بررسی نقش عدالت فضایی در مدیریت شهری (محدودۀ مطالعه: محلات منطقۀ 6 تهران)

نویسندگان

1 گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدة جغرافیا، دانشگاه خورازمی، تهران، ایران

2 گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدة جغرافیا، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

چکیده

عدالت فضایی، شاخه‌ای از عدالت اجتماعی است که مرکز اصلی برنامه‌ریزی تأسیسات شهری نیز محسوب می‌شود. عدالت فضایی، وضعیت محلات را از نظر شیوۀ توزیع خدمات و میزان برخورداری از شاخص‌های مختلف اقتصادی ـ اجتماعی و زیربنایی بررسی می‌کند. در مقالة حاضر، وضعیت عدالت فضایی در توزیع خدمات شهری در سطح محلات 18گانۀ منطقۀ 6 تهران بررسی شده است. روش پژوهش از نوع توصیفی ـ تحلیلی است. به این صورت که ابتدا با استفاده از مدل ویکور (VIKOR) توزیع خدمات در محلات منطقۀ 6 تحلیل شد. سپس به منظور سنجش عملکرد مدیریت شهری از شیوۀ توزیع خدمات از آزمون‌های آماری در نرم‌افزار SPSS استفاده شد. نتایج حاصل از مدل ویکور نشان می‌دهد که وضعیت توزیع خدمات در سطح محلات منطقۀ 6 عادلانه نیست. محلات آرژانتین ـ ساعی و میدان ولیعصر با امتیاز 0.069 و 0.083 وضعیت مطلوب‌تری در برخورداری از خدمات و محلات جنت ‌ـ رفتگر و فاطمی با امتیاز 1 و 0.863 کمترین میزان برخورداری را از توزیع خدمات دارند. همچنین یافته‌های حاصل از رضایت شهروندان در توزیع خدمات، نشان‌دهندة نارضایتی شهروندان از شیوۀ آن است؛ به طوری که محلات کشاورز و قزل‌قلعه به‌ترتیب، بیشترین و کمترین میزان رضایت را از شیوۀ توزیع خدمات داشتند. مشارکت‌ندادن شهروندان، نداشتن تعریف مشخص کاربری‌های محله‌ای در نظام مدیریت شهری ایران، نبودن و نزول تسهیلات زیرساختی خدماتی و مشخص‌نبودن جایگاه شورایاری‌ها که حلقة واسط بین شهروندان و مدیران شهری محسوب می‌شوند از مهم‌ترین جنبه‌هایی است که نابرابری را در سطح محلات شدیدتر کرده است. بدان سبب که مدیریت شهری، عامل اصلی توزیع خدمات در سطح محلات است با آگاهی از شیوة توزیع خدمات در سطح محلات و رضایت شهروندان از آن نقش بهتری در توزیع خدمات دارد. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An analysis of spatial equity in the distribution of services, with an emphasis on urban management (Case Study: neighborhoods of Tehran, District 6)

نویسندگان [English]

  • nader tabei 1
  • ali movahed 2
  • simin tawallai 2
  • mousa kamanroudi 2
1 Department of Geography and Urban Planning, Khaarazmi University, Tehran, Iran
2 Department of Geography and Urban Planning, Khaarazmi University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Spatial justice is a focal point in the field of urban facilities planning, and a branch of social justice, in which neighborhoods' status, in terms of distribution of services and and the enjoyment of various economic, social and infrastructure indicators, are examined. In this paper, spatial justice in distribution of urban services in 18 neighborhoods of Tehran's 6th district was studied. The research method is descriptive-analytical. In a way that at first, using VIKOR model, we analyzed the distribution of services in neighborhoods. Then, in order to evaluate the urban management in distribution of services, SPSS statistical tests were used. The results of vikor model show an unfair distribution of services at the neighborhoods of 6th district. Argentina-Saa'ee, and Vali Asr Square neighborhood, with the score of (0.069) and (0.083) enjoyed better services; and Jannat-Roftegar, and Fatemi neighborhoods with score (1) and (0.863), had the weakest service distribution. Findings showed citizen dissatisfaction from service distribution. In a way that Keshawarz and Qezel-Qal'e had the highest and lowest level of satisfaction in case of distribution of services. The reason for this can be found in the lack of participating the citizens, having non-defined neighborhood usages in the civil management system of Iran, the lack or decline of infrastructure facilities, and services and the unclear status of councils -as a link between citizens and civil managers. These are the important factors, intensifying the inequality between neighborhoods. As urban management is the main axle of services distribution among neighborhoods, it can play a better role in the distribution of services, with acquiring knowledge of how the way of services distribution in the neighborhoods, and citizen satisfaction level of that distribution.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Spatial justice
  • urban management
  • distribution of services
  • neighborhoods of Tehran's 6th district

مقدمه

مفهوم عدالت و برابری، یکی از بحث‌برانگیزترین مفاهیم در طول تاریخ اندیشۀ سیاسی است و در بارۀ آن تفاسیر و نظریه‌پردازی‌های فراوانی انجام شده است. به عبارت دیگر از زمانی که نابرابری بین انسان‌ها به‌وجود آمده، اصطلاح برابری و کوشش برای برقراری عدالت نیز شکل گرفته است. اهمیت مسئلة عدالت اجتماعی، زمانی بیشتر می‌گردد که در فضاهای انسانی‌ چون شهرها به کار گرفته شود.

