بررسی وضعیت مسکن براساس امکانات و تسهیلات اولیه در استان‌های ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار برنامه ریزی شهری و عضو هیأت علمی گروه شهرسازی دانشگاه هنر اصفهان

2 استادیار شهرسازی و عضو هیأت علمی گروه شهرسازی دانشگاه هنر اصفهان

3 دانشجوی کارشناسی ارشد برنامه ریزی شهری، دانشگاه علامه طباطبایی تهران

چکیده

شناخت وضعیت مسکن از نظر امکانات و خدمات وابسته و تنوع سکونتگاهی به عنوان ابزاری توانا در افزایش کارایی سیاست‌های حمایتی دولت و توزیع عادلانه خدمات و امکانات منطقه‌ای می‌باشد. در این پژوهش استان‌های ایران در خصوص دسترسی به امکانات و تسهیلات و تنوع مسکن مورد بررسی قرار گرفته است. هدف این پژوهش مشخص کردن استان‌های برخوردار و نا برخوردار از تسهیلات و امکانات وابسته به مسکن، سیستم دفع فاضلاب، مساحت زیربنا و نوع مسکن بر اساس ویلایی و یا آپارتمانی می‌باشد. در نهایت با تلفیق شاخص‌های 19 گانه، به رتبه بندی استان‌های کشور پرداخته شده است. روش تحقیق به صورت توصیفی- تحلیلی می‌باشد، برای تحلیل داده‌ها از روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) استفاده شده است. نتایج نشان می‌دهد، استان‌ سیستان و بلوچستان با وزن نهایی 022/0 در وضعیت بسیار محرومی قرار دارد و استان‌های هرمزگان و کرمان با میانگین وزن نهایی 0265/0 استان‌های محروم کشور می‌باشند. برخی از استان‌های کشور مانند؛ ایلام، کرمان، کهگیلویه و بویراحمد و ... از نظر وسعت و گسترده بودن واحد های سکونتگاهی وضعیت مناسبی دارند اما از نظر تسهیلات اولیه وضعیت مناسبی ندارند. تعدادی از استان‌های بزرگ کشور مانند تهران، البرز، مرکزی و... به عنوان استان‌های برخوردار از تسهیلات و امکانات اولیه می‌باشند اما وضعیت مناسبی از نظر سیستم‌های دفع فاضلاب شهری و مساحت واحدهای سکونتگاهی ندارند و امتیاز بزرگ آن‌ها برخوردار بودن از برخی امکانات اولیه مانند سیستم‌های حرارت و برودت مرکزی و یا سایر امکانات اولیه می‌باشند. استان اصفهان با وزن نهایی038/0 برخوردارترین استان ایران به شمار می‌آید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigates the type of housing and settlement facilities in the provinces of Iran

نویسندگان [English]

  • Ahmad Shahivandi 1
  • Mahmoud Mohammadi 2
  • Azam Abassi Mazraeeshahi 3
1 Isfahan Art University
2 Isfahan Art University
3 Allameh Tabatabai University of Tehran
چکیده [English]

Recognizing the diversity of housing and settlement facilities and services as a tool capable of increasing the efficiency of government support policies and regional distribution of services and facilities. In study the provinces of Iran in terms of access to facilities and housing diversity is studied. This study has identified the provinces privileged of facilities related to housing, sewage disposal systems, infrastructure and housing area is based on a villa or apartment. Finally, by combining 19 indicators to rank the provinces are discussed. Descriptive-analytical method for the analysis of the Analytic Hierarchy Process (AHP)is used. The results show that, Sistan-Baluchestan province with weight of 0.022 are deprived Hormozgan and Kerman provinces respectively are disadvantaged provinces of the country, with an average weight of0.0265.Some provinces, such as Ilam, Kerman, Kohgilouyeh Boyer Ahmad and the extent of extensive settlement units in good condition but not a good basic facilities .number of Large provinces such as Tehran, Alborz, Markazi and the provinces have the facilities are basic but good state of urban sewage disposal systems and the area of the settlement was not And enjoy the great privilege of some basic amenities such as central heating and cooling systems and other basic facilities.Isfahan with the weight of 0.038 is the most advantaged province along with the other provinces

کلیدواژه‌ها [English]

  • Housing
  • facilities
  • type of housing
  • Analytical Hierarchical Process (AHP)
  • Iran provinces

طرح مسئله

مسکن در زمره اساسی‌ترین و حساس‌ترین بخش‌ها در برنامه ریزی توسعه‌ی اقتصادی و اجتماعی است (رضایی راد و رفیعیان، 1390: 95) و یکی از بهترین راه‌های شناخت میزان توسعه و میزان نیل به اهداف توسعه اقتصادی و اجتماعی شناخت مسکن و بررسی امکانات و تسهیلات مسکن می‌باشد. در «بند ج» ماده 30 قانون برنامه چهارم اثرات بخش مسکن بر اقتصاد ملی و نقش تعادل بخشی آن در کاهش نابرابری‌ها تأکید شده و عدالت اجتماعی یکی از رویکرد‌های آن برشمرده شده است. طرح جامع مسکن نیز کاهش نابرابری‌های منطقه ای در برخورداری از مسکن مناسب را یکی از اهداف خود برشمرده است (دفتر برنامه‌ریزی و اقتصاد مسکن، 1388)، در حالی که برای مثال در مناطق روستایی سمنان، کرمان، هرمزگان و کهگیلویه و بویراحمد بیش از 20 درصد خانوار‌ها به آب بهداشتی دسترسی ندارند و حدود 6/5 درصد خانوار‌های شهری و 2/31 درصد خانوار‌های روستایی فاقد آب لوله کشی در منزل هستند (ارضروم چیلر، 1384: 54و56)، همچنین طبق مطالعات انجام گرفته در بسیاری از کشور‌های در حال رشد، بیش از نیمی از واحد‌های مسکونی آب لوله کشی نداشته‌اند و در این زمینه اختلاف بین مساکن شهری و روستایی فاحش است (اجمند نیا،1370: 31). برخورداری از آب سالم یکی از شاخص‌های مهم رفاه و یکی از مؤثرترین روش‌ها در ارتقای سطح بهزیستی و بهداشت، به ویژه در نقاط روستایی است، در کشورها و شهرهایی که رشد جمعیت ملایم و نقش دولت و نهادهای عمومی در ارایه خدمات سکونتی بارز است، این شاخص میزان بالایی دارد. برخورداری از نیروی برق، که امروزه از جملۀ بدیهی‌ترین مواهب تمدن جدید محسوب می­شود، کلید دستیابی به بسیاری از وسایل و امکانات رفاهی- بهداشتی است (زنجانی و کتابی، 1377: 110).

