ارزیابی میزان فرسودگی بافت محلات منطقه سه شهر اصفهان و جایگاه مشارکت ساکنین در فرآیند ساماندهی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه یزد، یزد، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه یزد، یزد، ایران

چکیده

یکی از مهم­ترین مسائل گریبان گیر بافت­های شهری مسئله فرسودگی است که در مناطق تاریخی و قدیمی شهرها محسوس­تر است. مبحث شاخص­شناسی بافت­های فرسوده و تعیین میزان فرسودگی در راستای ساماندهی این­گونه بافت­ها اهمیت ویژه­ای دارد. همچنین مشارکت ساکنین در فرآیند ساماندهی، در اجرا و موفقیت طرح­ها مؤثر است. شهر اصفهان به‌عنوان سومین کلان‌شهر ایران؛ دارای 21/2280 هکتار (حدود 11%) بافت فرسوده است. منطقه 3 اصفهان به‌عنوان بافت تاریخی با مساحت قریب 300 هکتار بافت فرسوده، موردمطالعه این پژوهش است. این پژوهش ازنظر هدف تحقیق کاربردی- توسعه­ای و روش آن توصیفی- تحلیلی است و درروند تحلیل­ها از «فرآیند تحلیل ­سلسله­مراتبی»استفاده‌شده است. در راستای جمع­آوری اطلاعات برخی از شاخص­ها و همچنین سنجش میزان تمایل ساکنین محلات به مشارکت در ساماندهی محله؛ علاوه بر برداشت­های میدانی و تهیه نقشه­های مربوطه، با توجه به حجم نمونه به‌دست‌آمده از فرمول کوکران، 262 پرسشنامه در سطح محلات موردمطالعه توزیع گردید. هدف پژوهش، رتبه­­بندی و اولویت­­بندی محلات ازنظر میزان فرسودگی و تعیین جایگاه تمایل ساکنین به مشارکت در فرآیند ساماندهی است. بدین منظور، شاخص­­های جدیدی در این زمینه مورد ارزیابی قرارگرفته است. نتایج حاکی از آن بود که از میان 6 معیار اصلی، معیار کالبدی، ساختمانی، زیست­محیطی، اقتصادی، اجتماعی و خدماتی به ترتیب بیشترین تأثیر را درزمینه ­ فرسودگی بافت­ محلات شهری داشته­اند. همچنین نتایج حاصل نشان می­دهد که محلات جویباره و احمدآباد به ترتیب حائز رتبه یک و هشت ازنظر میزان فرسودگی و محلات احمدآباد و نقش­جهان به ترتیب بیشترین و کمترین تمایل به مشارکت در ساماندهی را دارا می­باشند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Assessment of Exhaustion Rate for Tissue Quarters of Zone 3 in the City of Isfahan And Residents Participation Status in the Ordering Process

نویسندگان [English]

  • Mohammad Hossein Saraei 1
  • Shirin Mohrehkesh 2
1 University of Yazd
2 University of Yazd
چکیده [English]

One of the most important issues for the urban tissue is exhaustion which is more sensible in old and historic districts in cities. The topic of identifying Index of Exhausted Tissues and determining the exhaustion rate in ordering them has special importance. Moreover, residents participation in the ordering process, implementation and success of plans is effective. The zone 3 of Isfahan, as a historical tissue with an area of approximately 300 acres of exhaustion tissue, is studied in this research. The research methodology is descriptive-analytical and analytical hierarchy process is applied in analysis process. The purpose of this research is prioritizing and ranking the quarters in terms of exhaustion rate and the status of residents willingness to participate in the ordering process. In order to achieve this purpose, new indexes have been assessed. The results show that in terms of exhaustion rate Joybareh and Ahmadabad quarters ranked first and 8th, respectively. Ahmadabad and Naghsh-e-Jahan quarters have the highest and lowest willingness for participation in the ordering process, respectively.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Exhausted Tissue
  • Exhaustion Index
  • Ordering
  • Participate
  • Isfahan city

طرح مسئله

هیراسکار[1] نظر خود در رابطه بااهمیت احیاء و برنامه­ریزی در بافت­های مرکزی این­گونه بیان می­کند: «برنامه‏ریزی مجدد بخش مرکزی و قدیمی شهرها از پیاده کردن انسان در کره ماه مشکل­تر است»(هیراسکار، 1989: 190). وجود محله­های تاریخی در شهرها در رابطه با بافت شهری، یک جذابیت درهم­تنیده و ترکیبی است. این محله‌ها، ضمن اینکه هویت و وجهه­ای خاص دارند، مکانی هدفمند هستند که درگذر زمان تثبیت‌شده‌اند. بااین‌حال، از دشواری­هایی نیز رنج می­برند. پاره­ای از این دشواری­ها، مربوط به فرسودگی بدنه­ی بنا و یا ناحیه­ی تاریخی است. فرسودگی یا مزیت ازدست‌رفته، به معنای کاهش عمر مفید یک کالای سرمایه­ای درروند زمانی است. به‌طورکلی، فرسودگی نتیجه­ی تغییر و ثبات نسبی بافت ساخته‌شده و محل آن است. هرچه عمر بنا بیشتر می­شود و فضای مجاور آن دگرگون می­شود، بنا نیز بیشتر می­فرساید. ازاین‌رو، وقتی نتواند پذیرای کاربری­های کنونی باشد فرسوده­تر می­شود (تایسدل و همکاران، 1390: 56-57). فرسودگی یکی از مهم­ترین مسائل مربوط به فضای شهری است که باعث بی­سازمانی، عدم تعادل، عدم تناسب و بی­قوارگی شهر می­شود. فرسودگی عاملی است که به زدودن خاطرات جمعی، افول حیات شهری واقعه­ای و شکل­گیری حیات شهری روزمره­ای کمک می­کند. این عامل با کاهش عمر اثر باعث حرکت به‌سوی نقطه پایانی بنا می­گردد (حبیبی و مقصودی، 1386: 15). فرسودگی بافت و عناصر درونی آن به سبب قدمت و یا فقدان برنامه­ی توسعه و نظارت فنی بر شکل­گیری آن بافت به وجود می­آید. پیامد فرسودگی بافت که درنهایت به از بین رفتن منزلت آن در اذهان شهروندان منجر می­شود، در اشکال گوناگون ازجمله کاهش و یا فقدان شرایط زیست پذیری و ایمنی، نابسامانی­های کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و تأسیساتی قابل دریافت و شناسایی است (سلیمانی، 1386: 34). درواقع عدم انطباق بین نیازهای امروزی شهروندان و بافت­های قدیمی، مشکلات فراوانی به‌خصوص ازلحاظ کالبدی ایجاد کرده­ است و درصد قابل‌توجهی از بافت شهرها در کشور به بافت­های فرسوده تبدیل‌شده‌اند که این مسئله منجر به ترک این­گونه بافت­ها از ساکنین بومی گشته ­است. لذا بایستی بااطلاع از نیازها، خواسته­ها و پیشنهاد‌های ساکنین در راستای ساماندهی و اقدامات اجرایی در محله گام برداشت. چراکه نادیده گرفتن شهروندان در طرح‌های عمران شهری ازجمله طرح‌های مربوط به ساماندهی بافت‏های فرسوده که اغلب منطبق بر بخش­های قدیمی و تاریخی شهرها می­باشند، به معنی چشم‌پوشی از مشارکت مادی و معنوی مردمی خواهد بود که نقش اصلی این فرآیند را ایفا می­کنند؛ اما متأسفانه باوجود منافع و ضرورت‏های آشکار و نهان مشارکت مردمی در انواع طرح­های شهری به دلیل دخالت گسترده مردم در فرآیند انجام آن­ها، هنوز مشارکت مردمی در این­گونه طرح­ها جایگاه مشخص و پررنگی ندارد. مقابله با این پیامدهای منفی در صورتی میسر می­گردد که فرآیند شناسایی بافت­های فرسوده و میزان آن در این بافت­ها به‌صورت صحیح صورت پذیرد و متناسب با نوع فرسودگی نوع مداخله تعیین گردد. به‌علاوه نظرات و خواسته­های ساکنین این بافت­ها و مشارکت آن‌ها در تمامی مراحل تهیه، تصویب و اجرای طرح مدنظر قرار گیرد تا موفقیت و تحقق طرح­ها را به همراه داشته باشد.

این مسائل گریبان گیر تمامی شهرهای جهان است و شهرهای ایران نیز از آن مستثنی نیستند؛ اما آنچه اهمیت می­یابد شیوه برخورد با آن است. در بیش از 100 شهر ایران حدود 87 هزار هکتار بافت شهری فرسوده وجود دارد. شهر اصفهان به‌عنوان سومین کلان‌شهر ایران؛ دارای 21/2280 هکتار (حدود 11%) بافت فرسوده است. منطقه سه شهرداری اصفهان با مساحت 06/299 هکتار بافت فرسوده بخش عظیمی از بافت تاریخی شهر اصفهان را شامل می­گردد و دارای 9 پهنه بافت فرسوده است. این بخش از اصفهان تاریخی باوجود دارا بودن پتانسیل­های ویژه، در صورت بی‌توجهی به آن، علاوه برخالی شدن از سکنه بومی و جایگزینی اقشار مهاجر با منزلت اجتماعی پایین، فرسودگی کالبدی و عملکردی بناها و مجموعه­ها، موجب کاهش جذب گردشگر می­گردد که به‌تبع تأثیری بس فراگیر به سایر مناطق و محلات شهر خواهد گذاشت. لذا توجه به بافت محلات این منطقه، نه‌تنها موجب ساماندهی بافت محلات آن منطقه می­گردد بلکه در کل شهر اصفهان اثرات مطلوبی را به همراه خواهد داشت. لذا پژوهشگر در این تحقیق در پی آن است که شاخص­هایی جامع در تمامی زمینه­های مرتبط با مسائل شهری در جهت شناسایی و تشخیص بافت­های فرسوده ارائه دهد و میزان فرسودگی محلات مختلف را بر این مبنا موردسنجش قرار دهد و در پی پاسخ به این سؤال است که آیا تنها معیارهای کالبدی در تشخیص بافت­های فرسوده کفایت می­کند یا در تعیین میزان فرسودگی بافت محلات شهری باید از ابعاد گوناگون دیگری بهره جست؟ به‌علاوه در این پژوهش میزان و نحوه مشارکت ساکنین محلات دارای بافت فرسوده منطقه 3 نیز موردبررسی و ارزیابی قرارگرفته است و رتبه هر محله ازنظر تمایل ساکنین به مشارکت در فرآیند ساماندهی بافت محله را مشخص نموده است تا در تهیه و اجرای طرح­های آتی ساماندهی بافت محلات موردمطالعه از رویکرد مشارکتی جهت بهبود و ارتقاء سطح کیفی بافت محلات بهره گرفته شود.