امروزه، شهرها صرف نظر از موقعیت جغرافیایی و ساختار اقتصادی و سیاسی خود به صحنه‌ای از تضادهای اجتماعی بدل شده‌اند. طبقات متمایز اجتماعی کاملاً از یکدیگر فاصله گرفته‌اند و پیوسته شکاف میان فقیر و غنی بیشتر می‌شود (حیدریان، 1389؛ 3). در کشورهای صنعتی، همة تسهیلات رفاهی اساسی با هزینه‌های مناسب در دسترس ساکنان شهری است. در مقابل در کشورهای در حال توسعه، بیشتر شهروندان دسترسی مناسبی به خدمات اساسی ندارند. در بسیاری از نواحی دارای رشد شهرنشینی شتابان در کشورهای جهان سوم، تقاضا برای خدمات عمومی خیلی بیشتر از ظرفیت عمومی و امکانات خصوصی وضع موجود است. بر اساس این، استدلال می‌شود که در بعضی از شهرها، وضعیت بحرانی به‌سرعت در حال وقوع است. این موضوع، علاوه بر کمبود منابع، نتیجة رشد برنامه‌ریزی‌نشده و الگوی نامناسب توزیع خدمات است (Daniere & Takahashi, 1999: 272).

شهر، موجود زنده‌ای است که زمینه‌ساز رشد و تعالی ساکنان و یا موجب سقوط شخصیتی آن‌ها ‌می‌شود و خدمات و امکانات شهری در این راستا، نقش زیادی دارند. خدمات و امکانات، فرصت‌هایی‌ هستند که باید در شهرها به صورت برابر و عادلانه توزیع شود تا عدالت اجتماعی، اقتصادی و فضایی در مناطق شهری برقرار شود. توزیع نامناسب خدمات نه تنها باعث بر هم خوردن جمعیت و توازن آن در شهر می‌شود، بلکه فضاهای شهری را متناقض با عدالت در ابعاد اجتماعی و اقتصادی شکل می‌دهد (وارثی و دیگران، 1387؛ 144). این نابرابری و نبود تعادل در شهرها طبیعی است و از بین بردن آن اگر اغراق نباشد غیرممکن است؛ ولی این امکان وجود دارد که به حداقل برسد (مثنوی، 1382؛ 90).

جمعیت‌پذیری شهر تهران با کشف منابع جدید درآمد شتاب گرفت و شهرها به گسترش فضایی ـ کالبدی گسترده‌ای دست زدند؛ این در حالی بود که ارائة تسهیلات و خدمات شهری هم‌پای رشد جمعیت و گسترش فضایی ـ کالبدی شهرها نبوده و به از هم‌پاشیدگی نظام توزیع مراکز خدماتی منجر شده است (نظریان، 1388؛ 127). این موضوع، زمینه‌ساز نابرابری اجتماعی شهروندان در برخورداری از خدمات شده و مسایل حاد بهداشتی، آموزشی، مسکن و اشتغال در شهرهای پرجمعیت را به وجود آورده است؛ در نتیجه تعادل در روابط اجتماعی و انسانی بین ساکنان شهرها بر هم خورده است. همچنین شهرها با کمبود شدید خدمات آموزشی، بهداشتی و درمانی و غیره روبه‌رو شده‌اند و در نهایت بی‌عدالتی در دسترسی به خدمات پیش روی شهروندان قرار گرفته است (قره‌نژاد، 1376؛ 92).

منطقۀ 6 شهر تهران به دلیل آشفتگی در توزیع کاربری‌های خدماتی، محیط نابرابری را برای شهروندان به وجود آورده است. این مسئله به ایجاد نابرابری فضایی و نابه‌سامانی در شیوۀ اسکان و استقرار جمعیت و فعالیت و توزیع ناعادلانۀ خدمات انجامیده است. با توجه به رشد سریع کالبدی و جمعیتی شهر، مدیریت شهری نیز به دلایلی از جمله کمبود منابع مالی، ظرفیت پایین نهادی شهرداری، قادر به تأمین تسهیلات عمومی برای شهروندان نبوده است. با نگاه کوتاهی به وضعیت توزیع کاربری‌ها در سطح محلات، توزیع فضایی نابرابر از لحاظ شاخص‌های اجتماعی، فرهنگی، کالبدی به چشم می‌خورد. از سوی دیگر به سبب قرارگرفتن این منطقه در مرکز شهر تهران، گرایش به استقرار فعالیت‌ها و کاربری‌های مقیاس فرامنطقه به حذف تدریجی کاربری‌های محله‌ای منجر شده است (مهندسان مشاور نقش جهان - پارس، 1382؛ 39). بنابراین برای جلوگیری از ناپایداری و نابرابری‌های فضایی باید ساختار فضایی محیط‌های شهری را به سوی تعادل فضایی در ابعاد مختلف سوق داد. در این راستا نظام مدیریت شهری، مسئول توزیع خدمات است و باید با خدمات‌رسانی بهتر رضایتمندی هر چه بیشتر شهروندان کشور را به دست آورد. مهم‌ترین راه دست‌یابی به این هدف، آگاهی از وضعیت توزیع خدمات و وضعیت عدالت فضایی در سطح شهر است تا از این طریق، مدیریت شهری با عمل آگاهانۀ خود از نابرابری‌های موجود در توزیع خدمات کاسته، زمینة رشد متوازن مناطق را فراهم آورد (دادش‌پور و رستمی، 1390؛ 3).