اما در حال حاضر مسئله ای که در سطح جهانی از آن صحبت می‌شود، کمبود واحد‌های مسکونی است. با این وجود آنچه که به کیفیت واحد‌های مسکونی مربوط می‌شود در بسیاری از نقاط دنیا رعایت نمی‌شود (فرهنگی منش، 1374: 1371). از جمله شاخص‌هایی که در تعیین کیفیت مسکن بسیار مهم است و در برنامه ریزی مسکن جزء جدایی ناپذیر آن محسوب می‌شود، امکانات و تسهیلات مسکن و خدمات وابسته به آن از جمله آب لوله کشی، برق،‌ تلفن ثابت، فاضلاب آشپزخانه، توالت،‌ حمام و ... است (بزی و جواهری، 1390: 197).برخورداری یا عدم برخورداری واحد‌های مسکونی از این خدمات بیانگر بسیاری از واقعیت‌های موجود در مسکن است. بنابراین لزوم توجه به مسکن و برنامه ریزی آن در غالب برنامه ریزی‌های ملی و منطقه ای بیش از پیش احساس می‌شود.

 

 

 

اهمیت و ضرورت تحقیق

حق تأمین مسکن مناسب برای آحاد جامعه، به تدریج از ابتدای قرن بیستم در کشور‌های صنعتی به عنوان یکی از حقوق «شهروندی» به رسمیت شناخته شد و یکی از وظایف دولت‌ها، تأمین مسکن مناسب برای ملت‌ها تعیین شده است (اطهاری، 1387: 1).اغلب دولت‌ها در پاسخ به اهمیت مسکن، برنامه‌ریزی مسکن را در قالب برنامه‌ریزی‌های ملی، منطقه‌ای و شهری به‌کار می‌برند (زیاری و دهقان 1382: 63).در هر کشوری به منظور تضمین استحکام اقتصاد اجتماعی جامعه در راستای ارتقای توسعه ملی، تهیه مسکن برای عموم، مقوله‌ای اساسی است. دسترسی به امکانات و خدمات مسکن در میان طبقات درآمدی از زمینه‌های توانمند‌سازی و ایجاد شرایط مساعد رفاه اقتصادی و اجتماعی برای بهره‌مندی و افزایش توان استفاده از فرصت‌های آموزشی، بهداشتی و مانند این‌ها در جهت رشد سرمایه انسانی است (زیاری و دیگران 1389: 29).

در دنیای امروز، مسکن و سرپناه بسیاری از جنبه های (عرصه های) زندگی انسانی را تحت شعاع خود قرار داده است. به طوری که بیش از 50 درصد درآمد هر خانوار را به خود اختصاص می‌دهد (ملکی و شیخی، 1388: 95) از این رو مسئله مسکن عمدتاً دامن‌گیر اقشار و طبقات کم‌درآمد و با درآمد متوسط از نظر کمی و کیفی، علاوه بر آن که اقشار وسیعی از توده‌های شهری را از رسیدن به مسکن مناسب محروم می‌سازد، باعث تحمیل هزینه‌های بالای مسکن بر بودجه خانوار‌های شهری می‌گردد (آقاصفری و دیگران، 1389: 69). اولین هدف از اهداف توسعه هزاره نیز کاهش فقر شهری می‌باشد، از طرفی فقرای شهری با مسائل و مشکلات زیست محیطی عمده مانند زیرساخت‌های ناکافی و و کمبود خدمات (نظیر آب بهداشتی و فاضلاب) به خصوص در بخش مسکن رنج می‌برند(Astuti & A. Prasetyo, 2014, 594).در بسیاری از کشور‌های در حال توسعه، مسکن ناکافی، فقدان بهداشت، رطوبت زیاد محل سکونت و ازدحام بیش از حد سلامت ساکنان را به ویژه در میان گروه‌های محروم به مخاطره می‌اندازد(Kahlmeier, et al, 2001,708). از مجموع مباحث فوق، اهمیت مسکن در برنامه‌ریزی‌های اقتصادی و اجتماعی دولت‌ها مشخص می‌گردد. پژوهش حاضر با بررسی میزان برخورداری همه شهرها و روستاهای کشور، بر مبنای دسترسی به تسهیلات اولیه، سیستم دفع فاضلاب و تنوع گونه های مسکن، راه را برای شناخت نیازمندی‌های هر یک از استان‌ها در بخش امکانات اولیه مسکن و زمینه‌های نا برخورداری هر استان هموارتر ساخته است.

 

 اهداف تحقیق

اهداف این پژوهش؛ مشخص کردن وضعیت برخورداری استان‌های کشور از لحاظ تسهیلات مسکن، سیستم دفع فاضلاب، مساحت مساکن و برخورداری از مساکن ویلایی یا آپارتمانی می‌باشد.

 

سؤالات تحقیق

این پژوهش درصدد است تا به پرسش‌های زیر پاسخ گوید:

1) چه تفاوتی بین استان‌های کشور از نظر برخورداری از تسهیلات و امکانات وابسته به مسکن وجود دارد؟

2) الگوی واحد های مسکونی از نظر نوع واحد ها (ویلایی یا آپارتمانی) و مساحت زیربنا در بین استان‌های ایران چگونه است؟

 

مبانی نظری تحقیق

ادبیات موضوع

یکجانشینی و سکونت در شهرها را می‌بایست محصول انقلاب کشاورزی دانست چرا که بعد از این دوره بود که بشر با شکل جدیدی از سکونت آشنا شد. با این حال تا قبل از انقلاب صنعتی این شیوه سکونت سهم بسیار ناچیزی داشته است. پس از انقلاب صنعتی، شهرها محل تجمع و انبوهی فعالیت‌های اقتصادی و به ویژه صنعتی گردید. به همین منظور انبوه مهاجرین از روستاها به جستجوی فرصت‌های جدید کاری به شهرها سرازیر شدند. بیماری‌های واگیردار مهم‌ترین عامل در تعدیل جمعیت شهرها و عدم ثبات شهرها در این دوره بوده است. اما پس از انقلاب پزشکی بود که شهرها توانستند بیش از پیش ثبات پیدا کرده و بر جمعیتشان افزوده گردد. به تدریج این افزایش جمعیت و در نتیجه افزایش نیاز به مسکن و همچنین هزینه تأمین مسکن باعث ظهور برنامه‌ریزی مسکن در جهان گشت و دولت‌ها به طور جدی به این مسئله پرداختند (عبدی، 1:1387).در ایران مانند دیگر کشور‌های در حال توسعه، رشد سریع جمعیت شهر‌ها در کنار رشد طبیعی جمعیت، ناشی از مهاجرت گسترده روستاییان به شهر‌ها بوده است و باعث بروز مشکلات مربوط به کمبود مسکن شده است. حاشیه نشینی در شهرهای بزرگ ایران مانند دیگر کشور‌های در حال توسعه، بسیار نمایان است. از یکسو اهمیت اقتصادی و اجتماعی مسکن، این بخش را کانون توجهات عمومی قرار داده است و از سوی دیگر به دلیل اشتغال زایی این بخش و ارتباط آن با بسیاری از بخش‌های دیگر اقتصادی، به عنوان ابزاری مناسب در جهت تحقق سیاست‌های اقتصادی تلقی می‌شود (عزیزی،1384: 32).

