرف.

فرهنگی

طرز تفکر مردم محلی، ایلات و عشایر، تنوع صنایع دستی، محصولات بومی متنوع، آداب و رسوم سنتی خاص.

کالبدی

راه‌های مناسب، اجرای پروژه‏های عمرانی، خدمات حمل و نقل عمومی، خدمات ارتباطی، دسترسی به انواع خدمات (مالی، بانکی، اداری، فرهنگی، عمومی)، کیفیت مساکن روستایی، وجود زیرساخت‏های کالبدی مناسب، وجود زیرساخت‏های مناسب گردشگری.

نهادی

اطلاع‏رسانی‏رسانه‏ها، انگیزه برای سرمایه‏گذاری بخش دولتی، انگیزه برای سرمایه‏گذاری بخش خصوصی، توجه دولت به برنامه‏ریزی در خصوص گردشگری روستایی.

منبع: (نگارنده براساس یافته‏های پژوهش،1395).

فرضیه‌های پژوهش

1- به نظر می‏رسد بین عامل طبیعی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معنی‏دار مثبت وجود دارد؛

2- به نظر می‏رسد بین عامل اقتصادی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معنی‏دار مثبت وجود دارد؛

3- به نظر می‏رسد بین عامل اجتماعی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معنی‏دار مثبت وجود دارد؛

4- به نظر می‏رسد بین عامل فرهنگی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معنی‏دار مثبت وجود دارد؛

5- به نظر می‏رسد بین عامل کالبدی (فیزیکی) و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معنی‏دار مثبت وجود دارد؛

6- به نظر می‏رسد بین عامل نهادی (مدیریتی) و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معنی‏دار مثبت وجود دارد.

 

یافته‌های پژوهش

الف- (یافته‏های توصیفی)

بر اساس اطّلاعات جمع‏آوری‌شده از پرسش‏نامه، وضعیت پاسخ دهندگان بر اساس سن مطابق جدول (2) است.

جدول- 2: توزیع فراوانی شرکت‌کنندگان در پژوهش براساس سن

آماره

سن

تعداد

درصد

درصد تجمعی

15 تا 25 سال

43

20

20

26 تا 35 سال

84

35

55

36 تا 45 سال

70

30

85

بیشتر از 46 سال

37

15

100

کل

234

100

 

منبع: (نگارنده، براساس یافته‏های تحقیق، 1395).

بر اساس اطّلاعات جمع‏آوری‌شده از پرسش‏نامه، وضعیت پاسخ دهندگان براساس سطح تحصیلات مطابق جدول (3) است.

جدول- 3: توزیع فراوانی شرکت‌کنندگان در پژوهش براساس سطح تحصیلات

آماره

تحصیلات

تعداد

درصد

درصد تجمعی

بی‏سواد

24

10

10

ابتدایی

62

26

36

متوسطه

71

30

66

دانشگاهی

80

34

100

کل

234

100

 

منبع: (نگارنده، براساس یافته‏های تحقیق، 1395).

براساس اطّلاعات جمع‏آوری‌شده از پرسش‏نامه، وضعیت پاسخ‌دهندگان براساس سطح شغل مطابق جدول (4) است.

جدول- 4: توزیع فراوانی شرکت‌کنندگان در پژوهش براساس سطح شغل

آماره

شغل

تعداد

درصد

درصد تجمعی

زارع و باغدار

33

14

14

دامدار

65

27

41

کارمند

9

4

45

کارگر

11

5

49

سایر شغل‏ها

116

51

100

کل

234

100

 

توصیف ویژگی‏های مربوط به متغیرهای پژوهش در جدول (5) نشان داده شده است.

جدول- 5: میانگین و انحراف معیار بخش‏های اقتصادی از لحاظ اشتغال و درآمد

متغیر

تعداد

اشتغال

درآمد

میانگین

انحراف معیار

میانگین

انحراف معیار

گردشگری

234

92/4

34/0

92/4

34/0

دامداری

234

57/3

1

57/3

02/1

خدمات جانبی

234

20/3

19/1

21/3

17/1

صنعت

234

000

000

000

000

منبع: (نگارنده، براساس یافته‏های تحقیق،1395).

طبق داده‏های جدول (5) مشاهده می‏شود، بین بخش‏های مختلف اقتصادی، بخش گردشگری با میانگین 92/4 هم از نظر اشتغال و هم از نظر ایجاد درآمد بیشترین تأثیر را داشته است و پس از آن، بخش دامداری در مرتبة دوم، بخش خدمات جانبی در مرتبة سوم و بخش صنعت در مرتبة آخر قرار دارد. در ادامه، طبق داده‏های جدول شمارة 6، مشاهده می‏شود میانگین همة متغیرها بیشتر از حدّ متوسط (مقدار 3) است؛ پس به‌طور توصیفی گفته می‏شود، وضعیت این متغیرها در حدّ مناسبی است؛ امّا میانگین عوامل طبیعی (90/3) از میانگین سایر متغیرها بیشتر بوده است؛ درنتیجه از نظر مطلوب‌بودن در رتبة نخست قرار می‏گیرد.

جدول- 6: میانگین و انحراف معیار متغیرهای پژوهش

متغیر

تعداد

میانگین

انحراف معیار

عوامل طبیعی

234

90/3

89/0

عوامل اقتصادی

234

54/3

75/0

عوامل اجتماعی

234

41/3

74/0

عوامل فرهنگی

234

43/3

69/0

عوامل کالبدی

234

28/3

50/0

عوامل نهادی

234

21/3

63/0

منبع: (نگارنده، براساس یافته‏های تحقیق،1395).

همان‌طورکه در جدول (7) ملاحظه می‏شود در این پژوهش، باتوجه‌به ملاک کیسر، 6 عامل دارای مقدار ویژة بیشتر از 1 برای عوامل مؤثر بر موفقیت گردشگری روستایی استخراج شدند. پس از چرخش عاملی با روش واریماکس، متغیرهای مربوط به عوامل مؤثر بر موفقیت گردشگری روستایی در 6 عامل طبقه‏بندی شدند.