 

مبانی نظری

بافت فرسوده و ویژگی­های آن

بافت فرسوده بخش­هایی از بافت تاریخی را در برمی­گیرد که ازلحاظ کالبدی کیفیت نازلی دارند و باوجود قدمت تاریخی، از دیدگاه ساختاری و عناصر و ابنیه دستخوش تغییر شده­اند و ازلحاظ کالبدی، معماری و مرفولوژی واجد هیچ­گونه ارزش تاریخی نیستند. در این­گونه بافت­ها به‌ندرت به تک بناهای ارزشمند برمی­خوریم (ابلقی، 1380: 122). بافت­های فرسوده به علت گذشت زمان و عدم سرمایه­گذاری لازم در نگهداری از آن­ها با ویژگی­های خاصی مواجه هستند که شامل موارد ذیل است: عدم دسترسی به درون بافت، فقدان تأسیسات زیربنایی مناسب، مشکلات زیست­محیطی و بالا بودن حجم آلودگی، کمبود امکانات گذران اوقات فراغت، فقر و محرومیت، آسیب­پذیری در برابر زلزله، سرانه کم خدمات، جمعیت زیاد (تراکم بالای جمعیت)، تراکم ساختمانی کم‌دوام، ناامنی و معضلات اجتماعی (عندلیب، 1385: 2). شورای عالی شهرسازی و معماری ایران ویژگی­های بافت فرسوده شهری را در قالب شش معیار بیان می­کند: عمر ابنیه، دانه­بندی و تعداد طبقات، نوع مصالح، وضعیت دسترسی­ها، وضعیت خدمات و زیرساخت­های شهری، شاخص­های کیفی؛ که برای هریک ضوابط برای شناسایی معرفی‌شده است (برگرفته از دویران و همکاران، 1390: 77 و عزیزی، 1389: 9-10).

 

معیارهای مصوب شناسایی بافت­های فرسوده

شناسایی بافت­های فرسوده به‌تناسب نارسایی­های آن­ها، با شاخص­های متفاوتی، می­تواند صورت گیرد. تجربه سازمان نوسازی در مواجه با بافت­های فرسوده حاکی از عدم‌کفایت روش مصوب فعلی است. در مصوبه شورای عالی شهرسازی و معماری سه شاخص ناپایداری، نفوذناپذیری و ریزدانگی برای تشخیص بافت­های فرسوده مدنظر قرارگرفته که بر اساس این معیارها، مبنای شناسایی بافت­های فرسوده، بلوک­های شهری است. هر بلوک شهری که 50 درصد قطعات آن مشمول هر یک از معیارها باشد، فرسوده است (منصوری و خانی، 1387: 15). مهم­ترین معیارهای تبیین فرآیند فرسودگی بافت شهری عبارت­اند از:

  1. ریزدانگی قطعات مسکونی، نمایانگر فشردگی و فزونی قطعات- بیش از 50% قطعات با مساحت زیر 200 مترمربع؛
  2. ناپایداری کالبدی، نمایانگر سیستم سازه­ای نامناسب و غیر مقاوم ابنیه؛
  3. نفوذناپذیری، نمایانگر عدم دسترسی­ها و شبکه معابر مناسب- کوچه­هایی با عرض زیر 6 متر (شورای عالی شهرسازی و معماری، 1385). هرچند شاخص­های ارائه‌شده از سوی شورای عالی شهرسازی و معماری ایران بیشتر بر ابعاد کالبدی فرسودگی متمرکز است، بااین‌وجود، فرسودگی علاوه بر پیامدهایی که بر کالبد شهر نمایان می­کند، فضای اجتماعی و طبیعی شهر را نیز تحت تأثیر قرار می­دهد و بر این اساس، ضرورت برخوردی نظام‏مند برای ایمن‏سازی این­گونه بافت­ها را پرهیز ناپذیر می­­کند (زیاری و همکاران، 1391: 3).

شناسایی و تعیین بافت­هایی که عمدتاً دارای کالبدی کهنه و شبکه ارتباطی کم‌عرض و فرسوده هستند، ازجمله ملاک­های تشخیص بافت­های فرسوده است. ارزیابی و شناخت بافت­های مذکور به دلایل گوناگون در شهرهای مختلف، شاخص­های تعیین‌کننده و ارزش­های متفاوتی دارند و می­طلبد که از تجربیات شناسایی آن­ها و تعیین ویژگی­های مشترک و خاص هرکدام، به تعاریف جدیدی برسیم. لذا تدوین معیارهای خاص و نحوه شناخت آن­ها ضروری به نظر می­رسد­(سلیمانی، 1386: 34).

 

مشارکت

واژه مشارکت[2] از حیث لغوی به معنای درگیری و تجمع برای منظوری خاص است در مورد معنای اصطلاحاتی آن بحث­های فراوانی شده است ولی درمجموع می‌توان جوهره اصلی آن‌ها درگیری، فعالیت و تأثیر­پذیری دانست (علوی تبار،1379).مشارکت به معنی درگیرشدن بسیار نزدیک مردم در فرا گردهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی مؤثر بر زندگی آنان است. میزان مشارکت افراد در جامعه مردم‌سالار بر اساس خواست خود آنان و با معیار شایسته‌سالاری تعیین می­شود (هادیان و دانشپور، 1387: 2).مشارکت مردمی به معنی گردهم آیی و تشکل آگاهانه و خودجوش جمعی از شهروندان ساکن در یک محدوده به‌منظور بهبود وضعیت زندگی به شیوه­ای غیر­انتفاعی و بر اساس آگاهی­های فردی و جمعی آن­ها در کلیه مراحل تهیه طرح، نظارت و اجرا است. به‌نحوی‌که این دخالت و درگیری داوطلبانه منجر به بروز ظرفیت­ها و پتانسیل­های نهفته مردمی شده و آن­ها را با محدودیت­ها و امکانات طرح در هریک از مراحل آن آشنا ساخته و موجب تقویت اعتمادبه‌نفس، افزایش روحیه همکاری و همچنین تحکیم همبستگی­های اجتماعی می­شود. از طرفی قدرت رویارویی مردم با مسائل و مشکلات زندگی شهری افزایش می‏یابد (هادیان و دانشپور، 1387: 1-2).مشارکت ازنظر سطح (خرد، میانی، کلان)، ازنظر انواع، برحسب انگیزه­های ایجادی آن (درون­زا، برون­زا)، برحسب چگونگی دخالت مردم­(مستقیم، غیرمستقیم­)، برحسب سطوح فراگیری‏(محلی، منطقه­ای، ملی)، برحسب کیفیت همکاری مردم (طبیعی، خودانگیخته، داوطلبانه، برانگیخته، تحمیلی یا اجباری)، برحسب سطوح اجرایی و محتوی عملکردی (بهره­مندی خدمات، ارزیابی خدمات، ارائه پیشنهاد، تصمیم­گیری و برنامه­ریزی، اجرا، نظارت)، برحسب موضوع و قلمرو اجرایی (سیاسی، اقتصادی، اجتماعی) حائز اهمیت است­(طالب،1375).

 

پیشینه پژوهش

به‌منظور اطلاع از روند مطالعات گذشته درزمینه پژوهش حاضر و حصول نتایجی کارا و مؤثر درزمینه شاخص‏های شناسایی بافت­های فرسوده و اقدامات صورت گرفته درزمینهٔ ساماندهی این بافت‌ها؛ مقالات، کتب و پایان‏نامه­های متعددی مطالعه گردیده ­است. در اینجا به‌صورت کلی در جدول شماره 1 به ذکر نمونه‏هایی از این پژوهش­ها در داخل و خارج از کشور به‌صورت مختصر اشاره می­گردد:

نتایج حاصل از روند پژوهش­هایی که عامل­های مختلفی در ایجاد و یا تشدید فرسودگی بافت­ها را بیان نموده­اند حاکی از آن است که تنها سه شاخص مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری برای شناسایی بافت­های فرسوده شهری کافی نیست. بااین‌حال هر پژوهش بر مجموعه­ای ز شاخص­ها تأکید نموده است و یا تمامی ابعاد را در نظر نگرفته است. لذا پژوهش حاضر با بهره­گیری از این عوامل و سایر مطالعات انجام‌شده با در نظر گرفتن مجموعه عوامل، شاخص­هایی را که در فرسودگی بافت محلات تأثیرگذار می­باشند و قابلیت سنجش و مقایسه بین محلات را دارا می­باشند؛ ارائه نموده و از این منظر مجدداً محلات دارای بافت فرسوده در منطقه سه را مورد بازبینی قرار می‏دهد و همچنین میزان مشارکت ساکنین را در فرآیند ساماندهی این محلات ارزیابی می­نماید.