این پژوهش بر آن است که محلات 18 گانۀ منطقۀ 6 تهران را از لحاظ عدالت فضایی در توزیع خدمات، بررسی و برای کاهش نابرابری‌های فضایی و ایجاد توازن منطقی از نظر برخورداری از امکانات مختلف در محلات منطقۀ 6 تهران کوشش کند. پرسش‌های این پژوهش به شرح ذیل است.

- آیا عدالت فضایی درتوزیع خدمات و امکانات شهری در منطقۀ 6 شهر تهران وجود دارد؟

- آیا میزان رضایت از شیوۀ توزیع خدمات بین محلات متفاوت است؟

 

مبانی نظری

عدالت اجتماعی و عدالت فضایی

عدالت اجتماعی از جذاب‌ترین شعارهای مکاتب بشری در طول تاریخ بوده است؛ در دهه‌های اخیر نیز یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که دانشمندان علوم اجتماعی به آن توجه دارند. این مسئله ناشی از رویکرد واقع‌بینانۀ همة رشته‌های علوم انسانی به فرایند نابرابری در جهان می‌باشد. در عصر حاضر، اصلی‌ترین دلیل بحران‌های جوامع بشری در نابرابری اجتماعی و بی‌عدالتی ریشه دارد (رفیع‌پور، 1376؛ 65). عدالت اجتماعی از جمله مفاهیمی است که در تاریخ زندگی بشر، کاربرد‌ها و برداشت‌های مختلفی داشته است؛ به گونه‌ای که فردی از طبقة پایین اجتماعی با فردی با پایگاه اقتصادی بالا، فردی مسلمان با فردی غیرمسلمان، شهروند ساکن در منطقة مرفّه‌نشین پایتخت با یک فرد ساکن در روستای دور افتاده و غیره هر یک دیدگاه متفاوتی از عدالت دارند. بنابراین عدالت نیز به زمان و مکان و نوع روابط نظام و ساختارهای اجتماعی وابسته است (حاتمی‌نژاد و راستی، 1385؛ 39). گویا چشم‌انداز حیات بدون عدالت، تاریک جلوه می‌کند؛ از این رو جغرافی‌دانان نیز در دهه‌های پیشین بیش از گذشته به تأثیر عدالت اجتماعی و نابرابری در مورفولوژی و سازمان‌یابی فضایی شهرها توجه دارند (مرصوصی، 1383، 18). جان استوارت میل، نخستین کسی است که اصطلاح عدالت اجتماعی را به معنای امروزی به کار برد. طبق نظر او عدالت اجتماعی یعنی جامعه، رفتار یکسانی با همة کسانی داشته باشد که شایستگی دارند (Miller, 1999: 2). دیوید اسمیت نیز نخستین جغرافی‌دانی بود که دربارۀ رفاه و عدالت اجتماعی در جغرافیا سخن گفت (اسمیت، 1381؛ 169). دیوید هاروی به‌کارگیری عدالت اجتماعی را در تحلیل‌های جغرافیایی، انقلاب در اندیشه‌های جغرافیایی می‌داند (شکویی، 1391: 141). هاروی در تعریف عدالت و عدالت اجتماعی چنین می‌آورد: «عدالت به عنوان اصل (یا مجموعه‌ای از اصول) در نظر گرفته‌ می‌شود که برای حل و فصل دعاوی متضاد به وجود آمده است. عدالت اجتماعی نیز در واقع، کاربرد خاص این اصول برای غلبه بر تعارضاتی است که لازمۀ همکاری اجتماعی برای پیشرفت افراد است» (هاروی، 1376؛ 97). مفهوم عدالت اجتماعی برخلاف تصور رایج، مفهومی به‌غایت ذهنی و سیال است؛ به طوری که مضمونی عینی، مشخص و قابل قبول برای همگان تصور نمی‌شود (غنی‌نژاد، 1379؛ 13). آن‌چه در این بین، مهم می‌نماید نیاز به مفهوم عدالت فضایی به صورت نمود عینی عدالت اجتماعی است (soja, 2010: 9). به زبان ساده، عدالت فضایی ارتباط‌دهندة عدالت اجتماعی و فضا است؛ از این رو تجزیه و تحلیل برهم‌کنش بین فضا و اجتماع در فهم بی‌عدالتی‌های اجتماعی و شیوة تنظیم سیاست‌هایی برای کاهش یا حل آن‌ها ضروری است (Dufaux, 2008: 2). موضوع عدالت فضایی، طی دو دهۀ گذشته، توسعۀ زیادی یافته است؛ ولی تاکنون برنامه‌ریزان از ارائة ارزیابی کامل و همه‌جانبه از عدالت فضایی ناتوان بوده‌اند؛ زیرا عدالت فضایی تا به حال به‌آسانی عملی نبوده است (Kinman, 199 :663). از طرف دیگر، مطالعات علمی اندکی دربارة عدالت فضایی تسهیلات عمومی شهری صورت گرفته است و مطالعات انجام‌شده نیز بیشتر در موضوع واحد از تسهیلات متمرکز شده است (Tsou et al, 2005 :42).