جدول- 7: عوامل استخراج‌شده با مقادیر ویژه و درصد واریانس

عوامل

تعداد

میانگین

انحراف معیار

طبیعی

38/2

43/2

52%

اقتصادی

28/2

34/2

54%

اجتماعی

98/1

02/2

56%

فرهنگی

82/1

87/1

58%

کالبدی

74/1

78/1

60%

نهادی

88/12

18/13

73%

با اجرای دستور دوران متعامد (چرخش واریماکس) در بررسی نتایج تحلیل عاملی اکتشافی بر عوامل مؤثر بر موفقیت گردشگری روستایی نشان داده شد از 80 پرسش پژوهش، همة پرسش‌ها از لحاظ داشتن بار عاملی مساوی یا بیشتر از 30/0، در 6 عامل دسته‏بندی شدند (براساس گزارش لیچ، برت و مورگان، 2005 گویه‏هایی که بار عاملی بیشتر از 30/0 دارند، پذیرفتنی هستند)؛ بنابراین هیچ‌کدام از پزسش‌های مبنی بر تحلیل عاملی اکتشافی حذف نشدند؛ درنتیجه می‏توان تحلیل عاملی تأییدی را بر متغیرهای پژوهش انجام داد. در شکل (2)، الگوی نهایی عوامل مؤثر بر موفقیت گردشگری روستایی با روش تحلیل عاملی اکتشافی، نشان داده شده است.

 

 

                                                                                              

                                                                                                             

 

 

                                                                                                                        

 

 

 

                            

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل- 2: الگوی نهایی عوامل مؤثر بر موفقیت گردشگری روستایی (منبع: نگارنده، براساس یافته‏های پژوهش، 1395)

 

 

 

آزمون فرضیه‌ها با تحلیل عاملی اکتشافی (EFA)

همان‏طورکه در جدول (7) ملاحظه شد، در این پژوهش باتوجه‌به ملاک کیسر، 6 عامل دارای مقدار ویژة بیشتر از 1 برای عوامل مؤثر بر موفقیت گردشگری روستایی استخراج شدند. پس از چرخش عاملی با روش واریماکس، متغیرهای مربوط به عوامل مؤثر بر موفقیت گردشگری روستایی در 6 عامل طبقه‏بندی شدند؛ بنابراین براساس نتایج به‌دست‌آمده و براساس بار عاملی به‌دست‌آمده از نتایج آزمون تحلیل عاملی اکتشافی بر هرکدام از گویه‏ها، می‏توان به‌صورت زیر نتیجه‏گیری کرد. عوامل طبیعی موجود در این روستا شامل: آب‌وهوای بسیار مطبوع و مناسب، وجود چند دهنه چشمة آب‏گرم، وجود چشمه‏های آب‏ سرد و همچنین نزدیکی به کوه سبلان و برخورداری از همة مواهب این نزدیکی (وجود ییلاق‌های طبیعی، پوشش گیاهی غنی در ییلاق‌ها و ...)، برای جذب گردشگر به این روستا بسیار مطلوب هستند. این یافته‏های پژوهش با یافته‏هایFleischer  و Tchetchik در سال 2014 همخوانی دارد. عوامل اقتصادی مانند زیادبودن سطح درآمد روستاییان از منابع گردشگری و ایجاد اشتغال و کاهش بیکاری، جذب نیروی مازاد کشاورزی، کاهش فاصلة درآمدی بین خانوارها، به ‏وجود آوردن تنوع فرصت‏های شغلی، افزایش انگیزة جوانان برای سکونت و اشتغال در روستا و افزایش قیمت زمین‌ها، جایگاه ویژه‌ای در توسعة گردشگری در این روستا به دست آورده‌اند؛ امّا ازجمله مسائل ضروری از لحاظ اقتصادی که نیاز به توجّه و تجدید نظر فوری مسئولان گردشگری در شهرستان دارند شامل نبود فضاهای اقامتی و گردشگری، کمبود امکانات زیربنایی، نبود سرمایه‏گذاری‏های بخش دولتی، اعطانکردن یارانه به سرمایه‏گذار بخش گردشگری، نبود بازار محلی برای فروش محصولات بومی و توجّه‌نکردن به جنبه‏های ورزشی و کوهنوردی منطقه هستند؛ زیرا توجّه به این جنبه‏های اقتصادی، نقش مؤثری در موفقیت بیشتر توسعة گردشگری در این روستا و جذب گردشگران از خود شهرستان و شهرستان‏های مجاور دارد. این یافته‏های پژوهش با یافته‏های شارپلی (1380)، پاپ زن و همکاران (1389)، تقدیسی و همکاران (1393)، داشپر (2016)، جوان و سقایی (1383) و حیدری ساربان (1390) همخوانی دارند. از لحاظ عوامل اجتماعی، درصد باسوادان در این روستا زیاد است. کم‌بودن تنش‏های اجتماعی و مهاجرت، زیادبودن پایداری، همبستگی و تعامل اجتماعی بین ساکنان روستا و زیادبودن میزان مشارکت و سطح آگاهی مردم، یکدستی در سطح زندگی مردم، پویایی و تحرّک اجتماعی زیاد، روابط فضایی و عملکردی مردم روستا با اطراف، علاقة مردم به حفظ آداب و رسوم گذشته و مهم‌تر از همه زیادبودن ضریب امنیت در روستا از جمله مسائل مهم اجتماعی هستند که نقش مهم و مؤثری در موفقیت توسعة گردشگری در این روستا دارند؛ امّا گفتنی است، از لحاظ اجتماعی، کمبود امکانات تحصیلی و بهداشتی در روستا و تعدّد مراکز تصمیم‏گیری، مانع توسعة گردشگری در این روستا شده‌اند. این یافته‏های پژوهش با یافته‏های سیپولاری (2010)، دانیل (2003)، رکن الدین افتخاری و قادری (1381)، حیدری ساربان (1390) و مهدوی حاجیلویی و همکاران (1387) همخوانی دارند. از مهم‌ترین عوامل فرهنگی مؤثر بر موفقیت گردشگری در این روستا، برخورداری از وجود ایلات و عشایر، صنایع دستی متنوع، محصولات بومی متنوع و مهم‌تر از همه طرز تفکر مناسب مردم محلی نسبت به توسعة گردشگری در روستا هستند. این یافته‏های پژوهش با یافته‏های بازبی (2000)، جنکینز (2000)، شریف‌زاده و همکاران (1381) و شمس‌الدینی (1389) همخوانی دارند. از لحاظ عوامل کالبدی، وجود خدمات ارتباطی، حمل‌ونقل عمومی و استفاده از مصالح بادوام و جدید در مساکن روستایی از عوامل مهم مؤثر بر توسعة گردشگری در این روستا هستند؛ امّا باتوجه‌به نتایج به‌دست‌آمده در این پژوهش، نبود راه‌های ارتباطی روستایی مناسب، کمبود دسترسی به خدمات آموزشی، بهداشتی، مالی ـ بانکی، اداری و فرهنگی، نبود زیرساخت‏های مناسب کالبدی همچون جاده‏های روستایی مناسب و ... از مهم‌ترین موانع مؤثر بر جذب هرچه بیشتر گردشگر به این روستا هستند. این یافته‏های پژوهش با یافته‏های کروپر (2009)، آرچر (2005)، کرمی و همکاران (1391)، جوان و سقایی (1383) و تقدیسی و همکاران (1393) همخوانی دارند. از لحاظ عوامل نهادی همان‌طورکه مشاهده می‏شود توجّه‌نکردن بخش دولتی به ایجاد فضای انگیزه برای سرمایه‏گذاری و همچنین نبود نهادهای دولتی مسئول گردشگری در این روستا و مهم‌تر از همه اطّلاع‏رسانی نامطلوب رسانه‏ها (رادیو، تلویزیون، بروشور و ...) مانع جذب گردشگر و موفقیت گردشگری در این روستا هستند؛ درحالی‌که سرمایه‏گذاری بخش خصوصی برای گردشگری در این روستا در حدّ مطلوبی است. می‏توان نتیجه‏گیری کرد، برای رسیدن به توسعة مناسب و پایدار در این روستا، لزوم توجّه بخش دولتی در امر سرمایه‏گذاری، ایجاد امکانات و تسهیلات لازم و حذف قوانین دست‌وپاگیر و غیرضروری برای بخش خصوصی، برای جذب هرچه بیشتر گردشگر در این روستا ضروری هستند؛ زیرا بخش دولتی با برنامه‏ریزی گردشگری اصولی و منطقی می‏تواند در کنار بخش خصوصی، با ایجاد زمینه‏های لازم و بهره‏‏گیری از فرصت‏ها و ظرفیت‏های موجود در این روستا به توسعة همه‏جانبة این روستا کمک کند. این یافته‏های پژوهش با یافته‏های بازبی (2000)، والفورد (2001)، کرمی و همکاران (1391)، هارونی سلیمانی (1389) و مهدوی حاجیلویی و همکاران (1387) همخوانی دارند.