 

جدول -1: خلاصه نتایج پژوهش­های داخلی و خارجی درزمینه موضوع پژوهش حاضر

پژوهشگر/سال

عنوان پژوهش

خلاصه نتیجه

راسکین / 1849

هفت مشعل معماری

مطالعات درباره شهر ونیز بود. الگوی مداخله­ای محتاطانه در بهسازی و مرمت بافت­های تاریخی را پیشنهاد داد که تداوم کاربری و بهبود کالبد بدون دخالت مستقیم و بارز، پیشنهاد وی برای بهسازی بافت­های فرسوده بوده است.

سیته /1889

زیباسازی شهرها

بهسازی و بازسازی بافت­های فرسوده را با پیشنهاد کاربری که در آن احترام به کالبد اصل اساسی بوده و بهبود کارکرد را به دنبال داشت مطرح کرد. وی بهبود کارکردی و کالبدی بافت­های فرسوده و تاریخی را نه با ماهیت مدرنیستی بلکه با نگاه به گذشته و امروزی سازی آن، بهترین شیوه مداخله می­دانست.

میدلتون[3]/1987

نوسازی شهری در آمریکا، تجربه­ی بالتیمور

توجه به بخش خصوصی برای نوسازی باهدف مشارکت مردمی در طراحی و اجرای پروژه­ها، توسعه و رونق گردشگری و جذب جهانگرد از سراسر دنیا، حفظ مجموعه­های تاریخی بافت­های قدیم، اهمیت درک پیوستگی و تداوم زمانی برنامه­ها در امر نوسازی و بهسازی بافت­های شهری بوده است.

تیزدل[4] و اک[5] و هیث[6]

ارزیابی کیفیت محله­های تاریخی شهری

به بحث درباره تغییر کانون توجه، از طرح­های نوسازی جامع و دگرگونی­های کامل کالبدی به اقدامات حفاظتی و طرح­های شهری می­پردازد که نشان از اهمیت دادن بیشتر و توجه به سرشت کالبدی موجود در محله­ها، هویت مکانی آن­ها و پیوندهای تاریخی و فرهنگی‌شان دارد.

علی‌اکبری و عمادالدین/1387

توانمندسازی کالبدی-کارکردی بافت­های فرسوده شهری، مورد: شهر گرگان

عوامل انحطاط و فرسودگی مراکز قدیمی شهرها را در هشت جنبه نشان داده و موردبررسی قرار داده است: شاخص­های کالبدی- فضایی، اجتماعی-جمعیتی، نظام کارکردی، نظام حرکتی، اقتصاد شهری، زیرساختی، زیست‌محیطی، مدیریت شهری

ماجدی/1389

توسعه­های شهری امروز، بافت­های فرسوده آینده

بیان می­کند علاوه بر سه عامل (ریزدانگی، نفوذناپذیری، ناپایداری) که عمدتاً عوامل کالبدی است، تراکم بالای جمعیتی و ساختمانی در این بافت­ها و یا سکونتگاه­های شهری، شرایط نامطلوب اقتصادی، درآمد کم، بیکاری و فقر نسبی، شرایط نامساعد اجتماعی، عدم برخورداری از خدمات شهری و امنیت ناکافی و همچنین شرایط نامناسب سکونتی و زیست­محیطی نیز مشهود است. ازاین‌رو عوامل دیگری در شناسایی بافت­ها فرسوده حائز اهمیت هستند که عوامل اقتصادی، اجتماعی، زیست­محیطی، زیرساختی، حقوقی، مدیریتی را شامل می­شود.

ایازی/1385

شناسایی بافت­های فرسوده با استفاده از سیستم اطلاعات مکانی (GIS)[7]

شاخص­های محاسبه­ی پهنه و بناهای هر بلوک و مساحت خیابان­های اطراف بلوک، محاسبه­ی عرض خیابان­های اطراف هر بلوک و تعیین بن­بست بودن آن­ها و محاسبه­ی ضریب نفوذپذیری هر بلوک و اختصاص آن به بلوک موردنظر را به‌عنوان شاخص­های شناسایی به کار گرفته ­است.

حسنی/1387

سنجش و اندازه­گیری میزان فرسودگی بافت­های شهری با استفاده از منطق فازی[8] و ارزش­گذاری لایه­ها[9] در GIS

عوامل دخیل در فرسودگی کالبدی را شامل موارد زیر بیان می­کند:

عمر ابنیه، نوع مصالح، طبقات، وضعیت دسترسی به شبکه معابر، دسترسی به خدمات زیربنایی، قرارگیری در حریم عوامل طبیعی و مصنوعی، مالکیت و قیمت ابنیه.

 

ملک محمد نژاد و تیکرانیان/ 1387

بررسی میزان کارایی معیارهای کمی در تعیین حوزه­های فرسوده شهری نمونه موردمطالعه: شهر فردوس

اندازه شهر، توان اقتصادی ساکنین و مدیریت شهری و به‌طورکلی شرایط کالبدی- فضایی متنوع، عواملی هستند که ابعاد و ویژگی­های فرسودگی متفاوتی را به شهرهای مختلف می­بخشند.

یوسفی و جوینده مهر/ 1387

تحلیلی بر شاخص­های کالبدی فرسودگی بافت­های شهری (مطالعه موردی: بافت تاریخی شهر نهاوند)

عوامل اقتصادی، اجتماعی، حقوقی، کالبدی و مدیریت و برنامه­ریزی را مهم‌ترین عوامل فرسودگی بافت­های کهن شهری و ناحیه مرکزی شهرها عنوان می­کند و پژوهش خود را حول محور عوامل کالبدی پیش می­برد. ازجمله عوامل کالبدی اشاره‌شده در این پژوهش می­توان به این موارد اشاره نمود: تراکم ساختمانی و فشردگی بافت و چسبیدگی واحدها، معابر پرپیچ‌وخم و باریک، بناهای مخروبه و فرسوده، وجود اقشار مهاجر یا کم‌درآمد، بالا بودن هزینه نگهداری واحدها، عدم انطباق خصوصیات معماری مسکن و ابنیه تجاری با شیوه­های جدید زندگی و کار، هزینه و زحمت فراوان تأمین تأسیسات و تجهیزات شهری در این­گونه بافت­ها.

رهنما و همکاران/1387

کاربرد تلفیقی مدل فرآیند تحلیل سلسله مراتبی و سیستم اطلاعات جغرافیایی برای شناسایی نقاط اولویت­دار توسعه محلات مراکز شهری، نمونه: محله پاچنار شهر مشهد

محلات را بر اساس 5 شاخص (وسعت املاک، میزان فرسودگی، عرض معابر، کاربری و وضعیت دوام املاک) و طبقه­بندی مربوط به هریک ازنظر ماهیت فرسودگی و به‌تبع آن احیا با یکدیگر مقایسه نموده است.

عزیزی/1389

تدوین و تعیین معیارهای شناخت بافت­های فرسوده شهری نمونه موردی: شهر شیراز

مجموعه­ای از شاخص­ها و معیارهای اجتماعی، اقتصادی، جمعیتی و زیست­محیطی اعم از کمی و کیفی وجود دارند که در ترکیب با معیارهای کالبدی می­تواند در شناسایی و تشخیص مسائل بافت­های فرسوده شهری مؤثر باشند که می­تواند در گونه­بندی این­گونه بافت­ها و شناخت الگوها و نحوه مداخله در بافت­های فرسوده اثربخش باشند.

مأخذ: نتایج حاصل از مطالعات نگارندگان

 

سؤال‌ها

 در راستای دستیابی به هدف اصلی پژوهش، 2 سؤال زیر مطرح می­گردد و فرایند این پژوهش در پی یافتن پاسخ آن­ها است که:آیا در فرآیند فرسودگی بافت­های شهری به جزء سه شاخص کالبدی پیشنهادی شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، معیارهای دیگری نیز اثرگذار هستند؟ومیزان و نوع مشارکت ساکنین در فرآیند ساماندهی بافت محله تحت تأثیر چه عواملی است؟

 

محدوده و قلمرو پژوهش

شهر اصفهان بر مبنای تقسیمات شهرداری دارای 15 منطقه است. بر اساس سرشماری سال 1390 منطقه سه شهر اصفهان با جمعیت 111889 نفر؛ در سمت شرق محور چهارباغ و شمال رودخانه زاینده‌رود قرارگرفته است. این منطقه با مساحت 1118 هکتار دارای پنج ناحیه و 14 محله است که از این ‌بین هشت محله (سرچشمه، سر تاوه، احمدآباد، جویباره، شهشهان، سنبلستان، نقش­جهان و امامزاده اسماعیل) به‌عنوان محلاتی که دارای بافت فرسوده می­باشند با مجموع 51557 نفر جمعیت و 618 هکتار مساحت معرفی‌شده‌اند. مساحت محدوده بافت فرسوده اصفهان و مساحت بافت فرسوده منطقه سه شهر اصفهان به ترتیب برابر با 21/2280 و 06/299 هکتار است که در میان مناطق 15 گانه، منطقه سه با تعداد 9 پهنه و مساحت مذکور بیشترین مساحت بافت فرسوده را به خود اختصاص داده است. شکل 1 موقعیت محدوده موردمطالعه را نشان می­دهد. (معاونت برنامه­ریزی، پژوهش و فناوری اطلاعات شهرداری اصفهان- اداره آمار و تحلیل اطلاعات،1391).