مقوله مسکن دارای مفهومی گسترده و پیچیده است و از ابعاد متنوعی برخوردار می‌باشد. از این رو نمی‌توان تعریف جامع و واحدی از آن ارایه نمود. مسکن به عنوان یک مکان فیزیکی، سرپناه اولیه و اساسی خانوار به حساب می‌آید. در این سرپناه برخی از نیازهای اولیه خانوار یا فرد همچون خواب، استراحت، حفاظت در برابر شرایط زیست در مقابل طبیعت تأمین می‌شود (اهری، 1367: 7).مفهوم مسکن علاوه بر ساخت فیزیکی که یک خانواده به عنوان سر پناه مورد استفاده قرار می‌دهد، کل محیط مسکونی را نیز در برمی­گیرد که شامل کلیه خدمات و تأسیسات اجتماعی و تسهیلات عمومی ضروری مورد نیاز برای بهزیستی خانواده و طرح‌های اشتغال، آموزش و تندرستی افراد است (مخبر، 1363: 18). مسکن برآیندی از انواع نقش‌ها می‌باشد. در واقع، مسکن یک ساختار است و به عنوان یک سرپناه در مقابل عوامل استرس‌زای محیطی از قبیل آب و هوا، محیط زیست، سر و صدا، بیماری‌ها و سموم ایفای نقش می‌کند. فضای فیزیکی مسکن از دو جنبه قابل بررسی می‌باشد: ساختار فنی مسکن شامل مبلمان، مهندسی ساختمان و اتصال به شبکه‌های فاضلاب، آب لوله‌کشی، برق، ارتباطات و محیط طبیعی و جغرافیایی، یا محیط اطراف. همچنین مسکن از جنبه‌های اجتماعی، روانی و اقتصادی نیز قابل بررسی می‌باشد (Athens,2004,4). در دومین اجلاس اسکان بشر (1996) که در استانبول برگزار شد مسکن مناسب چنین تعریف شده است: سر پناه مناسب تنها به معنای وجود یک سقف بالای سر هر شخص نیست، سرپناه مناسب یعنی آسایش مناسب، امنیت مالکیت، پایداری و دوام سازه‌ای، روشنایی، تهویه و سیستم گرمایی مناسب، زیر ساخت‌های اولیه مناسب از قبیل آب رسانی، بهداشت و آموزش، دفع زباله، کیفیت مناسب زیست محیطی، عوامل بهداشتی مناسب، مکان مناسب و قابل دسترسی از نظر کار و تسهیلات اولیه است که همه این موارد باید با توجه به استطاعت مالی مردم تأمین شود (پور محمدی، 1379: 30).

تجربه کشور‌های مختلف در نگاه به موضوع شاخص‌های مسکن،‌ حاکی از توجه شایان به این موضوع است. اهمیت آن تا حدی است که تحقیقات و پژوهش‌های گسترده‌ای در موضوع شاخص‌ها به عمل آمده و نتایج آن به صورت کتب، مقالات و گزارشات علمی فراوان منتشر گردیده است (عزیزی،1384: 26). برای مثال در اکتبر 1990، بانک جهانی و مرکز سکونتگاه‌های انسانی سازمان ملل[1] (که امروزه آن را هبیتات[2] می‌نامند)، مشترکاً کار بر روی برنامه‌ی شاخص‌های مسکن را بر عهده گرفتند که با بودجه و حمایت آژانس ایالت متحده برای توسعه‌ی بین‌المللی[3] انجام گرفت. در این برنامه با استفاده از حدود 40 شاخص، به بررسی مسکن در 52 شهر از کشور های مختلف پرداختند(flood,2012, 503).

از بخش‌های عمده مورد بررسی در شاخص‌های مسکن توجه به بعد کیفی مسکن به عنوان بخش مهمی از آن، توجه به امکانات و تسهیلات مسکن می‌باشد، برای مثال به ذکر مواردی از آن می‌پردازیم:

آتنز[4] (2004) در پژوهش خود تحت عنوان «مسکن سالم در نیکاراگوئه: رویکردی تقاطعی به بهبود معاش» بر تأثیرات منفی مسکن با استاندارد پایین نیکاراگوئه بر سلامت جسمی، روحی و اجتماعی مردم تمرکز می‌کند و منابعی را از سازمان بهداشت جهانی، سازمان بهداشت قاره آمریکا و شبکه مسکن سالم آمریکا برای ایجاد چارچوبی به منظور درک روابط زیاد بین کیفیت مسکن و وضعیت سلامتی بررسی و فعالیت‌هایی در سطح منطقه ای را برای ارتقاء مسکن سالم پیشنهاد می‌نماید؛ و در نهایت، راهکارهایی را برای بالا بردن استانداردهای مسکن در نیکاراگوئه در جهت ارتقاء سطح سلامت مردم پیشنهاد می‌نماید. رحمان[5] و سایرین (2013) در فصل چهارم کتاب خود با عنوان "نیروهای فقر در بنگلادش روستایی" به بررسی مسکن و تسهیلات خانوار می‌پردازند و رفاه خانوار را تابع عوامل متعددی علاوه بر درآمد و مصرف بر می‌شمرند. آن‌ها بیان می‌کنند که خانوارها با مخارج مصرفی بالاتر احتمالاً مسکن، برق، تسهیلات بهداشتی و آب آشامیدنی بهتری دارند. همچنین، طی سال‌های 2004 الی 2009 در طبقات مختلف اقتصادی، در آب آشامیدنی لوله کشی و جریان برق بهبود حاصل شده است و بهبود در امکانات بهداشتی بیانگر بالا رفتن آگاهی در خصوص سلامتی می‌باشد. عزیزی (1384) در مقاله‌ای تحت عنوان «تحلیلی بر جایگاه و دگرگونی شاخص‌های مسکن شهری در ایران» به بررسی شاخص‌های مسکن و سیر تحول آن‌ها در طی سال‌های 1335-1375 می‌پردازد. در این مقاله شاخص‌های کیفیت و دسترسی به خدمات به عنوان یکی از زیر شاخص‌های جمعیتی، اجتماعی و فرهنگی مسکن مورد بررسی قرار گرفته است. این پژوهش روند برخورداری واحد‌های مسکونی از برق و آب لوله کشی در کشور را رو به بهبود برآورد کرده است. اطهاری (1384) در مقاله‌ای با عنوان «فقر مسکن در ایران: فقر سیاست اجتماعی» تجهیزات نامناسب مسکن را یکی از ابعاد درونی فقر مسکن برشمرده است.