آزمون فرضیات به کمک تحلیل عاملی تأییدی[1](CFA)

در این بخش با روش تحلیل عاملی تأییدی، فرضیه‏های موجود را بررسی خواهیم کرد. در شکل (3)، الگوی معادلات ساختاری فرضیه‏های پژوهش و در شکل (4)، مقدار T-Value فرضیه‏های پژوهش نشان داده شده‌اند.

 

 

شکل- 3: الگوی معادلات ساختاری فرضیه‏های پژوهش              شکل- 4: مقدار T-Value فرضیه‏های پژوهش

فرضیة نخست پژوهش

به نظر می‏رسد بین عامل محیطی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معنادار مثبت وجود دارد.

در این پژوهش همان‌طورکه در شکل‌های (3) و (4) مشاهده می‏شود، ضریب مسیر اثر عوامل طبیعی بر موفقیت گردشگری روستایی معادل 82 درصد محاسبه شده است. برای این شاخص، مقدارt ، 63/20 تخمین زده شده است؛ بنابراین می‏توان بیان کرد فرض صفر با 99 درصد اطمینان رد می‏شود و باتوجه‌به معناداری و مثبت‌بودن این ضریب، بین عامل طبیعی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معناداری وجود دارد؛ یعنی مطلوب‌بودن عوامل طبیعی از جمله آب‌وهوای مناسب و مطبوع، وجود چشمه‏های معدنی گرم، چشمه‏های معدنی سرد، رودخانه‏ها و آب‏های معدنی آشامیدنی، ارتفاعات و کوهستان‏های پربرف، درّه‏های زیبا و سرسبز، چشم‏انداز زیبا با باغ‌ها و مراتع، سبزینگی و تنوع گیاهی، وجود گیاهان دارویی، موزة حیات وحش طبیعی، وجود ییلاق‌های طبیعی و پوشش گیاهی غنی در ییلاق‌ها بر موفقیت گردشگری روستایی تأثیر بسزایی دارند.

فرضیة دوم پژوهش

به نظر می‏رسد بین عامل اقتصادی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معنادار مثبت وجود دارد.