 

شکل- 1: موقعیت محدوده موردمطالعه

                                                    

 

 

 

 مأخذ: نگارندگان

 

داده­ها و روش­ها

روش تحقیق و مراحل آن

این تحقیق ازنظر هدف تحقیق کاربردی- توسعه­ای و روش آن توصیفی- تحلیلی است. جمع­آوری اطلاعات اعم ازنظری و میدانی با استفاده از منابع مختلف شامل کتب­، مقالات، اطلاعات سازمان­ها، پرسشنامه، نقشه­ها و تصاویر انجام‌شده ­است. در این پژوهش اطلاعات مربوط به برخی از شاخص­های موردنظر و همچنین مباحث مربوط به مشارکت ساکنین با استفاده از توزیع 262 پرسشنامه در سطح محلات موردمطالعه جمع­آوری گردید. لازم به ذکر است که جهت سنجش روایی و پایایی پرسشنامه، تعداد 30 پرسشنامه به‌عنوان پیش­آزمون در سطح محلات توزیع گردید و با به دست آمدن ضریب آلفای کرونباخ 811/0، توزیع پرسشنامه­ها در محلات انجام گردید. حجم نمونه در این پژوهش، با توجه به‌کل جمعیت و تعداد کل خانوارهای ساکن در محدوده و با استفاده از فرمول کوکران و پس از تعدیل با توجه به محدودیت­های پژوهش محاسبه گردید. روش نمونه­گیری از نوع احتمالی ساده و به‌صورت منظم (سیستماتیک) است.

برنامه­ریزی جدید و روش ارزیابی شناخته‌شده همچون فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP[10]) به‌عنوان یک روش قوی برای برخورد با واقعیت­های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و مقابله با تغییرات تکنولوژیکی در کشورهای کمتر توسعه‌یافته معرفی‌شده است (رامانجام و ساعتی[11]، 1981: 81). رویکرد فرآیند تصمیم­گیری چند معیاره به‌این‌ترتیب است که معیارها در یک ساختار سلسله مراتبی قرارگرفته‌اند (ساعتی، 1990: 9). فرآیند AHP روشی است که به‌وسیله‌ی آن رتبه­بندی گزینه­های یک مسئله با استخراج اولویت­ها فراهم می­شود (ساعتی و پنیواتی و شانگ[12]، 2007: 1041). فرآیند مدل AHP در 5 مرحله انجام می­گردد که در شکل شماره 2 نمایش داده‌شده است.

 

شکل-2: مراحل مدل فرآیند تحلیل سلسله مراتبی­(AHP)

 

 

 

 مأخذ: برگرفته از زبردست، 1380، 15 و معصومی­اشکوری، 1387، 133-137

 

معیارهای موردبررسی در قالب شش معیار (کالبدی، زیست­محیطی، اجتماعی، اقتصادی، ساختمانی و خدماتی) و 24 شاخص، پس از جمع‌آوری اطلاعات مربوط به هر یک در محلات موردمطالعه با استفاده از تکنیک تحلیل سلسله مراتبی (AHP) مورد مقایسه و ارزیابی قرار می­گیرند و به‌علاوه محلات فرسوده نیز ازنظر این معیارها و شاخص­ها با استفاده از این مدل مقایسه و رتبه­بندی می­شوند. فرآیند انجام این مدل در این پژوهش با استفاده از نرم‌افزار Expert Choice انجام پذیرفته است. درنهایت بر مبنای نتایج حاصل از پرسشنامه درزمینه مشارکت ساکنین در فرآیند ساماندهی محلات موردمطالعه بر این اساس نیز رتبه­بندی شده­اند.

 

معرفی متغیرها و شاخص­ها

این پژوهش بر مبنای نتایج حاصل از مطالعات طرح­ها و پژوهش­های مرتبط با شاخص­های فرسودگی، 6 معیار و 27 شاخص­ را به‌عنوان شاخص­های اثرگذار در فرآیند فرسودگی بافت­های شهری معرفی کرده است که در جدول شماره 2 معیارها، زیرمعیارها و نحوه سنجش آن‌ها ارائه‌شده است.

جدول -2: معرفی معیارها، زیر معیارها و نحوه سنجش آن‌ها

معیار

زیر معیار

نحوه سنجش

کالبدی

نفوذناپذیری

بر اساس مساحت و درصد معابر درون و پیرامون محله به تفکیک عرض کمتر و بیشتر از 6 متر محاسبه گردیده است و درنهایت محلات بر اساس معابر کمتر از 6 متر با یکدیگر مقایسه شده­اند.

نسبت توده و فضا

بر اساس مساحت و درصد توده و فضا به تفکیک محلات مورد مقایسه قرارگرفته است.

کف­سازی و مصالح نامناسب معابر

از طریق توزیع پرسشنامه میان ساکنین و سنجش میزان رضایت آنان از کف‌سازی و مصالح معابر محله موردسنجش قرارگرفته است.

اقتصادی

قیمت پایین مسکن

استعلام از چندین مشاور املاک و بنگاه­های واقع در محدوده موردمطالعه در رابطه باقیمت یک مترمربع زمین در جداره خیابان­های پیرامون محله و داخل بافت محلات و سپس میانگین قیمت در هر محله محاسبه و مورد مقایسه با سایر محلات قرارگرفته است.

کم درآمدی خانوار

از طریق توزیع پرسشنامه در سطح محلات، درآمد ماهانه خانوار بر اساس درآمد سرپرست خانوار و دیگر شاغلان خانواده جمع­آوری گردید و درنهایت در طبقات مختلف درآمدی (کم‌درآمد، درآمد متوسط، درآمد مناسب) مورد مقایسه قرار گرفتند.

نرخ بیکاری

بر اساس اطلاعات آماری سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385، جمعیت فعال ازنظر اقتصادی، جمعیت شاغل و بیکار در بررسی و نرخ بیکاری این محلات محاسبه گردید.

سطح پایین شغل سرپرست خانوار

-

اجتماعی

امنیت پایین

از طریق توزیع پرسشنامه در محلات با مطرح کردن گویه­هایی سطح امنیت در محله موردسنجش قرار گرفت.

بالا بودن نرخ خانوار در واحد مسکونی

بر اساس اطلاعات آماری سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385، تعداد خانوار، واحدهای مسکونی و شاخص تراکم خانوار در واحد مسکونی محاسبه و مورد مقایسه قرار گرفت.

بالا بودن تراکم جمعیتی

بر اساس اطلاعات موجود از جمعیت و مساحت محلات بر اساس سرشماری 1385، شاخص تراکم جمعیتی محاسبه و مورد مقایسه قرار گرفت.

بالا بودن بعد خانوار

بر اساس تعداد جمعیت و تعداد خانوار موجود، بعد خانوار در محلات محاسبه گردید.

تنوع قومی

از طریق توزیع پرسشنامه موردسنجش قرارگرفته است.

نرخ رشد منفی

نرخ رشد محلات موردمطالعه بر اساس جمعیت سال 75 و 90 که به ترتیب به‌عنوان جمعیت سال مبدأ و مقصد می­باشند، محاسبه گردید.

غیربومی بودن ساکنین

بر اساس اطلاعات سرشماری سال 1385 و محل تولد جمعیت ساکن در محلات (بومی و غیربومی) موردسنجش قرارگرفته است.

نرخ بی­سوادی

بر اساس آمار ارائه‌شده توسط اداره آمار و تحلیل اطلاعات شهرداری اصفهان در خصوص جمعیت باسواد، بی‌سواد و محاسبه نرخ بی‌سوادی موردسنجش قرارگرفته است.

زیست‌محیطی

کاربری­های مزاحم

بر اساس مطالعات صورت گرفته کاربری­های مزاحم برای محلات بر اساس نوع پژوهش شناسایی و سپس بر اساس مساحت و درصد موجود بودن در هریک از محلات مورد مقایسه قرار گرفتند.

کمبود فضای سبز

وضعیت سطح و سرانه کاربری فضای سبز شامل باغ، پارک و فضاهای سبز عمومی به تفکیک محاسبه و با مقایسه با سطح استاندارد مورد ارزیابی قرار گرفت.

شرایط غیربهداشتی (زباله و فاضلاب)

از طریق توزیع پرسشنامه، نظرسنجی به‌منظور سنجش شرایط غیربهداشتی در محله انجام‌گرفته است.

ساختمان­های غیراستاندارد، آوار و نخاله­های ساختمانی

از طریق توزیع پرسشنامه، نظرسنجی در رابطه باوجود این­گونه ساختمان­ها در سطح محله انجام‌گرفته است.

خدماتی

اراضی بایر، مخروبه و متروکه

 از طریق مقایسه مساحت و درصد پلاک­های متروکه و مخروبه و اراضی بایر در محلات موردسنجش قرارگرفته است.

عدم پوشش مناسب خدمات­ و کمبود مساحت استاندارد کاربری­ها در مقیاس محله

بر اساس مساحت و درصد کاربری آموزشی (عنصر شاخص آموزشی محله: دبستان) و مذهبی (عنصر شاخص مذهبی محله: مسجد) موجود در سطح محله و مقایسه با سطح و سرانه استاندارد مورد مقایسه قرارگرفته است.

عدم تنوع کاربری در سطح محله

بر اساس مساحت و درصد اختصاص داده­شده به انواع کاربری­­ها به‌جز کاربری مسکونی و اراضی بایر و پلاک­های مخروبه و متروکه موردسنجش قرارگرفته است.

ساختمانی

ریزدانگی

بر اساس تعداد و درصد پلاک‌هایی با متراژ کمتر از 120 مترمربع در هر محله موردسنجش قرارگرفته است.

قدمت بالای ساختمانی

بر اساس تعداد و درصد پلاک‌هایی با قدمت 31 سال و بیشتر در هر محله موردسنجش قرارگرفته است.

ناپایداری

بر اساس تعداد و درصد پلاک­های که از منظر شاخص کیفیت؛ تخریبی، مخروبه و متروکه محسوب می­گردند، موردسنجش قرارگرفته است.