ستار زاده (1388) در مقاله‌ای با عنوان «بررسی شاخص‌های جمعیتی مسکن ایران در سال 1385»، شاخص‌های مسکن را در دو بخش عمده شاخص‌های کمی و کیفی بررسی می‌کند و در بخش شاخص‌های کیفی واحد‌های مسکونی،‌ به بررسی بافت واحد‌های مسکونی از نظر تسهیلات رفاهی می‌پردازد. این مقاله تأکید دارد که اهمیت کاربرد شاخص‌های تسهیلات رفاهی و تجهیزات واحد مسکونی در برنامه ها و سیاست‌گذاری‌های مسکن آنقدر زیاد است که در بسیاری از کشورهای پیشرفته صنعتی وجود این تأسیسات به عنوان حداقل استانداردهای موجود در مسکن، در آیین نامه های ساختمانی درج گردیده است.

صارمی و ابراهیم پور (1391) در مقاله ای با عنوان «بررسی شاخص‌های مسکن ایران و جهان (مطالعه موردی: ایران، انگلیس و فرانسه)» به مقایسه شاخص‌های کمی، کیفی و اقتصادی مسکن در میان کشور های فوق پرداخته‌اند. در بخش شاخص‌های مربوط به تسهیلات مسکن، مشخص شده است که شهرهای کشورمان جز در شاخص مربوط به سیستم حرارت مرکزی، با اختلاف 74 درصد با کشور فرانسه و 78 درصد با کشور انگلیس، در سایر شاخص‌ها اختلافی فاحشی با این دو کشور ندارد.

 

امکانات و تسهیلات مسکن

یکی از شاخص‌هایی که در تعیین کیفیت مسکن بسیار مهم بوده و در برنامه ریزی مسکن جزء جدایی ناپذیر مسکن است، امکانات و تسهیلات و خدمات اساسی مسکن است. در واقع تأمین تسهیلات رفاهی مکمل مسکن در کنار تأمین سرپناه امن و سالم از جمله نیازهای اساسی سکونتی به شمار می‌روند، که نقش مهمی در تأمین سلامت و رفاه جسمی دارند. در نظر گرفتن تسهیلات و خدمات مناسب، موجب افزایش سطح ارتقای بهداشت مسکن و در نتیجه سلامتی ساکنان آن می‌شود. ازجمله عوامل مؤثر در این مقوله را می‌توان درصد برخورداری از خدمات اساسی همچون شبکه برق سراسری، گاز لوله کشی تسهیلات آشپزخانه، حمام و دست‌شویی بهداشتی دانست (بزی و جواهری،1390: 197).به تدریج که مسکن از حالت تک منظوری خارج و علاوه بر جنبۀ سرپناه بودن آن، جنبه های دیگری از رفاه و آسایش اجتماعی نیز اضافه می‌شود، حدود برخورداری واحدهای مسکونی از تسهیلات و تجهیزات ضروری زندگی خود به صورت شاخص جدیدی برای ارزیابی وضع واحدهای مسکونی در می‌آید. این شاخص که به صورت درصدی مشخص می‌شود، برای اندازه گیری کیفیت مسکن و برخورداری از تسهیلات سکونتی بکار می‌رود. عمده‌ترین وجه این تسهیلات عبارتند از: وجود آب لوله کشی، برق، حمام، امکانات جدید گرمایی در واحدهای مسکونی، و استفاده خانوارها از وسایلی چون رادیو، تلویزیون، یخچال و وسایلی از این قبیل است (زنجانی، 1371: 165).

 

روش پژوهش

این پژوهش از نوع توصیفی - تحلیلی بوده و نوشتار‌های نظری با استفاده از روش کتابخانه‌ای و مرور پژوهش‌ها و نوشتار‌های مربوط به کیفیت مسکن و مقولات مرتبط با مسکن انجام گرفته است. بررسی وضعیت مسکن استان‌های کشور از لحاظ امکانات و تسهیلات اولیه با استفاده از 3 معیار کلی و 19 شاخص قابل اندازه گیری انجام گرفته است. شاخص‌های جمع آوری شده برگرفته از مرکز آمار ایران در سال 1390 بوده است. در زیر به معرفی هر یک از شاخص‌های مذکور پرداخته می‌شود.

 

شاخص های تسهیلات مسکن:

1- دسترسی به آب لوله‌کشی، 2-دسترسی به شبکه گاز لوله‌کشی، 3-دسترسی به خط تلفن ثابت، 4-دسترسی به برق، 5-سیستم حرارت مرکزی، 6-سیستم حرارت و برودت مرکزی، 7-دارا بودن حداقل آشپزخانه، ‌8-حداقل حمام و 9-حداقل توالت.

 

شاخص‌های شبکه جمع‌آوری فاضلاب شهری:

1-شبکه فاضلاب عمومی، 2-شبکه فاضلاب اختصاصی، 3-مخزن ویژه یا سپتیک تانک، 4-چاه جذبی و 5-محیط اطراف.

 

شاخص‌های گونه مسکن:

1-مسکن ویلایی و 2-مسکن آپارتمانی 3-مسکن با مساحت کمتر از 50 مترمربع، 4-مسکن با مساحت بیشتر از 51 متر و کمتر از 200 مترمربع و 5- مسکن با مساحت بیش‌تر از 201 متر مربع.

روش پژوهش به این صورت بوده است که، ابتدا درصد دسترسی به هر یک از شاخص‌های مطرح شده در بالا به کمک نرم‌افزار Excel محاسبه شده، سپس مطابق با روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP[6]) درصد دسترسی به هر یک از شاخص‌ها بر اساس واحدهای مسکونی شهری و روستایی هر استان مورد مقایسه قرار گرفته، سپس داده‌ها با استفاده از روش درون‌یابی برای ورود به محیط نرم افزارExpert choice استاندارد شده است. در واقع در این روش تابعی به دست می‌آید که از تمامی داده‌های مد نظر می‌گذرد. داده‌های مربوط به امکانات و تسهیلات استان‌ها (گزینه‌ها)، با صرف‌نظر کردن از اعداد منفی، اعدادی مابین صفر و 86/83 درصد می‌باشد. با توجه به قابلیت نرم‌افزار، اعداد صرف‌نظر از اعداد منفی، بایستی مابین 9-1 باشند. حال اگر داده‌های مربوط به گزینه‌ها را   و اعداد مابین9-1 را  فرض کنیم، خواهیم داشت:

 

 

و بنابر‌این معادله خطی که از این نقاط می‌گذرد برابر خواهد بود با:

(معادله 1)

بنابر‌این با وارد کردن  ها، یعنی داده‌های حاصل از تفریق،  ها، یا اعداد متناظر مربوط به هر داده، که بین 9-1 می‌باشد حاصل می‌شود.