در این پژوهش ضریب مسیر اثر عوامل اقتصادی بر موفقیت گردشگری روستایی، همان‌طورکه در شکل‌های (2) و (3) مشاهده می‏شود، معادل 69 درصد محاسبه شده است. برای این شاخص، مقدارt ، 74/20 تخمین زده شده است؛ بنابراین می‏توان بیان کرد فرض صفر با 99 درصد اطمینان رد می‏شود و باتوجه‌به معناداری و مثبت‌بودن این ضریب می‏توان بیان کرد، بین عامل اقتصادی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معناداری وجود دارد؛ بدین‌معنی‌که بهترشدن عوامل اقتصادی ازجمله سطح درآمد، ایجاد اشتغال، کاهش بیکاری، جذب نیروی مازاد کشاورزی، کاهش فاصلة درآمدی خانوارها، تنوع فرصت‏های شغلی، افزایش انگیزة جوانان برای سکونت و اشتغال، افزایش قیمت زمین‌ها، افزایش پس‏انداز و سرمایه‏گذاری، افزایش دستمزد در فعالیت‏های غیرکشاورزی، مکان‏یابی و گسترش فعالیت‏های بازاریابی تولیدات، افزایش تعداد واحدهای اقتصادی غیرکشاورزی، وجود فضاهای اقامتی و گردشگری (هتل‏ها و ...)، وجود امکانات زیربنایی، سرمایه‏گذاری بخش خصوصی، سرمایه‏گذاری کلان بخش دولتی، سرمایه‏گذاری برای ایجاد امکانات گردشگری در طول سال، اعطای یارانه به سرمایه‏گذار گردشگری، پرداخت به جنبه‏های پزشکی آب‏های گرم معدنی و پرداخت به جنبه‏های ورزشی و ظرفیت‏های کوهنوردی منطقه و بازار محلی برای فروش محصولات بومی بر موفقیت گردشگری روستایی تأثیر بسزایی دارد.

فرضیة سوم پژوهش

به نظر می‏رسد بین عامل اجتماعی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معنادار مثبت وجود دارد.

در این پژوهش، همان‌طورکه در شکل‌های (3) و (4) مشاهده می‏شود، ضریب مسیر اثر عوامل اجتماعی بر موفقیت گردشگری روستایی، معادل 58 درصد محاسبه شده است. برای این شاخص، مقدارt ، 18/20 تخمین زده شده است.؛ بنابراین می‏توان بیان کرد فرض صفر با 99 درصد اطمینان رد می‏شود و باتوجه‌به معناداری و مثبت‌بودن این ضریب می‏توان بیان کرد بین عامل اجتماعی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معناداری وجود دارد؛ یعنی بهترشدن عوامل اجتماعی ازجمله افزایش امکانات تحصیلی، درصد باسوادان، امکانات بهداشتی، سطح آگاهی مردم و میزان رفاه روستایی (افزایش کیفیت مساکن، توقعات و ...)؛ کاهش مهاجرت، نرخ رشد جمعیت، فقر و تنش‏های اجتماعی در روستا؛ پایداری همبستگی اجتماعی و تعامل؛ دسترسی به خدمات اجتماعی به‌ویژه برای مردان؛ مشارکت در فعالیت‏های مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی؛ روابط فضایی و عملکردی مردم روستا با اطراف؛ پویایی و تحرّک اجتماعی؛ اعتماد مسئولان به مردم محلی؛ شیوة زندگی و الگوی مصرف مردم؛ انگیزة ماندگاری در روستا؛ علاقة مردم به حفظ آداب و رسوم گذشته؛ افزایش ضریب امنیت؛ کاهش تعدّد مراکز تصمیم‏گیری و کاهش فاصلة طبقات اجتماعی بر موفقیت گردشگری روستایی تأثیر بسزایی دارند.

فرضیة چهارم پژوهش

به نظر می‏رسد بین عامل فرهنگی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معنادار مثبت وجود دارد.

در این پژوهش ضریب مسیر اثر عوامل فرهنگی بر موفقیت گردشگری روستایی، همان‌طورکه در شکل‌های (3) و (4) مشاهده می‏شود، معادل 69 درصد محاسبه شده است. برای این شاخص، مقدارt ، 33/20 تخمین زده شده است؛ بنابراین می‏توان بیان کرد فرض صفر با 99 درصد اطمینان رد می‏شود و باتوجّه‌به معناداری و مثبت‌بودن این ضریب می‏توان بیان کرد بین عامل فرهنگی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معناداری وجود دارد؛ بدین‌معنی‌که بهترشدن عوامل فرهنگی ازجمله طرز تفکر مردم محلی، ایلات و عشایر، صنایع دستی متنوع، بازارهای هفتگی و روزانه، محصولات بومی متنوع و آداب و رسوم سنتی ویژه بر موفقیت گردشگری روستایی تأثیر بسزایی دارند.

فرضیة پنجم پژوهش

به نظر می‏رسد بین عامل کالبدی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معنادار مثبت وجود دارد.

همان‌طورکه در شکل‌های (3) و (4) مشاهده می‏شود، در این پژوهش ضریب مسیر اثر عوامل کالبدی (فیزیکی) بر موفقیت گردشگری روستایی، معادل 42 درصد محاسبه شده است. برای این شاخص، مقدارt ، 14/18 تخمین زده شده است؛ بنابراین می‏توان بیان کرد فرض صفر با 99 درصد اطمینان رد می‏شود و باتوجه‌به معناداری و مثبت‌بودن این ضریب می‏توان نتیجه گرفت بین عامل کالبدی (فیزیکی) و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معناداری وجود دارد؛ یعنی بهترشدن عوامل کالبدی (فیزیکی) از جمله راه‌های روستایی، اجرای پروژه‏های عمرانی، خدمات حمل‌ونقل عمومی (رفت و برگشت به شهر و روستاهای مجاور)، خدمات ارتباطی (مخابرات، تلفن‏همراه، تلفن ثابت و ...)، تقاضا برای نهاده‏های خدماتی (بهداشت، تنظیم خانواده، آموزش)، دسترسی به انواع خدمات عمومی، آموزشی، بهداشتی، مالی و بانکی، مراکز مهمان‏پذیر مانند (هتل‏ها، مهمان‏سراها و ...) در روستا، کیفیت مساکن روستایی، استفاده از مصالح بادوام و جدید در مساکن، وسایل و تسهیلات رفاهی در مساکن روستایی، دسترسی به خدمات اداری و فرهنگی، زیرساخت‏های کالبدی و زیرساخت‏های خاص گردشگری بر موفقیت گردشگری روستایی تأثیر بسزایی دارند.

 

 

فرضیة ششم پژوهش

به نظر می‏رسد بین عامل نهادی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معنادار مثبت وجود دارد.