اسکلت ناپایدار و غیر مقاوم

-

مصالح نامناسب نمای ساختمان

-

مأخذ: محاسبات نگارندگان بر اساس فرآیند وزن دهی با مدل AHP

 

از میان 27 شاخص فوق سه شاخص(سطح پایین شغل سرپرست خانوار، اسکلت، مصالح نمای ساختمان) علی‏رغم اهمیت آن­ها در فرآیند فرسودگی بافت­های شهری، به دلیل وجود محدودیت­های پژوهش از روند کار خارج‌شده‌اند.

بحث

ارزیابی و رتبه­بندی شاخص­های مؤثر در فرآیند فرسودگی و محلات فرسوده

با توجه به توضیحات ارائه‌شده در بخش روش تحقیق، جهت انجام تحلیل داده­های این پژوهش از مدل AHP استفاده‌شده است. با توجه به اینکه پرداختن به نتایج حاصل از انجام مدل تحلیل سلسله مراتبی از اهمیت بیشتری برخوردار است، لذا از اشاره گام‌به‌گام مراحل انجام این فرآیند جلوگیری می­شود و تنها نتایج و خروجی­­های حاصل از وزن دهی و رتبه­بندی معیارها، شاخص­ها و گزینه­های موردنظر در این پژوهش و نتیجه نهایی اولویت­بندی محلات بر مبنای شاخص­های مذکور ارائه می­گردد.

جدول 3 و 4 نتایج حاصل از مقایسه دودویی معیارها و شاخص­های موردبررسی در این پژوهش و امتیاز و رتبه مربوط به هریک را نشان می­دهد. ضریب ناسازگاری در این مراحل کوچک‌تر از 1/0 است، لذا سازگاری در قضاوت­ها موردقبول است. نتایج این جداول نشان می­دهد که معیاری که رتبه اول را کسب نموده­ است اهمیت بیشتری را در مقایسه با سایر معیارها دارد.

 

جدول 3: امتیازدهی و رتبه­بندی 6 معیار اصلی بر اساس مقایسه زوجی

معیار

کالبدی

اقتصادی

اجتماعی

زیست‌محیطی

خدماتی

ساختمانی

امتیاز

0.343

0.070

0.070

0.173

0.034

0.309

رتبه

1

4.5

4.5

3

6

2

 مأخذ: محاسبات نگارندگان بر اساس فرآیند وزن دهی با مدل AHP

 

جدول شماره- 4: امتیازدهی و رتبه­بندی 24 زیر معیار (شاخص­ها) بر اساس مقایسه زوجی

معیار

زیر معیار

امتیاز

رتبه

کالبدی

نفوذناپذیری

0.731

1

نسبت توده و فضا

0.188

2

کف­سازی و مصالح نامناسب معابر

0.081

3

اقتصادی

قیمت پایین مسکن

0.571

1

کم درآمدی خانوار

0.286

2

نرخ بیکاری

0.143

3

اجتماعی

امنیت پایین

0.349

1

بالا بودن نرخ خانوار در واحد مسکونی

0.161

2.5

بالا بودن تراکم جمعیتی

0.127

4

بالا بودن بعد خانوار

0.161

2.5

تنوع قومی

0.034

8

نرخ رشد منفی

0.074

5

غیربومی بودن ساکنین

0.036

7

نرخ بی­سوادی

0.058

6

زیست‌محیطی

کاربری­های مزاحم

0.602

1

کمبود فضای سبز

0.212

2

شرایط غیربهداشتی (زباله و فاضلاب)

0.071

4

ساختمان­های غیراستاندارد، آوار و نخاله­های ساختمانی

0.115

3

خدماتی

اراضی بایر، مخروبه و متروکه

0.429

1.5

عدم پوشش مناسب خدمات­ و کمبود مساحت استاندارد کاربری­ها در مقیاس محله

0.429

1.5

عدم تنوع کاربری در سطح محله

0.143

3

ساختمانی

ریزدانگی

0.105

3

قدمت بالای ساختمانی

0.258

2

ناپایداری

0.637

1

 مأخذ: محاسبات نگارندگان بر اساس فرآیند وزن دهی با مدل AHP

 

در مرحله بعدی فرآیند این مدل، محلات موردمطالعه ازنظر معیارها و شاخص­های مذکور مورد مقایسه زوجی قرار گرفتند و مشخص می­گردد که هر محله ازنظر معیارها و زیرمعیارها حائز چه رتبه­ای است که در این بخش تنها به ارائه رتبه محلات بر مبنای معیارهای اصلی در جدول 5 اکتفا شده است.

 

جدول- 5: رتبه هر محله ازنظر معیارهای اصلی

       نام محله

 

 معیار اصلی

سرچشمه

سرتاوه

احمدآباد

جویباره

شهشهان

سنبلستان

نقش­جهان

امامزاده

اسماعیل

کالبدی

3

7

8

1

2

5

6

4

اقتصادی

4

6

7

1

3

2

8

5

اجتماعی

2

3

8

1

5

4

6

7

زیست­محیطی

8

7

5

3

2

1

6

4

خدماتی

2

7

5

3

1

6

8

4

ساختمانی

7

5

8

1

3

6

2

4

 مأخذ: محاسبات نگارندگان بر اساس نتایج حاصل از فرآیند وزن دهی با مدل AHP

 

با توجه به بررسی هریک از گزینه­های موردنظر (8 محله موردمطالعه در منطقه 3 شهر اصفهان) ازنظر شاخص­های مذکور و مشخص شدن جایگاه هر محله ازنظر این شاخص­ها، امتیاز نهایی و رتبه محلات ازنظر فرسودگی با اعمال ضرایب اهمیت معیارها و زیرمعیارها و رتبه هر محله در هر زیر معیار محاسبه‌شده است و نتیجه حاصل از آن در جدول 6 ارائه‌شده است. در مقایسه زوجی که بین 8 محله با توجه به 6 معیار و 24 زیرمعیار انجام‌ گرفته است؛ محلات جویباره و احمدآباد به ترتیب حائز رتبه اول و هشتم می­باشند. درواقع بیشترین و کمترین میزان فرسودگی متعلق به محلات جویباره و احمدآباد است.

جدول- 6: اولویت­بندی محلات ازنظر میزان فرسودگی

نام محله

جویباره

شهشهان

سنبلستان

امامزاده اسماعیل

سرچشمه

نقش­جهان

سرتاوه

احمدآباد

امتیاز

0.168

0140

0.133

0.129

0.119

0.116

0.113

0.082

رتبه

1

2

3

4

5

6

7

8

 مأخذ: محاسبات نگارندگان بر اساس نتایج نهایی حاصل از فرآیند وزن دهی با مدل AHP

 

 بررسی وضعیت تمایل ساکنین به مشارکت در ساماندهی بافت محله

در این پژوهش از طریق توزیع پرسشنامه در سطح محلات میزان تمایل مردم به مشارکت در ساماندهی محله، دلایل عدم تمایل به مشارکت، شیوه مشارکت و غیره مورد پرسش قرار گرفت و نتایج حاصل در جداول 7 تا 13 ارائه‌شده ­است. جدول 7 درصد پاسخگویی ساکنین به گزینه­های مربوط به سؤال ساختمان شما به کدام‌یک از روش­های تعمیر نیاز دارد؟ را به تفکیک محلات نشان می­دهد. با توجه به فرسوده بودن بافت این محلات بیشترین درصد پاسخگویی مربوط به گزینه تخریب ­و نوسازی بوده ­است.

 

جدول- 7: میزان نیاز ساختمان­ها به اصلاح و تعمیر

نام محله

میزان نیاز به تعمیر

سرچشمه

سرتاوه

احمدآباد

جویباره

شهشهان

سنبلستان

نقش­جهان

امامزاده

اسماعیل

تخریب ­و­ نوسازی

58/25

46/38

35/32

00/50

29/34

00/50

15/19

43/46

تعمیر اساسی

93/20

38/15

47/26

78/27

71/25

29/14

53/25

86/17

تعمیر جزئی

56/32

64/25

41/29

11/11

43/31

14/7

66/27

00/25

هیچ‌کدام

93/20

51/20

76/11

11/11

57/8

57/28

66/27

71/10

جمع

100

100

100

100

100

100

100

100

 مأخذ: محاسبات نگارندگان بر اساس نتایج حاصل از پرسشنامه

 

طبق بررسی­های انجام‌شده در محلات موردمطالعه درصد بالایی از ساکنین تمایل به اصلاح و تعمیر منزل خوددارند اما دلایل آن­ها به این سؤال که چرا تاکنون خانه خود را نوسازی نکرده­اید؟ در جدول 8 بیان‌شده­ است.