همچنین در همین مرحله، با تعریفf(x) مناسب در نرم‌افزار Excel، شیوه برخورد با اعداد منفی به این صورت خواهد بود که هنگام محاسبه، علامت منفی در معادله لحاظ نشود، اما این علامت در جواب نهایی لحاظ گردد. علت این امر آن است که علامت منفی در واقع به معنی ارجحیت گزینه ستونی به سطری می‌باشد و ارزش عددی ندارد. بعد از این مرحله معیار‌های کلی، معیار‌ها و شاخص‌های مربوطه نسبت به یکدیگر مورد مقایسه و ارزیابی قرار گرفته و نهایتاً نتایج نهایی با استفاده از نمودار و نقشه‌های GIS نمایش داده شده‌اند.

 

یافته های تحقیق

برای تحقق فرآیند پژوهش و تسهیل در تفهیم مطالب همه مراحل پژوهش به صوت مختصر ارائه شده است. با توجه به شکل 1، این فرآیند در 5 سطح که شامل؛ هدف، معیارهای کلی، معیارهای فرعی، شاخص‌ها و در نهایت گزینه­ها که همان استان‌های کشور می‌باشند ترسیم شده است.

همه این شاخص‌ها و معیارهای اصلی و فرعی بر اساس نظرات کارشناسان مقایسه و امتیاز گذاری شده‌اند. در زیر به تشریح این فرآیند پرداخته می‌شود.

 

شکل 1- ساختار سلسله مراتبی تعریف شده برای نرم‌افزار EC

 

معیار‌های کلی در واقع ملاک‌های متضمن هدف و سازنده آن می‌باشند و به گونه‌ای وسیله ای برای اندازه‌گیری اهداف محسوب می‌شوند. جدول 1، نشان‌دهنده‌ی اهمیت نسبی معیار‌های کلی از دیدگاه کارشناسان می‌باشد. بر این اساس تسهیلات مسکن (که شامل 8 شاخص قابل اندازه گیری بوده) هشت برابر سیستم دفع فاضلاب دارای اهمیت بوده، نوع تسهیلات دو برابر گونه مسکن (مساحت، ویلایی و آپارتمانی بودن) ارزش و اهمیت داشته است همچنین نوع مسکن چهار برابر سیستم فاضلاب دارای اهمیت بوده است. نرخ ناسازگاری مقایسه زوجی این معیار‌های کلی 02/0 می‌باشد که نشان‌دهنده دقت قابل قبول این مقایسه است.

 

 

جدول 1- مقایسه زوجی معیار‌ها بر اساس مقایسه عددی

معیار‌ها

تسهیلات مسکن

سیستم دفع فاضلاب

نوع مسکن

تسهیلات مسکن

1

8

2

سیستم دفع فاضلاب

8/1

1

4/1

نوع مسکن

2/1

4

1

به طور کلی معیار نوع مسکن دارای دو زیر معیار فرعی (مساحت و گونه مسکن)، می‌باشد با توجه به نظرات کارشناسان که در جدول 2 مندرج شده، مساحت مسکن ارزش و اهمیت بیشتری از گونه مسکن بر اساس ویلایی یا آپارتمانی بودن دارد. نرخ ناسازگاری مقایسه زوجی معیار‌های مربوط به نوع مسکن برابر با صفر می‌باشد.

 

جدول 2- مقایسه زوجی معیارهای مربوط به نوع مسکن بر اساس مقایسه عددی

معیار‌‌ها

مساحت مسکن

گونه مسکن

مساحت مسکن

1

4

گونه مسکن

4/1

1

بر اساس واقعیتی که وجود دارد، هر چه مساحت واحدهای مسکونی بالاتر باشد، رفاه، آسایش و رضایتمندی ساکنین بالاتر خواهد بود، با توجه به جدول 3، واحدهای مسکونی بیش از 200 متر مربع هشت برابر واحدهای مسکونی کمتر از 50 متر و سه برابر واحدهای مسکونی بین 51 تا 200 مترمربع دارای ارزش و اهمیت بوده‌اند. نرخ ناسازگاری این شاخص‌ها برابر با 04/0 می‌باشد که نشان‌دهنده دقت بالای آن است.

 

جدول 3- مقایسه زوجی ‌شاخص‌های مربوط به مساحت مسکن بر اساس مقایسه عددی (متر مربع)

شاخص‌ها

کمتر از 50

200-51

بیش از 201

کمتر از 50 متر مربع

1

5/1

8/1

200-51 متر مربع

5

1

3

بیش از 201 متر مربع

8

3

1

یکی دیگر از شاخص‌های که در معیار نوع مسکن جای داده شده گونه مسکن از نظر ویلایی و آپارتمانی بودن است. بر این اساس و با توجه به نظرات کارشناسان اهمیت واحدهای مسکونی ویلایی 6 برابر واحدهای آپارتمانی می‌باشد.

جدول 4- مقایسه زوجی ‌شاخص‌های مربوط به گونه مسکن بر اساس مقایسه عددی

شاخص‌ها

مسکن ویلایی

مسکن آپارتمانی

مسکن ویلایی

1

6

مسکن آپارتمانی

6/1

1

نرخ ناسازگاری شاخص‌های گونه مسکن برابر با صفر می‌باشد. با توجه به جدول 5 که به مقایسه ارزش و اهمیت شاخص‌های تسهیلات از نظر کارشناسان پرداخته، شاخص‌های آب لوله کشی، برق و گاز نسبت به سایر شاخص‌ها از با اهمیت‌ترین و شاخص‌های مانند؛ سیستم حرارت و برودت مرکزی، تلفن ثابت و آشپزخانه نسبت به سایر شاخص‌ها از اهمیت کمتری برخوردار می‌باشند. نرخ ناسازگاری شاخص‌‌های مربوط به تسهیلات مسکن برابر با 1/0 می‌باشد.

 

جدول 5- مقایسه زوجی شاخص‌های مربوط به تسهیلات مسکن بر اساس مقایسه عددی

شاخص‌ها

آب لوله کشی

برق

گاز

تلفن ثابت

سیستم حرارت مرکزی

سیستم حرارت

 و برودت مرکزی

آشپزخانه

حمام

توالت

آب لوله کشی

1

4

6

9

9

9

9

8

3-

برق

4-

1

5

8

9

9

7

6

8-

گاز

6-

5-

1

8

9

9

7

4

4-

تلفن ثابت

9-

8-

8-

1

5

4

4

3

8-

سیستم حرارت مرکزی

9-

9-

9-

5-

1

4-

3-

3-

9-

سیستم حرارت و برودت مرکزی

9-

9-

9-

4-

4

1

2-

2-

9-

آشپزخانه

9-

7-

7-

4-

3

2

1

2-

9-

حمام

8-

6-

4-

3-

3

2

2

1

8

توالت

3

8

4

9

9

9

9

8

1

 

بر اساس نظرسنجی­های انجام شده، سیستم فاضلاب عمومی و اختصاصی از با اهمیت‌ترین سیستم‌های دفع فاضلاب می‌باشند، این در حالی است که اکثر شهرهای کشور حتی کلان شهرها فاقد سیستم جمع آوری، دفع، تفکیک و استفاده مجدد از فاضلاب‌های شهری می‌باشند. دفع فاضلاب در محیط اطراف یا به کمک چاه جذبی و مخزن ویژه از نامطلوب‌ترین روش‌های دفع فاضلاب می‌باشد که هم اکنون بسیاری از شهرهای کوچک کشور و روستاها از این روش‌ها استفاده می‌نمایند. نرخ ناسازگاری شاخص‌‌های مربوط به شبکه فاضلاب برابر با می‌باشد.