در این پژوهش ضریب مسیر اثر عوامل نهادی بر موفقیت گردشگری روستایی همان‌طورکه در شکل‌های (3) و (4) مشاهده می‏شود، معادل 61 درصد محاسبه شده است. برای این شاخص، مقدارt ، 11/19 تخمین زده شده است؛ بنابراین می‏توان بیان کرد فرض صفر با 99 درصد اطمینان رد می‏شود و باتوجه‌به معناداری و مثبت‌بودن این ضریب می‏توان بیان کرد بین عامل نهادی و موفقیت گردشگری روستایی رابطة معناداری وجود دارد؛ بدین‌معنی‌که هرچه بهترشدن عوامل نهادی شامل اطّلاع‏رسانی رسانه‏ها (رادیو، تلوزیون، بروشور و ...) برای گردشگری روستا، فضای انگیزه برای سرمایه‏گذاری‏های دولتی، فضای انگیزه برای سرمایه‏گذاری‏های بخش خصوصی، نهادهای دولتی زیربط (نمایندگی میراث فرهنگی، موزه و ...) در روستا و توجّه دولت به برنامه‏ریزی دربارة گردشگری در روستا، بر موفقیت گردشگری روستایی تأثیر بسزایی دارند.

 

نتیجه‏گیری و ارائة پیشنهادها

هدف اصلی از اجرای برنامه‏های مختلف در نواحی روستایی، رسیدن به توسعة روستایی است. در این زمینه راهبردهای متعدّدی در دوره‏های مختلف مطرح شده‌اند. راهبرد توسعة گردشگری در نواحی روستایی باتوجّه‌به وجود مشکلات و تنگناهایی مانند نبود فرصت‏های شغلی، فقر، مهاجرت روستا ـ شهری و ... می‏تواند یکی از راهکارهای مهم در مناسب‏کردن محیط روستایی برای ساکنان آن باشد. توسعة گردشگری روستایی می‏تواند فرصت‏های جدیدی برای اشتغال و درآمد روستاییان ایجاد کند؛ اگر چه در بیشتر روستاهای کشور ما جاذبه‏های فراوان طبیعی، تاریخی، فرهنگی و ورزشی وجود دارند، کمبود امکانات و نبود زیرساخت‏های مناسب، پیوسته مانع از رونق جدّی این فعالیت بوده است. در همین راستا گردشگری روستایی در ایران، بدون برنامه‏ریزی و تنها به‌صورت اتّفاقی انجام می‏شود. باتوجّه‌به اهمیت گردشگری در فرایند برنامه‏ریزی توسعة روستایی، توجّه به آن در برنامه‏ها و طرح‏های توسعة روستایی به‌ویژه طرح‏های محلی ضرورت بسیار دارد. برای ایفای نقش مثبت گردشگری در فرایند توسعة روستا، توجّه به مدیریت محیط‌زیست، مشارکت محلی، قوانین صریح و محکم، بازاریابی و برنامه‏ریزی واقع‏بینانه درزمینة گردشگری، ضروری هستند. موفقیت روش پایدار، به عوامل زیادی همچون مشارکت جامعة محلی در برنامه‏ریزی، مشارکت در توسعة گردشگری روستایی و مدیریت گردشگران وابسته است. روستای موئیل واقع در شهرستان مشگین‏شهر نیز از لحاظ طبیعی با داشتن چشمه‏های آب گرم، برخورداری از مواهب نزدیکی به سبلان، تنوع گیاهی و جانوری، وجود آبشار، درّه‏های سرسبز، چشم‏انداز زیبا و مراتع و باغ‌ها و غیره؛ از لحاظ فرهنگی با داشتن آداب و رسوم ویژه، وجود عشایر، صنایع دستی متنوع، محصولات دامی و باغی، پرورش زنبور عسل و مهم‌تر از همه طرز تفکر مناسب مردم محلی نسبت به ورود گردشگر و از لحاظ کالبدی با نزدیکی به مرکز شهرستان، وجود تسهیلات رفاهی در مساکن روستایی، وجود راه‌های دسترسی داخل روستا و ... برای اجرای پروژه‏های توسعة گردشگری موقعیت بسیار مناسبی دارد؛ درنتیجه، رفع کمبودهای زیرساختی گردشگری در این روستا می‏تواند در جذب گردشگران بسیار موثر باشد. از مهم‌ترین دلایل موفق‌نبودن این روستا در جذب گردشگر، علاوه‌بر کمبود امکانات و زیرساخت‏های گردشگری، اطّلاع‏رسانی و تبلیغات نامناسب برای این روستا است. درمجموع، توسعة گردشگری هر مکان، نیازمند جاذبه‏های طبیعی، تاریخی، فرهنگی و امکانات زیرساختی خدماتی، تفریحی، ورزشی و ... است. این موارد مهم‏ترین پایه‏ها‏ی گردشگری را تشکیل می‏دهند و برای رسیدن به گردشگری پایدار، ضروری هستند. بسیاری از این جاذبه‏ها در روستای بررسی‌شده وجود دارند؛ در مقابل، این روستا در زمینه‏های تبلیغاتی، اقامتی، برنامه‏ریزی گردشگری، تفریحات و ورزش‏های کوهستانی، عوامل نهادی و مدیریتی و همچنین وجود راه‌های دسترسی مناسب به‌طور چشمگیری با ضعف‏هایی روبه‌رو است. با معرّفی جاذبه‏های گردشگری روستا با رسانه‏های گروهی و اینترنت می‏توان به توسعة گردشگری روستایی و تأمین خدمات لازم برای گردشگران کمک کرد. با مدیریت شایسته و برنامه‏ریزی‏های لازم می‏توان بسیاری از توانمندی‏های بالقوة موجود را در این روستا به توانمندی‏های بالفعل تبدیل کرد و با این روش، با توسعة گردشگری در منطقه، زمینة لازم را برای ایجاد اشتغال، درآمد و درنهایت، توسعة روستایی فراهم کرد. درمجموع می‏توان این‌گونه بیان کرد، برای توسعة صنعت گردشگری در این روستا باید به زیرشاخص‏های عوامل طبیعی شامل استفادة مطلوب از وجود آب‏های گرم معدنی روستا و اطراف آن، مشارکت و برنامه‏ریزی یکپارچه و همگانی برای استفاده از گیاهان دارویی و پوشش گیاهی و جانوری منطقه با در نظر گرفتن همة اصول زیست‌محیطی؛ عوامل اقتصادی شامل شاخص امکانات زیربنایی و زیرساخت‏ها، سرمایه‏گذاری بخش دولتی، امکانات بهداشتی، آموزشی، درمانی، مراکز خرید و توجّه به جنبه‏های ورزشی و کوهنوردی منطقه؛ عوامل اجتماعی شامل شاخص توجّه به امکانات تحصیلی در روستا، سطح آگاهی مردم از آثار گردشگری، آموزش مردم بومی، دسترسی به خدمات و امکانات رفاهی و موادّ غذایی مناسب و شاخص تعدّد مراکز تصمیم‏گیری؛ عوامل فرهنگی شامل شاخص صنایع دستی، بازارهای هفتگی و روزانه و استفاده از ظرفیت وجود عشایر شاهسون؛ عوامل کالبدی شامل شاخص راه‌های دسترسی مناسب، اجرای طرح‏های عمرانی، انواع دسترسی به خدمات آموزشی، بهداشتی، مالی - بانکی، اداری، فرهنگی، شاخص زیرساخت‏های کالبدی و زیرساخت‏های ویژة گردشگری و عوامل نهادی شامل شاخص توجّه دولت به برنامه‏ریزی برای گردشگری، ایجاد فضای انگیزه برای سرمایه‏گذاری دولتی، تبلیغات و اطّلاع‏رسانی توجّه ویژه شود. از مجموع شاخص‏ها تعداد 36 شاخص، اگر به آن‌ها توجه و رسیدگی شود، بیشترین اثرگذاری را بر توسعة این صنعت در روستای موئیل خواهند داشت. از سویی برنامه‏ریزی مسئولان دولتی در سطح شهرستان نیاز به رویکرد جامع‏نگر و همچنین هماهنگ‌کردن بخش‏های مختلف مرتبط دارد. به‌طورکلی با به‌کارگیری روش تحلیل عاملی، عوامل مؤثر بر موفقیت گردشگری روستای موئیل به‌ترتیب اهمّیت عبارتند از:

1- توجّه دولت به برنامه‏ریزی گردشگری در این روستا و اینکه گردشگری در این روستا از حالت اتّفاقی و بدون برنامه خارج شود. همچنین سرمایه‏گذاری‏های دولتی دربارة ایجاد امکانات زیربنایی و زیرساخت‏های ویژة گردشگری و مهم‌تر از همه تبلیغات و اطّلاع‏رسانی در درجة اول اهمّیت قرار دارند؛

2- راه‌های دسترسی مناسب برای جذب گردشگران، امکانات اقامتی و تفریحی، توجّه به جنبه‏های ورزشی و کوهنوردی منطقه نیاز به برنامه‏ریزی و توجّه دارد؛

3- تعدّد مراکز تصمیم‏گیری در این روستا یکی از مهم‌ترین موانع توسعة گردشگری در آن است. از سویی آموزش مردم بومی و افزایش آگاهی مردم از آثار مثبت گردشگری، ایجاد بازارهای روزانه و هفتگی برای فروش محصولات بومی، توجّه به جنبة بهداشتی آب‏های گرم معدنی و استفاده از همة ظرفیت‏های وجود آب‏های گرم معدنی در روستا و اطراف آن نیاز به مشارکت و برنامه‏ریزی یکپارچه و همگانی با هماهنگی همة دستگاه‌های مرتبط با گردشگری در سطح استان و شهرستان دارد.

 

ارائة پیشنهادها

ازآنجا‏که شش دسته عوامل طبیعی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، کالبدی و نهادی در موفقیت توسعة گردشگری در این روستا نقش مهمی داشته‏اند، در پژوهش حاضر، برای برطرف‌کردن مشکلاتی که به آن‌ها اشاره شد و با هدف بهره‏گیری بیشتر از توانایی‏ها و امکانات بالقوة موجود در این روستا به تفکیک هر دسته از عوامل مؤثر مطرح‌شده، پیشنهادهایی به شرح زیر ارائه می‏شوند:

در بخش عوامل طبیعی:

1-استفاده از همة ظرفیت‏ وجود آب‏های گرم معدنی موجود در روستا و اطراف آن و ایجاد تسهیلات لازم برای بهره‏برداری از آن‌ها؛

2-برنامه‏ریزی برای معرّفی و بهره‏برداری از وجود گیاهان دارویی منطقه با حفظ آن‌ها برای رسیدن به توسعة زیست‌محیطی پایدار؛

2-جلوگیری از تخریب محیط‌زیست و تنظیم برنامه‏های توسعة گردشگری متناسب با شرایط زیست‌محیطی منطقه؛

3-توسعة ورزش‏های کوهستانی مانند اسکی روی برف، یخ‏نوردی، صخره‏نوردی، پاراگلایدر و غیره.

در بخش عوامل اقتصادی:

1- توسعه و تجهیز هرچه بیشتر استخرها و مکان‏های بهداشتی وابسته به آب‏های گرم معدنی این روستا و منطقة آن با وسایل و امکانات پیشرفته برای جذب هرچه بیشتر گردشگران؛

2- تجهیز جاذبه‏های گردشگری با سطوحی استاندارد از خدمات بهداشتی، درمانی، حمل‌ونقل، پشتیبانی، اطّلاع‏رسانی و ... ؛

3- ارائة تسهیلات مالی و تخصّصی برای تجهیز و سامان‌دهی اقامتگاه‏های موجود؛

4- ایجاد کمپینگ‏ها و اقامتگاه‏های سبک با همة تجهیزات مربوطه، اطراف آب‏های گرم معدنی؛

5- ارائة تسهیلات و تخصیص اعتبارات برای اجرای پروژه‏های پیشنهادی.