از دیدگاه جغرافیایی، عدالت اجتماعی شهر مترادف با توزیع فضایی عادلانه امکانات و منابع، بین مناطق مختلف شهری و دست‌یابی برابر شهروندان به آنها است؛ زیرا توزیع‌نشدن عادلانۀ امکانات و منابع به بحران اجتماعی و مشکلات پیچیدة فضایی منجر می‌شود (حاتمی‌نژاد، 1387؛ 72). بی‌عدالتی در دسترسی به خدمات، عملی است که نابرابری‌های اجتماعی درون جامعه را افزایش ‌می‌دهد. تالن و انسلین معتقدند برای تحلیل عدالت فضایی باید بر مقایسة توزیع مکانی تسهیلات و خدمات عمومی با توزیع مکانی گروه‌های مختلف اقتصادی ـ اجتماعی تأکید بیشتری صورت گیرد (Talen & Anselin, 1998: 598).

به‌طور کلی، عدالت فضایی مرکز اصلی برنامه‌ریزی تأسیسات شهری و شاخه‌ای از عدالت اجتماعی است. دیوید هاروی معتقد است عدالت اجتماعی به‌ عنوان یک مفهوم باید از طریق روش‌های تجزیه و تحلیل جغرافیایی صورت پذیرد (Ebrahimabadi, 2008: 19).

کاربری‌ها و خدمات شهری از جمله عوامل مؤثر و مفیدند که بین محلات، عدالت فضایی را برقرار می‌سازند. بنابراین، عدالت فضایی مبنای رسیدن به هدفی بزرگتر یعنی عدالت اجتماعی و اقتصادی و به عبارت دیگر لازمۀ رسیدن به عدالت اجتماعی است.

 

روش تحقیق

در این تحقیق، کوشش می‌شود با استفاده از روش‌های مختلف، بررسی هر چه بهتر موضوع و زوایای مختلف آن، ارزیابی شود و در نتیجه دیگران آن را درک کنند. با توجه به ماهیت موضوع و اهداف تحقیق، رویکرد حاکم بر فضای تحقیق توصیفی ـ تحلیلی است. علاوه بر این با در نظر گرفتن این که از روش‌های کتابخانه‌ای نیز در این تحقیق استفاده می‌شود، جزء تحقیقات اسنادی نیز به شمار می‌آید. بدین منظور در این پژوهش‏، ابتدا داده‏های مورد نیاز از طریق مراکز، سازمان‏های مربوط و همچنین مشاهدات و مطالعات‏ میدانی جمع‏آوری شده است. بخش تحلیلی پژوهش به دو مرحله تقسیم می‌شود:

1-    بخش اول: پس از انتخاب شاخص‌های خدماتی مورد نظر با استفاده از مدل آنتروپی، شاخص‌ها، امتیازدهی و از مدل ویکور (VIKOR) برای رتبه‌بندی و اولویت‌دهی توزیع امکانات و خدمات در سطح محلات استفاده شده است. همچنین برای تهیۀ جداول، نمودارها و نقشه‌ها، نرم‌افزارهای مختلفی مانند ArcGIS و Excel به کار برده شده است.

2-    بخش دوم: به منظور تحلیل رابطة رضایت شهروندان از شیوة توزیع خدمات و عملکرد مدیریت شهری در توزیع فضایی خدمات، تجزیه و تحلیل اطلاعات با استفاده از آزمون‌های واریانس یک‌راهه و در نرم‌افزار SPSS انجام شد. جامعة آماری، محلات 18گانۀ منطقۀ 6 شهرداری تهران است. برای برآورد حجم نمونه از رابطۀ کوکران استفاده شده است. جمعیت منطقۀ مطالعاتی 239965 نفر و بر اساس رابطۀ مذکور، حجم نمونه 328 پرسش‌نامه است. روایی پرسش‌نامه با استفاده از آزمون بارتلت 0.71 درصد و پایایی آن نیز با استفاده از آلفای کرونباخ، مقدار 0.73 درصد تعیین شد. بر مبنای سهم درصدی محلات 18گانه از کل جمعیت منطقه، پرسش‌نامه بین افراد توزیع شده است.