 

 

 

جدول 6- مقایسه زوجی شاخص‌‌های مربوط به نوع شبکه فاضلاب بر اساس مقایسه عددی

شاخص‌ها

فاضلاب عمومی

فاضلاب اختصاصی

مخزن ویژه

چاه جذبی

محیط اطراف

فاضلاب عمومی

1

1

4

7

8

فاضلاب اختصاصی

1

1

4

7

8

مخزن ویژه

4-

4-

1

3

5

چاه جذبی

7-

7-

3-

1

3

محیط اطراف

8-

8-

5-

3-

1

 

تحلیل یافته‌ها به تفکیک معیار‌ها و شاخص‌ها

پس از استخراج اعداد و ارقام مسکن هر استان که از مرکز آمار ایران به دست آمده و ضریبی که هر معیار از طریق نظرات کارشناسان لحاظ شده نتایج نهایی به صورت جداول زیر ارائه می‌گردد. لازم به ذکر است که نتایج بر اساس خروجی‌های نرم‌افزار[7]EC می‌باشد. وزن و امتیاز نسبی هر یک از استان‌ها به تفکیک معیار‌ها به صورت جدول 7 می‌باشد. در رابطه با تسهیلات مسکن: استان‌های تهران و قم با وزن 039/0 برخوردارترین (مناسب‌ترین) استان‌ها می‌باشند و استان‌های کرمان، هرمزگان و سیستان و بلوچستان محروم‌ترین (نامناسب‌ترین) استان‌های کشور می‌باشند.

 

جدول 7- وزن نسبی استان‌های کشور در رابطه با معیار‌ها

استان

تسهیلات مسکن

سیستم دفع فاضلاب

گونه مسکن

مساحت مسکن

آ. غربی

0.035

0.034

0.022

0.031

آ. شرقی

0.033

0.033

0.062

0.039

اردبیل

0.031

0.03

0.034

0.029

اصفهان

0.038

0.036

0.019

0.041

البرز

0.038

0.029

0.014

0.032

ایلام

0.032

0.032

0.055

0.035

بوشهر

0.032

0.033

0.036

0.032

تهران

0.039

0.032

0.015

0.026

چهارمحال...

0.033

0.033

0.044

0.042

خ. جنوبی

0.027

0.029

0.04

0.03

خ. رضوی

0.034

0.029

0.019

0.029

خ. شمالی

0.029

0.029

0.037

0.026

ادامه جدول 7- وزن نسبی استان‌های کشور در رابطه با معیار‌ها

استان

تسهیلات مسکن

سیستم دفع فاضلاب

گونه مسکن

مساحت مسکن

خوزستان

0.032

0.038

0.035

0.037

زنجان

0.032

0.029

0.031

0.03

سمنان

0.036

0.029

0.018

0.037

سیستان...

0.018

0.029

0.051

0.027

فارس

0.033

0.029

0.031

0.037

قزوین

0.035

0.03

0.016

0.028

قم

0.039

0.029

0.014

0.031

کردستان

0.032

0.053

0.035

0.029

کرمان

0.025

0.03

0.05

0.03

کرمانشاه

0.032

0.046

0.034

0.029

کهگیلویه ...

0.029

0.03

0.05

0.033

گلستان

0.03

0.029

0.034

0.03

گیلان

0.028

0.034

0.023

0.029

لرستان

0.031

0.032

0.044

0.033

مازندران

0.034

0.03

0.026

0.032

مرکزی

0.037

0.031

0.015

0.032

هرمزگان

0.025

0.031

0.031

0.028

همدان

0.035

0.033

0.02

0.032

یزد

0.035

0.029

0.047

0.046

 

در رابطه با سیستم دفع فاضلاب، به ترتیب استان‌های کردستان، کرمانشاه، خوزستان، اصفهان و آذربایجان غربی برخوردارترین استان‌ها (مناسب‌ترین روش دفع فاضلاب) بوده و استان‌های یزد، گلستان، قم، فارس، سیستان و بلوچستان، سمنان، زنجان، خراسان شمالی، خراسان رضوی، خراسان جنوبی و البرز استان‌های محروم‌تر (نامناسب‌ترین روش دفع فاضلاب) کشور می‌باشند.

استان‌های آذربایجان شرقی، ایلام، سیستان و بلوچستان، کرمان و کهگیلویه و بویراحمد مناسب‌ترین استان‌ها در رابطه با گونه مسکن (داشتن تعداد مسکن ویلایی) می‌باشند و استان‌های قم، البرز، مرکزی، تهران و قزوین محروم‌ترین استان‌ها (حداقل برخورداری از واحدهای ویلایی) می‌باشند. این به این معنی می‌باشد که استان‌های محروم در این خصوص کمترین تعداد واحد‌های مسکونی ویلایی و بیشترین تعداد واحد‌های آپارتمانی را تشکیل می‌دهند.

در رابطه با مساحت مسکن، استان‌های یزد، چهارمحال و بختیاری، اصفهان و آذربایجان شرقی برخوردارترین (وسعت مناسب سکونتگاه) استان‌های قزوین، هرمزگان، سیستان و بلوچستان، تهران و خراسان شمالی محروم‌ترین استان‌های می‌باشند.

تقسیم‌بندی استان‌ها به 5 گروه محروم، خیلی محروم، کمتر برخوردار، نسبتاً برخوردار و برخوردار به صورت جدول 8 می‌باشد:

جدول 8- میزان برخورداری و نا برخورداری استان‌های کشور به تفکیک معیار‌های مربوط به امکانات و تسهیلات مسکن

مساحت مسکن

استان

گونه مسکن (ویلایی)

استان

سیستم دفع فاضلاب

استان

وضعیت تسهیلات مسکن

استان

برخوردار

یزد

چهارمحال و بختیاری

اصفهان

برخوردار

آ. شرقی

ایلام

سیستان و بلوچستان

کرمان

کهگیلویه

 

برخوردار

کردستان

کرمانشاه

برخوردار

تهران

قم

اصفهان

البرز

مرکزی

سمنان

آ. غربی

قزوین

همدان

یزد

نسبتاً برخوردار

آذربایجان شرقی

خوزستان

سمنان

فارس

ایلام

نسبتاً برخوردار

یزد

چهارمحال بختیاری

لرستان

خ. جنوبی

نسبتاً برخوردار

خوزستان

اصفهان

آ. غربی

نسبتاً برخوردار

خ. رضوی

مازندران

آ. شرقی

چهارمحال

فارس

ایلام

بوشهر

خوزستان

زنجان

کردستان

کرمانشاه

اردبیل

لرستان

 