 

جدول- 8: دلایل عدم نوسازی منزل

 نام محله

دلیل عدم نوسازی منزل

سرچشمه

سرتاوه

احمدآباد

جویباره

شهشهان

سنبلستان

نقش­جهان

امامزاده

 اسماعیل

به‌ضرورت آن فکر نکردم

69/7

81/10

71/14

00/0

57/8

67/16

91/15

11/11

مشکلات مالی

23/69

57/67

82/58

25/81

14/57

67/66

27/52

26/59

فرآیند اداری

56/2

41/5

76/11

25/6

71/25

00/0

09/9

11/11

سایر

51/20

22/16

71/14

50/12

57/8

67/16

73/22

52/18

جمع

100

100

100

100

100

100

100

100

 مأخذ: محاسبات نگارندگان بر اساس نتایج حاصل از پرسشنامه

با توجه به جدول 8 می­توان گفت علی­رغم نیاز منازل به نوسازی؛ دلیل اصلی ممانعت ساکنین از این کار، مشکلات مالی عنوان‌شده ­است. جدول 9 درصد پاسخ­گویی ساکنین به سؤال زیر را در رابطه با شیوه مشارکت آن­ها به تفکیک محلات را نشان می­دهد. تمایل دارید مشارکت شما در رابطه با ساماندهی محله در چه زمینه­ای باشد؟

بیشترین درصد مربوط به شیوه مشارکت در هر محله مشخص گردیده ­است و در بین این هفت شیوه بیان‌شده معاوضه منزل و مشارکت فکری بیشترین درصدها را به خود اختصاص داده­اند. می­توان چنان استدلال کرد که مردم به دلیل مشکلات مالی تمایل زیادی به مداخله در منزل خود که منجر به دربرداشتن هزینه­های اضافی است، نشان نمی­دهند و شیوه معاوضه منزل را بیشتر می­پسندند که در کوتاه­ترین زمان ممکن به نتیجه برسند و به‌علاوه از شیوه مشارکت فکری نیز استقبال نموده­اند؛ چراکه ساکنین تمایل دارند تا در جلساتی که مرتبط با محله آن­ها و انجام اقدامات و پروژه­ها در راستای بهبودی وضعیت محله است شرکت کنند و نظرات، خواسته­ها و نیازهای خود را مطرح نمایند.

 

جدول- 9: شیوه­های مشارکت ساکنین در ساماندهی بافت محله

                   نام محله

 

شیوه مشارکت درساماندهی محله

سرچشمه

سرتاوه

احمدآباد

جویباره

شهشهان

سنبلستان

نقش­جهان

امامزاده اسماعیل

تجمیع ملک

14/7

69/7

00/10

14/7

34/10

11/11

23/3

53/10

مشارکت مالی

71/10

00/0

00/0

00/0

34/10

00/0

23/3

26/5

عقب­نشینی جهت تعریض معبر

29/14

69/7

00/20

29/14

79/13

22/22

58/22

79/15

مشارکت فیزیکی

14/7

85/3

00/0

14/7

45/3

00/0

00/0

00/0

معاوضه منزل

29/39

62/34

67/46

29/64

38/41

33/33

81/25

37/47

مشارکت فکری

43/21

46/38

33/13

14/7

79/13

33/33

94/41

79/15

مشارکت ابزاری

00/0

69/7

00/10

00/0

90/6

00/0

23/3

26/5

جمع

100

100

100

100

100

100

100

100

 مأخذ: محاسبات نگارندگان بر اساس نتایج حاصل از پرسشنامه

 

 جدول 10 درصد پاسخ به گزینه­های مربوط به سؤال در صورت عدم تمایل به مشارکت در ساماندهی محله دلیل اصلی شما چیست؟ را به تفکیک محلات به همراه بیشترین درصد مربوط به هر گزینه نشان می­دهد. عدم توجه به ساکنین و طرح­های انجام‌شده ناکارآمد ازجمله دلایل اصلی عدم مشارکت ساکنین در ساماندهی محله است. بدین معنی که به نظر ساکنین محلات طرح­های انجام‌شده ناکارآمد بوده چراکه مطابق با نیازها و خواسته­های آن­ها نبوده ­است و خواستار استقبال از همفکری آن­ها در اجرای طرح­ها می­باشند، همان­گونه که در بحث شیوه مشارکت، مشارکت فکری بالاترین درصد را به خود اختصاص داد.

 

جدول- 10: دلایل عدم مشارکت ساکنین در ساماندهی بافت محله

                   نام محله

 

دلیل عدم مشارکت

سرچشمه

سرتاوه

احمدآباد

جویباره

شهشهان

سنبلستان

نقش­جهان

امامزاده اسماعیل

عدم رضایت از مداخلات

06/6

52/18

67/16

00/0

29/14

00/0

67/16

00/0

عدم توجه به ساکنین

21/21

81/14

00/0

67/41

52/9

50/37

11/11

67/16

عدم اعتماد به دولت

06/6

11/11

67/16

33/8

05/19

00/0

00/0

33/8

طرح­های انجام‌شده ناکارآمد

1/18

11/11

00/50

33/8

81/23

00/25

00/25

00/50

بهره­مندی از مزایای طرح

09/9

11/11

00/0

67/16

29/14

00/25

11/11

33/8

عدم اعتماد به شهرداری

27/27

93/25

67/16

00/25

52/9

50/12

22/22

33/8

سایر

12/12

41/7

00/0

00/0

52/9

00/0

89/13

33/8

جمع

100

100

100

100

100

100

100

100

 مأخذ: محاسبات نگارندگان بر اساس نتایج حاصل از پرسشنامه

نظرات ساکنین محلات موردمطالعه در رابطه با مشارکت آنان در طرح­ها و مداخلات انجام‌شده در سطح محله موردبررسی و ارزیابی قرارگرفته است که نتایج آن به شرح جدول 11 است.

 

جدول- 11: نظرات ساکنین در رابطه با مشارکت داشتن آنان در مداخلات انجام‌شده در ساماندهی بافت محله

             نام محله

 

طیف

سرچشمه

سر تاوه

احمدآباد

جویباره

شهشهان

سنبلستان

نقش­جهان

امامزاده

 اسماعیل

جمع

کاملاً مخالف

03/41

71/14

00/0

76/11

00/20

00/0

54/40

14/32

14/23

مخالف

13/5

76/11

00/0

53/23

67/6

09/9

11/8

00/0

99/6

بی‌نظر

21/28

35/32

18/18

65/17

00/20

36/36

32/24

71/10

14/23

موافق

51/20

41/29

61/60

29/35

67/26

18/18

92/18

29/39

44/31

کاملاً موافق

13/5

76/11

21/21

76/11

67/26

36/36

11/8

86/17

28/15

جمع

100

100

100

100

100

100

100

100

100

 مأخذ: محاسبات نگارندگان بر اساس نتایج حاصل از پرسشنامه

 

جدول- 12: میزان همکاری و مشارکت ساکنین با همسایگان در بازسازی خانه­ها در صورت وجود شرایط تجمیع

         نام محله

 

طیف

سرچشمه

سر تاوه

احمدآباد

جویباره

شهشهان

سنبلستان

نقش­جهان

امامزاده اسماعیل

جمع

کاملاً مخالف

27/29

00/10

03/3

00/0

15/15

00/0

48/40

86/17

03/18

مخالف

32/7

00/15

06/6

75/18

06/6

00/0

29/14

71/10

25/10

بی‌نظر

59/36

00/25

03/3

25/6

09/9

27/27

52/9

14/7

98/15

موافق

51/19

00/30

58/57

25/31

42/42

36/36

19/26

29/39

43/34

کاملاً موافق

32/7

00/20

30/30

75/43

27/27

36/36

52/9

00/25

31/21

جمع

100

100

100

100

100

100

100

100

100

 مأخذ: محاسبات نگارندگان بر اساس نتایج حاصل از پرسشنامه

جدول 12 نظرات ساکنین در رابطه با همکاری آن­ها با همسایگان در بازسازی خانه­ها در صورت فراهم بودن شرایط تجمیع را بیان می­کند؛ بنابراین می­توان پیشنهاد داد که از این شیوه مشارکت به‌عنوان یکی از شیوه­هایی که موردپذیرش اکثر ساکنین محلات است و از اثرات منفی ریزدانگی جلوگیری می‌نماید، استفاده گردد.

 

با توجه به مطالعات صورت گرفته و جمع‌بندی از نتایج پرسشنامه­های توزیع‌شده در سطح محلات و سنجش وضعیت مشارکت ساکنین محلات در رابطه با ساماندهی و احیای بافت محلات موردبررسی که به‌تفصیل به آن اشاره گردید؛ میزان تمایل ساکنین به مشارکت در ساماندهی بافت محلات بر اساس شاخص­هایی همچون: مشارکت با همسایگان، تجمیع ملک، مشارکت با سازنده مسکن و غیره موردبررسی قرار گرفت و نتایج نهایی آن در جدول 13 ارائه‌شده است. به‌علاوه بر این مبنا محلات موردمطالعه ازنظر میزان مشارکت رتبه­بندی شده­اند. بدین معنی که ساکنین محله حائز رتبه اول بیشترین تمایل به مشارکت در ساماندهی بافت محله خود رادارند. همان­طور که در جدول 13 مشخص است خوشبختانه اکثر ساکنین محلات درزمینهٔ فعالیت­های مشارکتی در سطح محلات در راستای ساماندهی و احیای بافت محله خود علاقه و رغبت نشان می­دهند و دلایل مخالفت سایرین نیز در جدول 10 بیان‌شده است.

 

جدول- 13: رتبه‌بندی محلات درزمینه مشارکت در ساماندهی بافت محله بر مبنای میزان تمایل ساکنین

 

نام محله

احمدآباد

سنبلستان

جویباره

شهشهان

امامزاده اسماعیل

سر تاوه

سرچشمه

نقش­جهان

میزان مشارکت ساکنین

در ساماندهی بافت محله

درصد

52/81

91/80

75/78

00/70

41/67

37/67

15/54

98/50

رتبه

1

2

3

4

5

6

7

8

 مأخذ: محاسبات نگارندگان بر اساس نتایج حاصل از پرسشنامه

 

میزان تمایل ساکنین به مشارکت در ساماندهی بافت محله تحت تأثیر ویژگی­های بافت محله، میزان فرسودگی، اقشار ساکن در محله، شغل، میزان درآمد و غیره است. همان‌طور که از نتایج جدول 9 نیز مشخص است شیوه مشارکت فکری در بین سایر شیوه­های مشارکتی جایگاه خوبی را ازنظر ساکنین محلات کسب کرده است؛ چراکه ساکنین تمایل دارند نظرات، خواسته­ها و نیازهای خود را مطرح نمایند و به‌صورت عینی شاهد اجرای آن­ها در سطح محله باشند.