 

در بخش عوامل اجتماعی:

1- اجرای دوره‏های آموزشی برای منابع انسانی شاغل در بخش‏های مختلف گردشگری؛

2- استفاده از خرده‌فرهنگ‏های بومی در توسعة گردشگری این روستا؛

3- برگزاری کارگاه‏های آموزشی برای روستاییان و آموزش‏های مرتبط برای تعامل با گردشگران؛

4- ایجاد زمینة مشارکت ساکنان روستا برای توسعة روستا؛

5- علاوه‌بر سرمایه‏گذاری در صنعت گردشگری ناحیة بررسی‌شده و انجام اقدامات اولیه مانند ایجاد و ارتقای زیرساخت‏ها، تأسیسات و تسهیلات اقامتی، بهداشتی، رفاهی؛ آموزش ساکنان محلی و گردشگران واردشده به منطقه در راستای بهره‏گیری بهینه از جاذبه‏های متنوع گردشگری منطقه و رعایت شاخص‏های توسعة پایدار روستایی ضروری هستند.

در بخش عوامل فرهنگی:

1- احیا و تولید صنایع دستی بومی برای عرضه به گردشگران؛

2- ایجاد بازارهای روزانه و هفتگی برای سایر تولیدهای روستایی شامل صنایع دستی، گیاهان دارویی، فرآورده‏های دامی و ... در فصول ورود گردشگران برای کسب درآمد و ایجاد اشتغال برای افراد بومی؛

3- استفاده از ظرفیت وجود عشایر شاهسون در منطقه و گسترش گردشگری عشایری با برنامه‏ریزی دقیق، یکپارچه و با هماهنگی سازمان‏های مسئول برای حفظ و بهره‏برداری مطلوب و پایدار از این استعدادهای بالقوه.

در بخش عوامل کالبدی:

1- توجّه به دسترسی مطلوب گردشگران به جاذبه‏های گردشگری روستا با گسترش راه‌های آسفالته و استاندارد با هماهنگی ارگان‏ها و سازمان‏های مربوط به حمل‌ونقل جادّه‏ای؛

2- آماده‌کردن زمین‌های مستعد برای ایجاد خدمات گردشگری با بخش‏های عمومی و دولتی و واگذاری آن‌ها به بخش خصوصی برای ایجاد و توسعة امکانات؛

3- تجهیز و تقویت زیرساخت‏های حمل‌ونقل اعم از نوسازی ناوگان حمل‌ونقل جادّه‏ای، توسعة راه‌های آسفالته و مطلوب؛

4- گسترش زیرساخت‏ها و خدمات باتوجّه‌به موقعیت مکان‏های رقیب در منطقه.

در بخش عوامل نهادی:

1-معرّفی جاذبه‏های گردشگری این روستا با چاپ، انتشار، تهیة بروشور، تهیة فیلم‏های مستند و ...؛

2- معرّفی مزیت‏های نسبی مشگین‏شهر درزمینة سرمایه‏گذاری در بخش گردشگری و تسهیل شرایط سرمایه‏گذاری در این روستا؛

3- ایجاد هماهنگی میان سازمان‏های دولتی مرتبط با بخش گردشگری در سطح شهرستان و استان برای رفع مقرّرات دست‌وپاگیر برای تسهیل سرمایه‏گذاری بخش خصوصی و افراد حقیقی.



[1] Consirmatory Factor Analysis

1- انجمن صنفی راهنمایان گردشگری اردبیل (1383) روستاهای هدف گردشگری استان اردبیل، وب سایت ( Ardabil Tour Guides Association).

2- پاپ زن، عبدالحمید؛ قبادی، پرستو؛ زرافشانی، کیومرث و شهیر، گراوندی (1389) مشکلات و محدودیت‌های گردشگری روستایی با استفاده از نظریة بنیانی (مورد: روستای حریر، استان کرمانشاه)، فصلنامة پژوهش‌های روستایی، سال اول، شمارة 3، صص 52 -25.

3- تقدیسی، احمد؛ وارثی، حمیدرضا؛ احمدیان، مهدی و عسگری حمید (1393) شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر توسعة گردشگری در مناطق روستایی، )مطالعة موردی: مناطق روستایی شهرستان جیرفت(، فصلنامة پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی، سال چهار، شمارة 1، صص 14-1.

4- جوان، جعفر و سقایی، مهدی (1383) نقش توریسم روستایی در توسعة منطقه‏ای با تأکید بر مدیریت روستایی، مجلّة جغرافیا و توسعة ناحیه‏ای، شمارة 2، صص 124-109.

5- حیدری ساربان، وکیل (1390) تحلیل موانع موثر بر توسعة گردشگری دهستان سردابه، شهرستان اردبیل، فصلنامة جغرافیا و مطالعات محیطی، دورة 1، شمارة 1، صص 81-68.

6- رکن الدین افتخاری، عبدالرضا و قادری اسماعیل (1381) نقش گردشگری روستایی در توسعه روستایی، مجلة مدرس، دورة 6، شمارة 2، صص 65-33.

7- سید علی پور، بهرام؛ قدیری معصوم، مجتبی و قهرمانی، نسرین (1389) اثرات گردشگری بر توسعه روستایی با نظرسنجی از روستاییان، فصلنامة روستا و توسعه، شمارة 5، صص 27-1.

8- شارپلی، ریچارد جولیا (1380) گردشگری روستایی، ترجمة رحمت الله منشی زاده و فاطمه نصیری، انتشارات منشی.

9- شریف زاده، ابوالقاسم و مرادی‌نژاد، همایون (1381) توسعة پایدار و توریسم روستایی، ماهنامة جهاد؛ شمارة 25، صص 25-10.

10- شمس‏الدّینی، علی (1389) گردشگری روستایی راهکاری سازنده برای توسعة روستایی (نمونة موردی: روستای فهلیان)، فصلنامة مسکن و محیط روستا، سال 29، شمارة 131، تهران، صص 107-95.