 

ادامه جدول 8- میزان برخورداری و نابرخورداری استان‌ها به تفکیک معیار‌های مربوط به امکانات و تسهیلات مسکن

مساحت مسکن

استان

گونه مسکن (ویلایی)

استان

سیستم دفع فاضلاب

استان

وضعیت تسهیلات مسکن

استان

کمتر برخوردار

کهگیلویه و بویراحمد

لرستان

البرز

بوشهر

مازندران

مرکزی

همدان

آذربایجان غربی

قم

کمتر برخوردار

خ. شمالی

بوشهر

خوزستان

کردستان

اردبیل

کرمانشاه

گلستان

زنجان

فارس

کمتر برخوردار

گیلان

آ. شرقی

بوشهر

چهارمحال

همدان

کمتر برخوردار

گلستان

خ. شمالی

کهگیلویه

گیلان

خراسان جنوبی

محروم

خراسان جنوبی

زنجان

کرمان

گلستان

اردبیل

خراسان رضوی

کردستان

کرمانشاه

گیلان

محروم

مازندران

گیلان

آ. غربی

همدان

محروم

ایلام

تهران

لرستان

مرکزی

هرمزگان

محروم

کرمان

هرمزگان

خیلی محروم

قزوین

هرمزگان

سیستان

تهران

خ. شمالی

خیلی محروم

اصفهان

خ. رضوی

سمنان

قزوین

تهران

مرکزی

البرز

قم

خیلی محروم

اردبیل

قزوین

کرمان

کهگیلویه

مازندران

البرز

خ. جنوبی

خ. رضوی

خ. شمالی

زنجان

سمنان

سیستان

فارس

قم

گلستان

یزد

خیلی محروم

سیستان و بلوچستان

یافته‌ها در رابطه با امکانات و تسهیلات مسکن (تلفیق یافته‌ها)

امتیاز نهایی کلیه استان‌های کشور، که با ترکیب همه شاخص‌های مورد مطالعه بدست آمده مطابق با نمودار زیر می­باشد.

 

شکل 2- امتیاز نهایی مسکن استان‌های کشور

 

بر اساس تحلیل‌های نهایی پژوهش و مطابق با نمودار بالا، استان اصفهان به عنوان برخوردارترین استان در بین استان‌های کشور می‌باشد، پس از آن استان‌های یزد، البرز، تهران، سمنان، قم، آذربایجان غربی، چهارمحال و بختیاری و مرکزی با اختلاف بسیار کمی نسبت به استان اصفهان به عنوان استان‌های برخوردار برآورد شده‌اند.

استان‌های آذربایجان شرقی، ایلام، مازندران، همدان، خوزستان، فارس، قزوین، کردستان، کرمانشاه، بوشهر، خراسان رضوی و لرستان به عنوان استان های نسبتاً برخوردار محسوب می‌شوند.

استان‌های اردبیل، زنجان، گیلان، کهگیلویه و بویراحمد، گلستان، خراسان شمالی و خراسان جنوبی به صورت کمتر برخوردار، استان های کرمان و هرمزگان به عنوان استان‌های محروم کشور. همچنین استان سیستان و بلوچستان به عنوان تنها استان بسیار محروم کشور شناخته شده است. امتیاز مربوط به استان‌ها و همچنین طبقه­بندی استان‌های کشور در جدول 9 و نقشه 1 ارائه شده است.

جدول 9- امتیاز ترکیبی نهایی و سطح برخورداری استان‌ها

استان

امتیاز

استان

رتبه

وضعیت نسبی

آ. شرقی

0.034

اصفهان

1

برخوردار

آ. غربی

0.035

یزد

2

اردبیل

0.031

البرز

3

اصفهان

0.038

تهران

4

البرز

0.036

سمنان

5

ایلام

0.034

قم

6

بوشهر

0.032

آ. غربی

7

تهران

0.036

چهارمحال...

8

چهارمحال

0.035

مرکزی

9

خ. جنوبی

0.028

آ. شرقی

10

نسبتاً برخوردار

خ. رضوی

0.032

ایلام

11

خ. شمالی

0.029

مازندران

12

خوزستان

0.033

همدان

13

زنجان

0.031

خوزستان

14

سمنان

0.036

فارس

15

سیستان ...

0.022

قزوین

16

فارس

0.033

کردستان

17

قزوین

0.033

کرمانشاه

18

قم

0.036

بوشهر

19

کردستان

0.033

خ. رضوی

20

کرمان

0.027

لرستان

21

کرمانشاه

0.033

اردبیل

22

کمتر برخوردار

کهگیلویه

0.031

زنجان

23

گلستان

0.03

کهگیلویه...

24

گیلان

0.028

گلستان

25

لرستان

0.032

خ. شمالی

26

مازندران

0.034

خ. جنوبی

27

مرکزی

0.035

گیلان

28

هرمزگان

0.026

کرمان

29

محروم

همدان

0.034

هرمزگان

30

یزد

0.037

سیستان

31

بسیار محروم

 

 

 

نتیجه گیری و ارائه پیشنهادها

مسکن از اساسی‌ترین و حساس‌ترین بخش‌ها در برنامه‌ریزی توسعه اقتصادی و اجتماعی می‌باشد. مفهوم مسکن علاوه بر ویژگی کالبدی و فیزیکی که به عنوان محافظ ساکنان در برابر شرایط محیطی و انسانی می‌باشد، همه پارامترهای محیط مسکونی که شامل خدمات اجتماعی و تسهیلات عمومی ضروری برای اشتغال، آموزش و تندرستی افراد ساکن می­باشند را در بر می‌گیرد.

 از نظر تسهیلات و امکانات اولیه، استان‌های تهران و قم بالاترین میزان برخورداری از امکانات را داشته‌اند و استان سیستان و بلوچستان به عنوان محروم‌ترین استان شناخته شد. همچنین در رابطه با نوع مسکن که شامل دو زیر معیار مساحت مسکن و گونه مسکن می‌باشد، استان آذربایجان شرقی دارای بیشترین تعداد واحدهای مسکونی ویلایی می‌باشد و محروم‌ترین استان‌ها قم، البرز، مرکزی و تهران می‌باشند. استان یزد برخوردارترین استان به لحاظ وسعت واحدهای مسکونی می‌باشد. همچنین استان‌های چهارمحال و بختیاری،‌ اصفهان و آذربایجان شرقی نیز از وضعیت مطلوبی برخوردار بوده‌اند. استان‌های خراسان شمالی، تهران، سیستان و بلوچستان، هرمزگان و قزوین نیز محروم‌ترین استان‌ها معرفی شده­اند.