 از نتایج جدول شماره 11 و 13 می­توان بیان کرد که در محلاتی که مردم تمایل بیشتری به مشارکت در ساماندهی دارند میزان رضایت آنان از مشارکت داشتن در اقدامات و مداخلات قبلی نیز بیشتر است؛ بدین معنی که مداخلات و طرح­های انجام‌شده درگذشته به نظرات و نیازهای ساکنین جوابگو بوده است و از مشارکت آنان بهره برده شده است؛ بنابراین تمایل به مشارکت در آن­ها در حد بالایی است. به‌عنوان‌مثال محله احمدآباد در بین سایر محلات حائز رتبه اول ازنظر میزان مشارکت است و به‌علاوه بیش از 80 درصد ساکنین از مشارکت داشتن در مداخلات قبلی احساس رضایت نموده­اند و حتی نتایج جدول 10 در رابطه با «دلایل عدم مشارکت ساکنین در ساماندهی بافت محله» هم بیان می­کند که مورد عدم توجه به ساکنین هیچ درصدی را به خود اختصاص نداده است، به این معنی که دلایل مشارکت برخی از ساکنین این محله موارد دیگری به‌جز عدم توجه به نظرات و نیازهای آنان بوده است.

در محلاتی همچون سنبلستان، جویباره و شهشهان نیز حدود 50 درصد ساکنین از روند مشارکت داشتن در مداخلات انجام‌شده اعلام رضایت کرده­اند و تمایل زیادی نیز به مشارکت دارند. به‌گونه‌ای که در جدول شماره 13 مشخص است، سه محله مذکور به ترتیب حائز رتبه­های دوم، سوم و چهارم درزمینهٔ تمایل به مشارکت هستند. محلات سرچشمه و نقش‌جهان که حائز رتبه هفتم و هشتم ازنظر تمایل به مشارکت هستند، حدود 50 درصد ساکنین آن­ها از عدم مشارکت درروند مداخلات اعلام نارضایتی کرده­اند، بدین معنی که آنان نظرات و نیازهای آنان در طرح­های گذشته مدنظر و اعمال نشده است و به همین دلیل تمایل آنان به مشارکت در ساماندهی محله نسبت به سایر محلات کمتر است.

 

یافته­ها، جمع­بندی و نتیجه­­گیری

آنچه امروزه به‌عنوان شاخص­های تعیین و شناسایی بافت­های فرسوده مطرح می­شود، معیارهای سه­گانه کالبدی ارائه‌شده از سوی شورای عالی شهرسازی و معماری ایران است که متأسفانه در تمامی محدوده­ها و مناطق شهری و در تمامی شهرهای کشور ملاک عمل و شناسایی بافت فرسوده می­باشند؛ اما مطالعات صورت گرفته درروند انجام این پژوهش حاکی از این است که مجموعه­ای از فرایندهای گوناگون، موجب بروز فرسودگی و نیز ضعف و ناکارآمدی این بافت­ها شده ­است و نمی­توان تنها یک یا چند عامل صرفاً کالبدی برای آن ذکر نمود بلکه معیارهای دیگری همچون اجتماعی، اقتصادی و زیست­محیطی نیز به دلیل ارتباط با مسائل انسانی در فرسودگی بافت دخیل هستند. این پژوهش با توجه به وسعت دامنه و شدت مسائل گریبان گیر این بافت­ها، با در نظر گرفتن ملاحظات زیست­محیطی، اجتماعی، اقتصادی و کالبدی در راستای دستیابی به ساماندهی و بهبود این بافت­ها 6 معیار کلی و 24 شاخص را معرفی و بر مبنای آن­ها میزان فرسودگی هشت محله واقع در منطقه سه شهر اصفهان را ارزیابی و بر این اساس رتبه­بندی نمود نتیجه نهایی حاصل از فرآیند مقایسه دودویی نشان داد که از میان 6 معیار اصلی، معیار کالبدی، ساختمانی، زیست‌محیطی، اقتصادی، اجتماعی و خدماتی به ترتیب بیشترین تأثیر را درزمینه فرسودگی بافت­ محلات شهری داشته­اند. به‌علاوه محلات جویباره، شهشهان، سنبلستان، امامزاده ­اسماعیل، سرچشمه، نقش­جهان، سر تاوه و احمدآباد به ترتیب دارای بیشترین فرسودگی ازنظر شاخص­های موردبررسی هستند.

بحث مشارکت مردمی در فرآیند برنامه‌ریزی، طراحی و اجرای طرح­های شهری و بالأخص طرح­های ساماندهی جایگاه ویژه­ای دارد چراکه مشارکت شهروندان به‌عنوان مؤلفه اصلی در این زمینه است و موجب تحقق طرح‌ها و ماندگاری ساکنین بومی می­گردد و در غیر این صورت و به دلیل برآورده نشدن نیازها و خواسته­های خود اقدام به ترک محله خود کنند و احساس نارضایتی از شرایط کنونی محل زندگی خودنمایند. در این راستا پژوهش حاضر از طریق توزیع پرسشنامه در سطح محلات میزان تمایل مردم به مشارکت در ساماندهی محله، دلایل عدم تمایل به مشارکت، شیوه مشارکت و غیره را موردبررسی قرارداد. به‌علاوه آنکه محلات را ازنظر میزان تمایل به مشارکت رتبه­بندی کرده است و مشخص شد در میان‌هشت محله موردمطالعه، محلات احمدآباد، سنبلستان، جویباره، شهشهان، امامزاده اسماعیل، سر تاوه، سرچشمه و نقش­جهان به ترتیب بیشترین تمایل به مشارکت در ساماندهی محله را دارا می­باشند.

لذا با توجه به مجموع نتایج به‌دست‌آمده از بررسی و ارزیابی بحث مشارکت ساکنین محلات درروند ساماندهی و احیای بافت محلات پیشنهاد می­گردد در طرح­ها و مداخلات آتی درزمینهٔ ساماندهی محلات موردمطالعه، سازمان­های ذی‌ربط و متولی بافت­های فرسوده این محلات به مواردی همچون میزان تمایل ساکنین به مشارکت، شیوه­های مشارکت، دلایل نارضایتی و مخالفت آنان در رابطه با مشارکت و غیره توجه ویژه داشته ­باشند. ضمن آنکه در این زمینه از شیوه­هایی بهره گرفته شود که متحمل هزینه­های مالی سنگین برای ساکنین نباشد و همچنین با ارائه تسهیلات و امتیازات ویژه از قبیل اعطای وام­هایی با سود پایین و بازپرداخت مناسب، آنان را تشویق به فعالیت در ساماندهی بافت محله و بالأخص شروع از منزل و محل فعالیت خودنمایند.

 

پیشنهادها

با توجه به نتایج حاصل از رتبه­بندی محلات بر اساس معیارها، زیرمعیارها، امتیاز و رتبه کلی و بر مبنای برداشت­های میدانی و پرسشنامه، راهکارهایی جهت ساماندهی بافت محلات موردنظر در جدول 14 ارائه‌شده ­است تا منجر به کاهش و جلوگیری از فرسودگی در محلات و ارتقاء سطح کمی و کیفی بافت، در راستای پویایی و سرزندگی بافت­های فرسوده­ گردد. بااین‌وجود اولویت اجرای این راهکارها در محلات بر اساس مشکلات و نتایج رتبه­بندی­های انجام‌شده صورت می­پذیرد.

 

جدول- 14: ارائه راهکارهای ساماندهی بافت فرسوده محلات موردمطالعه

1

تبدیل‌شدن پلاک­های فاقد استحکام (مخروبه، متروکه و تخریبی) و اراضی بایر به فضای سبز، واحدهای تجاری، دبستان و سایر کاربری­هایی که در سطح محله با کمبود مواجه است و همچنین فعال شدن واحدهای تجاری و بازارچه­های متروکه و اشتغال نیروی انسانی در جستجوی کار در این واحدها و درنتیجه افزایش اشتغال و درآمد و کاهش مهاجرت­ها

2

انتقال کاربری­های مزاحم از داخل بافت مسکونی به خارج از بافت در جهت کاهش انواع آلودگی و افزایش آسایش و آرامش اهالی و ماندگاری آن­ها در محله

3

اعمال تراکم در واحدها متناسب با عرض معابر

4

تعریض معابر باریک در جهت جلوگیری از تداخل سواره و پیاده، ارتقاء کیفیت کف­سازی و روشنایی معابر

5

ساماندهی فضاهای سبز موجود در جهت توزیع متعادل در سطح محله و جبران کمبود این فضا از طریق زمین­های رهاشده

6

انتظام بخشی به ساعات و مکان­های جمع­آوری زباله و اقدام به پاک­سازی نخاله­های ساختمانی

7

فراهم کردن تسهیلات و شرایط لازم برای جذب سرمایه­گذاری روی بافت در جهت افزایش ارزش مسکن

8

ارائه تسهیلات و امتیازات ویژه به ساکنین و توجیه آن­ها در جهت تجمیع ملاک و کاهش ریزدانگی پلاک­های سطح بافت

9

تشخیص ابنیه غیرقابل مرمت توسط متخصصین و اجازه ساخت­و­ساز جدید مطابق با زمینه­(بازسازی پلاک­ها با قدمت بالا)

10

مرمت بناهای باارزش تاریخی و تزریق کاربری­های پویا به آن­ها جهت جلوگیری از فرسودگی بافت و حفظ ارزش­های تاریخی

11

فراهم کردن برنامه­های فرهنگی – اجتماعی و تشکیل انجمن­های مختلف در سطح محله در جهت افزایش حضور و تعاملات ساکنین بومی و غیربومی

12

افزایش مشارکت ساکنین در فعالیت­های فرهنگی جهت ارتقاء تعاملات بین قومیت­های مختلف

13

ایجاد مکان­های مناسب ازجمله اوقات فراغت، ورزشی، فرهنگی و غیره برای جوانان جهت کاهش مهاجرت از بافت

مأخذ: نتایج حاصل از مطالعات و پژوهش­های نگارندگان

تشکر و قدردانی

بر خود واجب می­دانم؛ از حمایت شهرداری اصفهان، معاونت شهرسازی و معماری و معاونت برنامه­ریزی، پژوهش و فناوری اطلاعات شهرداری اصفهان در راستای به ثمر رسیدن و ارتقاء کیفیت پایان­نامه و مقاله مستخرج از آن کمال تشکر را داشته باشم.