جدول- 1: شاخص‌های استفاده‌شده در پژوهش

خدمات آموزشی

حمل و نقل و انبارداری

خدمات ادراری ـ انتظامی

خدمات فرهنگی و هنری

خدمات تجهیزات شهری

خدمات مذهبی

خدمات تفریحی ـ ورزشی

پارکینگ

خدمات توریستی

پارک و فضای سبز

خدمات شهری

خدمات تجاری

خدمات درمانی

 

معرفی محدودۀ مطالعه‌شده

منطقۀ ۶ شهرداری تهران با جمعیت 239024 نفر و وسعت 2144 هکتار از سمت شمال به بزرگراه همت، از سمت جنوب به محور انقلاب ـ آزادی، در مرز شرقی توسط بزرگراه مدرس و از سمت غرب به بزرگراه شهید چمران محدود شده است. این منطقه در وضع موجود با تراکم خالص جمعیتی 108 نفر در هکتار و با سطحی معادل درصد مساحت شهر تهران، یکی از مهم‌ترین مناطق شهر تهران و جایگاه بالایی در تحولات شهری تهران داشته است و دارد (اژنگ، 1390؛ 69).

 

نقشه- 2: محدودۀ مطالعه‌شده

منطقۀ 6 با استقرار در مرکز پیکرة شهر تهران و هم‌جواری با مناطق ۳، ۱۲، ۱۱، ۷، ۲ و 10 از موقعیت ویژه‌ای در شهر تهران برخوردار است. مرکزیت مکانی منطقۀ 6 در شهر تهران و قرارگرفتن در قلب هستة جدید مرکز شهر از یک‌سو و موقعیت ارتباطی آن با مناطق شمالی (1 و 3)، مناطق جنوبی (10، 11 و 12)، مناطق شرقی (4 و 8) و مناطق غربی (2 و 5) موجب استقرار فعالیت‌های مختلف با سطح و شعاع عملکرد گسترده و مرکزیت کارکردی آن شده است (کجوری، 1377؛ 28).

در حال حاضر، منطقۀ 6 به سبب غلبة نسبی فضاها و کاربری‌های فرامنطقه‌ای با کمبودهای شدید خدمات شهری و سرانه‌های کاربری‌های فضای سبز، ورزشی و فرهنگی در سطح محلات روبه‌رو است. این موضوع از یک‌طرف، توزیع نابرابر کاربری‌های خدماتی را در سطح محلات به وجود آورده و از طرف دیگر، موجب فضایی نابرابر در سطح منطقه شده است.

 

بحث و یافته‌ها

مرحلۀ عملیاتی تکنیک ویکور (VIKOR)

مرحلۀ اول: پس از جمع‌آوری داده‌ها و ترکیب آن‌ها، ماتریس داده‌های خام هر یک از معیارها در محدودۀ مطالعاتی تعریف شد. ماتریس تصمیم‌گیری، متشکل از گزینه‌ها (سطرها) و معیارها (ستون‌ها) است. گزینه‌ها، مناطق 18گانۀ‌ منطقۀ 6 شهر تهران و معیارها، 13 معیاری‌ هستند که پیش‌تر به آن‌ها اشاره شد.

جدول- 2: ماتریس داده‌های خام (ماتریس تصمیم‌گیری)

منبع: شهرداری منطقۀ 6، 1390

مرحلۀ دوم: در این مرحله پس از تشکیل ماتریس تصمیم‌گیری، نرمال‌سازی این ماتریس از طریق رابطۀ ذیل انجام می‌شود؛ نتایج آن در جدول (3) آمده است.

 

 

جدول- 3: ماتریس نرمال‌شده

 

 

مرحلۀ سوم: در این مرحله پس از نرمال‌سازی ماتریس تصمیم‌گیری، وزن‌دهی به معیارها (W) صورت گرفته است. بدین منظور، روش‌های تلفیقی متعددی مانند AHP، ANP، آنتروپی شانون و غیره وجود دارد که متناسب با نیاز از آن‌ها استفاده می شود. در این تحقیق، روش آنتروپی به کار برده شده است.

آنتروپی، نشان‌دهندۀ میزان نبود اطمینان از محتوای مورد انتظار اطلاعاتی از یک پیام است؛ به بیان دیگر، آنتروپی در نظریۀ اطلاعات، معیاری برای میزان نبود اطمینان بیان‌شده با یک توزیع احتمال گسسته است.

جدول- 4: آنتروپی (Ej)، انحراف معیار (Dj) و وزن‌دهی به هریک از شاخص‌ها

منبع: نگارندگان

مرحلۀ چهارم: پس از وزن‌دهی به معیارها، ماتریس نرمال‌شده در وزن حاصل‌شده ضرب می‌شود و ماتریس نرمال ‌وزنی به دست می‌آید.

جدول- 5: ماتریس نرمال شده وزنی

منبع: نگارندگان

مرحلۀ پنجم: در این مرحله، بالاترین ارزش fi+ و پایین‌ترین ارزش fi- توابع معیار از ماتریس تصمیم‌گیری استخراج شده است.

 

جدول- 6: بالاترین و پایین‌ترین ارزش معیارها

منبع: نگارندگان

مرحلۀ ششم: بعد از تعیین بالاترین و پایین‌ترین ارزش معیار، باید ارزش Sj(شاخص مطلوبیت) و Rj(شاخص نارضایتی) محاسبه شود. بدین منظور، ابتدا وزن‌های حاصل‌شده در آنتروپی در ماتریس تصمیم­گیری ضرب می‌شود سپس از طریق رابطۀ ذیل Sjو Rj به دست می‌آید.