11- کرمی دهکردی، مهدی؛ میرک‌زاده، علی اصغر و غیاثوند غیاثی، فرشته (1391) تحلیل عوامل موثر بر توسعة گردشگری روستایی از دیدگاه روستاییان استان چهار محال و بختیاری، فصلنامة جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، سال 23، شمارة 1، صص 112-99.

12- مهدوی حاجیلویی، مسعود؛ قدیری معصوم، مجتبی و قهرمانی، نسرین (1387) اثرات گردشگری بر توسعة روستایی با نظرسنجی از روستاییان دره کن و سولقان، فصلنامة روستا و توسعه، شمارة 2، صص 60- 39.

13- مهندسین مشاور پاسارگاد(1386)‌ طرح هادی روستای موئیل از توابع شهرستان مشگین شهر، شمارة 12، صص 56-1.

14- هارونی سلیمانی، خدیجه (1389) نگرش ساکنان مناطق گردشگری روستایی نسبت به پیامدهای گردشگری روستایی، مجلة تحقیقات اقتصاد و توسعة کشاورزی ایران، شمارة 2، صص 125-100.

15- Archer, B. (2005) Economics impact: misleading multiplier. Annals of Tourism Research 11, 2(6): 517-518.

16- Baloglu, S. and Bringberg, D. (2013) Affective images of tourism destinations. Journal of Travel Research 35(4): 11-15.

17- Belij, М.; Veljković, Ј. and Pavlović, S. (2016) Role of local community in tourism development: Case study village Zabrega. Glasnik Srpskog Geografskog Drustva 9(4): 1–14.

18- Briedenhann, J. and Wichens, E. (2004) Tourism routes as a tool for the economic development of rural areas vibrant hope or impossible dream? Tourism Management.

19- Busby, G (2000), the transition from tourism on farms to farm tourism. Tourism management, 2(21), 635-642

20- Bush, G., Hanley, N. and Colombo, S. (2012) Measuring the demand for nature-based tourism in Africa: a choice experiment using the “cut-off” approach. Stirling Economics Discussion Paper, 1(8): 1-20.

21- Chaudhry, P. and Gupta, R. K. (2015) urban greenery and its sustainable extension strategies in hot arid region of India. International Journal of Sustainable Society 2(2): 146-155.

22- Cipollari, C. (2010) Rural Cipollari in Botiza: interactions from tourist encounter. interaction conference, Shifeld, United Kingdom 1(3): 65-74.

23- Collins, A., Munday, M. and Roberts, A. (2016) Tourism and consumption at major evenets and environmental consequences: an analysis of the UK Stage of 2007 tour de France, Journal of Travel Reserch 5(2): 577-590.

24- Cropper, J. (2009) On the choice of functional form for hedonic price functions. Review of Economics and Statistics 9(70): 668-670.

25- Daniel, J. (2013) Economics impacts of tourism, the Flasher Press, London, Washington, D.C, 6(15): 421-431.

26- Dashper, K. (2016) Rural tourism: An international perspective, Cambridge Scholars Publishing.

27- Dearden, P. (2002) Carrying capacity and environmental aspects of ecotourism. In Proceedings of an international seminar held community development (Eds. Bornemeier, J., Victor, M. and Durst, P. B.) 44-60. Oxford Uniuersity Press, New York.

28- Dwivedi, A. K. (2016) Agri-tourism entrepreneurship: A tool to rural development, Journal of Tourism Management 5(11): 1-15.

29- Epler, M. and Jones, H. (2013) Community-based tourism enterprise in Latin America. Burlington. EplerWood International. [on line] [Accessed 1 December 2011]. Available

30- Fleischer, A. and Tchetchik, A. (2014) Is agriculture an important component of rural tourism? Annals of Tourism Research 27(4): 1007-1024.

31- Garau, C. (2015) Perspectives on cultural and sustainable rural tourism in a smart region: The case study of marmilla in Sardinia (Italy). Journal of Sustainability 7(5): 12- 25.

32- Goodwin, H. (2012) Measuring and reporting the impact of tourism on poverty. In Developments in Tourism Research (Eds. Tribe, J. and Airey, D.) 123-142. Oxford Uniuersity Press, New York.

33- Jenkiens, C. (2000) Tourism in developing countries: A critique. International Journal of Tourism Managemnt 6(1): 36-43.

34- Harrison, D. and Chipani, E. (2011) Tourism and less developed Countries. Tourism and Less Developed world, CABI 1(5): 15-35.

35- Holland, J., Burian. M, and Dix, L. (2003) Tourism in poor rural areas, diversifying the product and expanding the benefits in Rural. Journal of Toursm Management 12(5): 152-169.

36- kneafsey, M (2001) Rural cultural economy. Annals of Tourism Research 2(8): 52-63.

37- McGregor, S. and Thompson, M. (2011) Tourism in a small town: impacts on community solidarity. International Journal of Sustainable Society 3(2): 174-189.

38- Nielsen, H. and Spenceley, A. (2015) The success of tourism in Rwanda – Gorillas and more. Journal of Toursim Management 5(12): 125-165.

39- Pearce, D. G. (2010) Tourism and peripherality: perspectives from Asia and the south pacific. Tourism and Hospitality Research 3(4): 295-309.

40- Sharply, R. (2002) Rural tourism and the challenge of tourism diversification: the case of Cyprus. Tourism Management 5(6): 220-253

41- Tolon-Becerra, A., Lastra-Bravo, X. and Galdeano-Gomez, E. (2016) Endogenous model for sustainable development in Spanish rural areas. International Journal of Sustainable Society 2(2): 156-176.

42- Walford, N. (2001) Patterns of development in tourism accommodation enterprise on farms in England and Wales. Applied Geography 9(21): 331-340.

43- Wickens, E. (2008) Tourism routes as a tool for the economic development of rural areas – Vibrant hope or impossible dream? Tourism Management 2(5): 71-79.