1- Hiraskar

1- Participation

1 - Michael Middleton

2 -Steven Tiesdell

-3Taner Oc

-4Tim Heath

5 -Geographic Information System(GIS)

1 -Fuzzy Logic

-2Index Overlay

-1­Analytic Hierarchy Process

2 - Ramanujam and saaty

3 - Saaty and Peniwati and Shang

1-     ابلقی، علیرضا، (1380)، بافت تاریخی، حفاظت، مرمت، بهسازی یا نوسازی؟ فصلنامه هفت شهر، سال 2، شماره 4، تهران، صفحات (113-124).

2-     ایازی، محمد، (1385)، شناسایی بافت­های فرسوده با استفاده از سیستم اطلاعات مکانی (GIS)، همایش ژئوماتیک، تهران: سازمان نقشه­برداری کشور، http://www.civilica.com/Paper-GEO85-GEO85_25.html.

3-     تایسدل، استیون و اک، تنر و هیث،­ تیم، (1379)، ارزیابی مجدد کیفیت محله­های تاریخی شهری، حمید خادمی، هفت شهر، شماره 2، تهران، صفحات (6-18).

4-     تایسدل، (استیون) و اک، (تنر) و هیث (­تیم)، (1390)، باززنده­سازی شهری (رویکردی به محله­های تاریخی)، کرامت­الله زیاری و قهرمان رستمی، آراد کتاب-کهکشان دانش، چاپ اول، تبریز، 408 صفحه.

5-     حبیبی، (سید محسن) و مقصودی، (ملیحه)، (1386). مرمت شهر، تعاریف، نظریه­ها، تجارب، منشورها و قطعنامه­های جهانی روش­ها و اقدامات شهری، دانشگاه تهران، چاپ سوم، تهران، 220 صفحه.

6-    حسنی، علیرضا، (1387)، سنجش و اندازه­گیری میزان فرسودگی بافت­های شهری با استفاده از منطق فازی (FuzzyLogic) و ارزش­گذاری لایه­ها (IndexOverlay) در GIS، اولین همایش بافت­های فرسوده شهری، چشم­انداز توسعه پایدار، ارزش­ها و چالش­ها، اهواز، صفحات (390-395).

7-     دویران، اسماعیل و مشکینی، ابوالفضل و کاظمیان، غلامرضا و علی­آبادی، زینب، (1390)، بررسی مداخله در ساماندهی بافت­های فرسوده و ناکارآمد شهری با رویکرد ترکیبی (نمونه موردی: محله زینبیه زنجان)­، پژوهش و برنامه­ریزی شهری، سال 2، شماره 7، مرودشت، صفحات (71-90).

8-     رهنما، محمدرحیم و اجزاء شکوهی، محمد و آجودانی، مظاهر و امیرفخریان، مصطفی و آقاجانی، حسین و عباس زاده، غلامرضا، (1387)، کاربرد تلفیقی مدل فرآیند تحلیل سلسله مراتبی و سیستم اطلاعات جغرافیایی برای شناسایی نقاط اولویت­دار توسعه محلات مراکز شهری، نمونه: محله پاچنار شهر مشهد، جغرافیا و برنامه­ریزی شهری، سال 13، شماره 26، دانشگاه تبریز، صفحات (1-27).

9-     زبردست، اسفندیار، (1380)، کاربرد «فرآیند تحلیل سلسله مراتبی» در برنامه­ریزی شهری و منطقه­ای، هنرهای زیبا، شماره 10، تهران، صفحات (13-21).

10-       زیاری، کرامت الله و محمدی ده­چشمه، مصطفی و پوراحمد، احمد و قالیباف، محمدباقر، (1391)، اولویت‌بخشی به ایمن­سازی بافت­ فرسوده­ی کلان‌شهر کرج با استفاده از مدل ارزیابی چند معیاری، پژوهش­های جغرافیای انسانی، شماره 79، تهران، صفحات (1-14).

11-       سلیمانی، زینب، (1386)، تدوین معیارهای خاص برای بافت­های فرسوده، مجله شهرداری­ها، سال 8، شماره 81، تهران، صفحات (34-35).

12-       شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، (1384)، مصوبات جلسه مورخ 16/3/1384 مربوط به تعاریف، ساختار، نوع، مرجع و مستندات قانونی مداخله در بافت­های فرسوده شهری، تهران.

13-       شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، (1385)، مصوبات جلسه مورخ 11/2/1385 و تغییراتی در مصوبات جلسه مورخ 16/3/1384 در خصوص شاخص­های شناسایی بافت­های فرسوده، تهران.

14-       طالب، مهدی، (1376)، مشارکتشرطلازمدخالتدربافت­هایشهری، چهارمین همایش سیاست­های توسعه مسکن در ایران، مجموعه مقالات همایش تخصصی بافت­های شهری، وزارت مسکن و شهرسازی، سازمان ملی زمین و مسکن، تهران.

15-       عزیزی، شهرام، (1389)، تدوین و تعیین معیارهای شناخت بافت­های فرسوده شهری نمونه موردی: شیراز، استاد راهنما: خلیل حاجی پور، دانشگاه هنر اصفهان، دانشکده هنر و معماری، گروه شهرسازی.

16-       علوی تبار، (علیرضا)­، (1379)، بررسیالگویمشارکتشهرونداندرادارهامورشهرها­جاربجهانیوایران)­، سازمان شهرداری­های کشور، تهران، 152 صفحه.

17-       علی­اکبری، اسماعیل و عمادالدین، عذرا، (1387)، توانمندسازی کالبدی-کارکردی بافت­های فرسوده شهری مورد: شهر گرگان، اولین همایش بافت­های فرسوده شهری، چشم­انداز توسعه پایدار، ارزش­ها و چالش­ها، اهواز، صفحات (69-81).

18-       عندلیب، (علیرضا)، (1385نوسازیبافت­هایفرسودهحرکتینو درشهر تهران، سازمان نوسازی شهر تهران-ری­پور، تهران، 36 صفحه.

19-       ماجدی، حمید، (1389)، توسعه­هایشهریامروز،بافت­هایفرسودهآینده، هویت شهر، سال 4، شماره 6، تهران، صفحات (87-94).

20-       معاونت برنامه­ریزی­، پژوهش و فناوری اطلاعات شهرداری اصفهان-اداره آمار و تحلیل اطلاعات، (1391)، آمارنامه شهر اصفهان-1390، معاونت برنامه­ریزی­، پژوهش و فناوری اطلاعات شهرداری اصفهان، چاپ اول، اصفهان، 461 صفحه.

21-       معصومی اشکوری، (سید حسن)، (1387)، اصول و مبانی برنامه­ریزی منطقه­ای، پیام، چاپ چهارم، تهران، 152 صفحه.

22-       ملک محمد نژاد، صارم و تیکرانیان، ساناهین، (1387)، بررسی میزان کارایی معیارهای کمی در تعیین حوزه­های فرسوده شهری نمونه موردمطالعه:شهر فردوس، اولین همایش بافت­های فرسوده شهری، چشم­انداز توسعه پایدار، ارزش­ها و چالش­ها، اهواز، صفحات (1089-1103).

23-       منصوری، (سید امیر) و خانی، (علی)، (1387)، طرح ویژه نوسازی بافت­های فرسوده، جلد 6، سازمان نوسازی شهر تهران-ری­پور، تهران، 68 صفحه.

24-       میدلتون، مایکل، (1379)، نوسازی شهری در آمریکا، تجربه بالتیمور، حمیده محمد زاده تیتکانلو، هفت شهر، شماره 2، صفحات (59-65).

25-       هادیان، اکرم و دانشپور، سید عبدالهادی­، (1387)، نوسازی بافت­های فرسوده شهری و مشارکت شهروندان، اولین همایش بهسازی و نوسازی بافت­های فرسوده شهری، مشهد مقدس.

26-  یوسفی، اسماعیل و میترا جوینده مهر، 1387، تحلیلی برشاخص­های کالبدی فرسودگی بافت­های شهری (مطالعه موردی: بافت تاریخی شهر نهاوند)­، اولین همایش بافت­های فرسوده شهری، چشم­انداز توسعه پایدار، ارزش­ها و چالش­ها، اهواز، صفحات (1237-1247).

27- Hiraskar, GK, (1989), Fundamentals of town planning, Dhanpat Rai & Sons, Delhi.

28-  Ramanujam, Vasudevan and Saaty, L Thomas, (1981), Technological choice in the less developed countries: An analytic hierarchy approach, Technological Forecasting and Social Change, Vol19.

29-  Ruskin, John, (1849), The Seven Lamps of Architecture, Publisher: Project Gutenberg 2011.

30-  Saaty, Thomas L,­ (1990), How to make a decision: The analytic hierarchy process, European journal of Operational Research, Vol48, pp9-26

31-  Saaty, Thomas L and Peniwati, kirti and Shang, Jen S, (2007), the analytic hierarchy process and human resource allocation: Half the story, Mathematical and Computer Modeling, Vol46.