 

جدول- 7: ضریب وزن‌های معیارها در ماتریس تصمیم‌‌‌گیری و محاسبۀ SIو RI

 

مرحلۀ هفتم: در این مرحله، شاخص ویکور که همان امتیاز نهایی هر گزینه است، محاسبه می‌شود. کمتربودن مقدار آن به منزلۀ مطلوبیت بالای گزینه است که با استفاده از رابطۀ ذیل به دست آمده است.

 
   

 

 

 

 

جدول- 8: محاسبۀ مقدار Q و رتبه‌بندی نهایی

محلات

مقدار Qi

رتبۀ محلات

محلات

مقدار  Qi

رتبۀ محلات

بهجت‌آباد

0.438

7

قائم-سنایی

0.589

9

آرژانتین - ساعی

0.069

1

میدان ولیعصر

0.083

2

یوسف‌آباد – امیرآباد

0.832

16

فاطمی

0.863

17

کشاورز

0.713

12

شریعتی

0.819

15

گاندی

0.42

6

شیراز

0.718

13

پارک لاله

0.183

5

دانشگاه تهران

0.143

3

نصرت

0.695

11

عباس آباد

0.542

8

قزل قلعه

0.767

14

ایرانشهر

0.155

4

میدان جهاد

0.629

10

جنت - رفتگر

1

18

منبع: نگارنده

 

نقشه- 2: رتبه‌بندی محلات بر اساس مدل ویکور

در پاسخ به سؤال دوم تحقیق با توجه به ماهیت آن از تحلیل واریانس یک‌راهه استفاده شده است. نتایج حاصل از اجرای آزمون تحلیل واریانس یک‌طرفه و آزمون تعقیبی توکی برای بررسی میزان رضایت از شیوۀ توزیع خدمات در محلات در جداول ذیل آورده شده است.

جدول- 9: تحلیل واریانس یک‌راهه برای میزان رضایت از شیوۀ توزیع خدمات در بین محلات

 

منبع تغییر

Df

میانگین مجذورات

F

Sig.

میزان رضایت از شیوۀ توزیع خدمات

بین گروهی

درون گروهی

کل

27.682

53.988

81.669

17

309

326

1.628

0.175

9.320

.000

             

برای تفسیر نتیجۀ آزمون تحلیل واریانس مبنی بر معنی‌داربودن یا معنی‌دارنبودن تفاوت میانگین متغیر بررسی‌شده بین گروه‌ها، باید بر اساس معنی‌داری مقدار F عمل شود. یعنی موقعی که سطح معنی‌داری (Sig.) آزمون F کوچک‌تر از 05/0 باشد، در آن صورت فرض تفاوت میانگین گروه‌ها تأیید و در مقابل، فرض یکسانی آماری آن‌ها رد می‌شود. بر اساس جدول بالا، متغیر «رضایت از شیوۀ توزیع خدمات» با سطح معنی‌داری (Sig.) (01/0p<) تفاوت معنی‌داری را بین محلات نشان داده است. یعنی مقدار آزمون فیشر در این متغیر در سطح خطای کوچک‌تر از 01/0 و با اطمینان 99% معنی‌دار است و نشان می‌دهد تفاوت میانگین این متغیر بین محلات از لحاظ آماری معنادار است؛ اما این تفاوت در میانگین‌ها مشخص نیست. برای مشخص‌شدن تفاوت میانگین‌ها در رضایت از نحوة توزیع خدمات از آزمون تعقیبی توکی استفاده شده است.

با توجه به مقدار به‌دست‌آمدۀ آزمون تعقیبی توکی در متغیر رضایت از نحوة توزیع خدمات، بیشترین تفاوت در میانگین نمرۀ رضایت از شیوۀ توزیع خدمات در بین محلات کشاورز ـ قزل‌قلعه (sig:0.000)، به‌میزان 1.102 و جهاد ـ قزل‌قلعه (sig: 0.000) به‌میزان 1.070 مشاهده شد که به‌ترتیب محلۀ کشاورز و جهاد نسبت به محلۀ قزل‌قلعه در سطح بالاتری از رضایت از شیوۀ توزیع خدمات برخوردار بودند. کمترین میزان رضایت از شیوۀ توزیع خدمات معنادار در بین محلات امیرآباد ـ فاطمی (sig: 0.034 ) به‌میزان 0.411 - و لاله ـ یوسف‌آباد (0.023) به‌میزان -0.441 است که به‌ترتیب محلات امیرآباد و لاله نسبت به یوسف‌آباد در سطح پایین‌تری از رضایت از شیوۀ توزیع خدمات قرار گرفته‌اند.

جدول- 10: وضعیت میانگین رضایت شهروندان از شیوۀ توزیع خدمات

محلات

N

Subset for alpha = 0.05

1

2

3

4

5

قزل‌قلعه

24

1.9744

 

 

 

 

دانشگاه تهران

14

2.3791

2.3791

 

 

 

شریعتی

14

2.4396

2.4396

 

 

 

قائم مقام ـ سنایی

21

2.4396

2.4396

 

 

 

بهجت‌آباد

14

2.4725

2.4725

2.4725

 

 

عباس‌آباد

6

2.4744

2.4744

2.4744

 

 

امیرآباد

30

2.4897

2.4897

2.4897

 

 

شیراز

18

2.5171

2.5171

2.5171

2.5171

 

پارک لاله

17

 

2.5566

2.5566

2.5566

2.5566

ایرانشهر

13

 

2.5799

2.5799

2.5799

2.5799

آرژانتین ـ ساعی

9

 

2.6325

2.6325

2.6325

2.6325

گاندی

7

 

2.6593

2.6593

2.6593

2.6593

نصرت

20

 

2.6808

2.6808

2.6808

2.6808

ولیعصر

18

 

2.7094

2.7094

2.7094

2.7094

فاطمی

25

 

2.9015

2.9015

2.9015

2.9015

یوسف‌آباد

49

 

 

2.9984

2.9984

2.9984

میدان جهاد

17

 

 

 

3.0452

3.0452

کشاورز غربی

11

 

 

 

 

3.0769

Sig.

 

.059

.087

.081

.078

.090

جدول بالا میانگین‌ها را در ستون سوم به ستون هفتم از کمترین میانگین به بیشترین میانگین نشان می‌دهد. محلۀ کشاورز از دیدگاه شهروندان با میانگین 3.0769 بیشترین میانگین را در متغیر رضایت از نحوة توزیع خدمات و محلة قزل‌قلعه با میانگین 1.9744 کمترین میانگین را در این متغیر دارد.

نمودار- 1: وضعیت میانگین رضایت از شیوۀ توزیع خدمات در بین محلات 18گانۀ منطقۀ 6

 

نتیجه‌گیری

منطقۀ 6 تهران بین مناطق 22گانۀ این شهر با استقرار انبوهی از مراکز و فعالیت‌های خدماتی، بیشترین سطح برخورداری از خدمات را دارد و از این لحاظ در وضعیت بهتری نسبت به سایر مناطق تهران است؛ اما زمانی که مقایسة برخورداری از خدمات و امکانات در مقیاس محلات مطرح شود، نوعی اختلاف و شکاف در توزیع سرانة خدمات این محلات آشکار می‌شود که گویای توزیع نامناسب خدمات در سطح محلات منطقۀ 6 است. بنابراین در این تحقیق به منظور سنجش وضعیت عدالت فضایی، شیوة توزیع خدمات از دو جنبۀ عینی و ذهنی بررسی شد. در بخش شاخص‌های عینی، بررسی‌های انجام‌شده نشان داد که امکانات و خدمات مختلف در سطح محلات منطقۀ 6 به ‌صورت متعادل توزیع نشده است و شکاف زیادی بین محلات وجود دارد. محلات آرژانتین ـ ساعی و میدان ولیعصر، بیشترین سطح برخورداری را از امکانات و خدمات بررسی‌شده داشتند و محلات فاطمی و یوسف‌آباد در پایین‌ترین سطح برخورداری از خدمات شهری هستند. محلة فاطمی با جمعیتی حدود 18990 نفر و یوسف‌آباد با جمعیت 20924 نفر از پرجمعیت‌ترین محلات منطقۀ 6 است که حدود 17 درصد جمعیت کل منطقه را به خود اختصاص داده‌اند. با وجود این کمترین امکانات و خدمات را در سطح محلات مذکور دارند. از سوی دیگر در بخش شاخص‌های ذهنی برای سنجش وضعیت عدالت در توزیع خدمات و امکانات به طراحی پرسش‌نامه اقدام شد که در آن میزان رضایت شهروندان از توزیع خدمات در سطح محلات بررسی گردید. بررسی‌ها نشان داد که وضعیت متغیرهای مذکور در محلات منطقۀ 6 از نظر شهروندان نیز تفاوت‌هایی دارد؛ به این صورت که شهروندان محلات کشاورز و میدان جهاد، رضایت بیشتری از شیوة توزیع خدمات داشتند و محلۀ قزل‌قلعه در بدترین وضعیت توزیع خدمات قرار دارد. معمولاً از لحاظ ماهیتی که خدمات شهری دارند، شهروندان به تنهایی از عهدۀ تأمین آن برنمی‌آیند؛ از این رو تأمین آن برای افرادی که در شهر ساکن هستند، به ساز وکار و برنامه‌هایی نیازمند است که باید از سوی مدیریت شهری سازمان‌دهی شود؛ بنابراین صرف نظر از ماهیت این خدمات، مدیریت شهری به سبب نگاه آمرانۀ از بالا به پایین از یک‌سو باعث توزیع ناعادلانۀ خدمات در سطح محلات و بی‌توجهی به دیدگاه شهروندان از شیوة توزیع خدمات و از سوی دیگر موجب به وجود آوردن فرایند پیچیده‌ای شده است که درجة رضایتمندی شهروندان از شیوۀ توزیع خدمات متفاوت است؛ به طوری که محلۀ دانشگاه تهران و پارک لاله با وجود برخورداری بهتر از خدمات، رضایت کمتری از شیوة توزیع خدمات داشته‌اند. بر خلاف این نیز در بسیاری از محلات دیده می‌شود؛ دلیل این مسئله در موضوعات ذیل آمده است:

الف) مشارکت‌ندادن شهروندان و در نظر نگرفتن سلیقة مردم در توزیع خدمات؛

ب) نبود تعریف مشخص کاربری‌های محله‌ای در نظام مدیریت شهری ایران؛

ج) نبود و نزول تسهیلات زیرساختی خدماتی؛

د) مشخص‌نبودن جایگاه شورایاری‌ها که در جایگاه حلقة واسط بین شهروندان و مدیران شهری محسوب می­شوند.

مسایل مذکور از مهم‌ترین جنبه‌هایی است که نابرابری را در سطح محلات شدیدتر کرده است. 

1- حیدریان، مسعود؛ احدنژاد مسعود و روستایی، شهریور (1389)، تحلیلی بر نابرابری در توزیع خدمات فرهنگی با رویکرد عدالت اجتماعی با استفاده از GIS (نمونۀ موردی: شهر زنجان)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه زنجان، دانشکده جغرافیا.

2- رفیع‌پور، فرامرز (1376)، توسعه و تضاد، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

3- قره‌نژاد، حسن (1376)، بررسی توزیع جغرافیایی مراکز بهداشتی ـ درمانی در شهر اصفهان، تحقیقات جغرافیایی، شماره 44، صص 103-91 .

4- مثنوی، محمدرضا (1382)، الگوی توسعۀ پایدار و توسعه شهری جدید: شهرهای فشرده و شهر گسترده، مطالعات محیطی، شماره 31، صص 104-89.

5- مرصوصی، نفیسه (1383)، توسعه‌یافتگی و عدالت اجتماعی شهر تهران، پژوهش‌های اقتصادی، شماره 14، صص 32-19.

6- مهندسان مشاور نقش جهان ـ پارس (1382)، طرح مطالعات و بررسی مسایل توسعۀ شهری منطقۀ شش تهران، جلد اول، تهران، مطالعات کاربری زمین.

7- وارثی، حمیدرضا و همکاران (1387)، بررسی تطبیقی توزیع خدمات عمومی شهری از منظر عدالت اجتماعی، مجله جغرافیا و توسعه، شماره 11، صص 156-139.

8- هاروی، دیوید (1376)، عدالت اجتماعی و شهر، ترجمه فرخ حسامیان و دیگران، تهران، شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری (وابسته به شهرداری تهران).

9- اسمیت، دیوید (1381)، کیفیت زندگی: رفاه انسانی و عدالت اجتماعی، ترجمه دکتر حسین حاتمی‌نژاد و حکمت شاه‌آبادی، مجله اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، شماره 185 و 186، صص 173-160.

10- سالنامۀ آماری شهرداری منطقۀ شش، 1390.

11- غنی‌نژاد، موسی (1379)، تاریخی و کلان: عدالت، عدالت اجتماعی و اقتصاد، نشریۀ اقتصاد، شماره 5.

12- شکویی، حسین (1391)، اندیشههای نو در فلسفه جغرافیا، جلد اول، انتشارات گیتاشناسی.

13- حاتمی‌نژاد، حسین؛ فرهودی، رحمت‌الله و محمدپور جابری، مرتضی (1387)، تحلیل نابرابری اجتماعی در برخورداری از کاربریهای خدمات شهری (مورد مطالعه: شهر اسفراین)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، شماره 65، صص 85-71.

14- حاتمی‌نژاد، حسین و راستی، عمران (1385)، عدالت فضایی و عدالت اجتماعی: ارزیابی و مقایسۀ دیدگاههای جان رالز و دیوید هاروی، زمین، شماره 9، صص 95-82.

15- نظریان، اصغر (1388)، پویایی نظام شهری ایران، تهران، انتشارات مبتکران.

16- کمانرودی کجوری، موسی؛ صرافی، مظفر و مؤمنی، مصطفی (1377)، ساماندهی اسکان غیررسمی منطقۀ شش شهرداری تهران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید بهشتی.

17- اژنگ، هیوا؛ شماعی، علی و بهروزی‌نیا، تهمورث (1390)، سنجش کیفیت محیط شهری در منطقۀ شش شهر تهران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه خوارزمی تهران.

18- داداش‌پور، هاشم و رستمی،‌ فرامرز (1390)، بررسی و تحلیل شیوۀ توزیع خدمات عمومی شهری از دیدگاه عدالت فضایی (مطالعۀ موردی: شهر یاسوج)، جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، شماره 16، صص 198-171.

19- Kinman, E. L. (1999), Evaluating health services equity at a primary care clinic in Chilmark. Bolivia Social Science & Medicine49 (5), 663–678.

20- TsouKo-Wan, Hung, Yu-Ting and Chang Yao-Lin, (2005), An accessibility-based integrated measure of relative spatial equity in urban public Facilities, Department of Urban Planning, National Cheng Kung University, Tainan 70101, Taiwan.

21- Dufaux, Frederic, (2008), Birth announcement, justice spatial/spatial justice, www.jssj.org. (October 2010).

22- Ebrahimabadi, M. S. (2008), Accessibility and Street Layout. Master Thesis in Urban Planning and Design. Stockholm: Sweden.

23- Soja, E. (2010), Seeking Spatial Justice, Publisher: University of Minnesota Press.