وضعیت استفاده از سیستم‌های فاضلاب عمومی و خصوصی در ایران بسیار ضعیف است، به طوری که هیچ کدام از شهرهای کشور دارای سیستم منظم جمع آوری، دفع و استفاده مجدد از فاضلاب و آب‌های سطحی ناشی از بارش‌های سالانه را ندارند، در واقع آب‌های ناشی از بارش‌های سالیانه که در شهرها اتفاق می‌افتد به جای برگشت به چرخه آب شرب شهری به فاضلاب شهری اضافه و از شهر خارج می‌شود.

بررسی‌های مربوط به میزان دسترسی به سیستم حرارت مرکزی نشان می‌دهد که میزان دسترسی به این امکانات در استان‌های کشور بسیار پایین می‌باشد و مقایسه ایران با کشور‌های پیشرفته نظیر فرانسه و انگلیس بر محرومیت شدید مسکن استان‌های کشور در این رابطه صحه می‌گذارد، چرا که مطابق با آمار سال 2006، 83 درصد منازل در فرانسه و 88 درصد در انگلستان به سیستم حرارت مرکزی دسترسی دارند.

دو استان برتر (اصفهان و یزد)، در اکثر پارامترها وضعیت مناسبی دارند به طوری که استان اصفهان از نظر تسهیلات و مساحت واحد های مسکونی برخوردار و از نظر سیستم دفع فاضلاب جزء استان‌های نسبتاً برخوردار محسوب می‌شود. فقط از نظر داشتن تعداد واحدهای ویلایی وضعیت نامناسبی دارد و آپارتمان نشینی در این استان بسیار رواج پیدا کرده است.

پس از تلفیق همه شاخص‌ها، استان سیستان و بلوچستان محروم‌ترین استان در رابطه با تسهیلات مسکن، سیستم دفع فاضلاب و نوع مسکن می‌باشد و همچنین استان‌های هرمزگان کرمان، گیلان و خراسان جنوبی نیز در وضعیت نامناسبی قرار دارند. استان اصفهان برخوردارترین استان در رابطه با همه شاخص‌های ترکیبی مسکن بوده و استان‌های یزد، البرز، تهران، سمنان، قم، از وضعیت مطلوبی در بین سایر استان‌ها برخوردارند. علت اصلی عقب‌ماندگی بسیاری از شهرها و روستاهای استان‌های محروم، عدم دسترسی یا دسترسی نامناسب به تسهیلات اولیه و حیاتی مانند آب لوله کشی، برق، گاز و ... می‌باشد. خشکسالی‌های چند سال اخیر منجر به قطع آب لوله کشی بسیاری از روستاهای کشور شده است که این امر باعث تسریع جابجایی جمعیت روستایی به شهرها شده است.

 

پیشنهادات

در رابطه با بهبود وضعیت امکانات و تسهیلات مسکن در استان‌های کشور پیشنهاداتی به شرح زیر ارائه می‌گردد.

- تلاش در جهت تقویت عدالت منطقه‌ای و تقسیم مناسب و عادلانه امکانات در جهت توسعه همه جانبه کشور و بهبود وضعیت مسکن استان‌های محروم.

- تلاش دولت و استان‌ها در جهت بهبود وضعیت آب‌رسانی، گاز رسانی و تأمین برق شهر‌ها و روستاهای محروم در جهت دست یافتن به شاخص صد در صدی.

- اقدامات حمایتی دولت در رابطه خانه دار شدن مردم در شهرهای بزرگ و بهبود تسهیلات مسکن استان‌های محروم و نا برخوردار از جمله سیستان و بلوچستان، هرمزگان و ...

- سرمایه گذاری در سیستم‌های دفع فاضلاب شهری کشور برای استفاده مجدد از آب‌های سطحی و فاضلاب شهری، به نحوی که مجدداً آب از دست رفته به چرخه طبیعت بازگردد (عملکرد کشورهای عضو اتحادیه اروپا می‌تواند به عنوان الگوی مناسب و کارآمد باشد).

- برنامه ریزی مناسب برای بازنگری و طراحی واحدهای سکونتگاهی و کاهش تراکم جمعیت شهرهای بزرگ استان‌های تهران، البرز، مرکزی و ...



[2]. Habitat

[3]. USAID ( United States Agency for International Development)

[4]. Athens

[5].Rahman et al

[6]. Analytical Hierarchical Process

[7]. Expert Choice

1-       ارجمند نیا، اصغر، (1370)، جمعیت و مسکن، نشریه محیط شناسی، شماره 16، تهران،38-25.

2-       ارضروم چیلر، نسرین، (1384)، ابعاد گوناگون فقر در ایران، اداره بررسی‌ها و سیاست‌های اقتصادی، مجموعه پژوهش‌های اقتصادی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، شماره 27، 99.

3-       اطهاری، کمال، (1387)، گونه شناسی مسکن اجتماعی، سیاست‌های توسعه مسکن در ایران (سیزدهمین همایش)، وزارت مسکن و شهرسازی،1-17.

4-  آقا صفری، عارف، حکمت امیری، جابر دانش، محمد‌جواد بهشتیان، (1398)، ویژگی‌های کمی و کیفی مسکن در بافت تاریخی شهر یزد، فصلنامه علمی پژوهشی شهر ایرانی اسلامی 2، 67-121.

5-       اهری، زهرا، (1367)، مسکن حداقل، تهران، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن وزارت مسکن و شهرسازی.

6-       بزی، خدا رحم و عباس جواهری، (1390)، بررسی افتراق مکانی-فضایی محله‌های شهر زابل در برخورداری از شاخص‌های مسکن سالم، مجله جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، سال 22، شماره 3،185-202.

7-       دفتر برنامه‌ریزی و اقتصاد مسکن، 1388، چکیده مطالعات طرح جامع مسکن استان چهار محال و بختیاری، وزارت مسکن و شهرسازی، معاونت امور ساختمان و مسکن.

8-       دلال پور محمدی، محمدرضا، (1379)، برنامه ریزی مسکن، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).

9-        رضایی راد، هادی و مجتبی رفیعیان، (1390)، سنجش فضایی کیفیت مسکن در شهر سبزوار، با استفاده از روش تحلیل عاملی، دو فصلنامه دانشگاه هنر، فصلنامه‌ی معماری و شهرسازی، شماره هشت، بهار و تابستان 91، 95-109.

10-  زنجانی، حبیب‌الله و احمد کتابی، 1377، اطلس مسکن ایران 1375، پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

11-  زنجانی، حبیب‌الله، (1371)، جمعیت و مسکن، مجموعه مقالات جمعیت و توسعه، انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.

12-  زیاری، کرامت الله و پرهیز، فریاد و مهد نژاد، حافظ و حسن اشتری، (1388)، ارزیابی مسکن گروه‌های درآمدی و ارائه برنامه تأمین مسکن اقشار کم‌درآمد (نمونه موردی استان لرستان)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، شماره 75، زمستان 1389،1-21.

13-  زیاری، کرامت الله و دهقان، مهدی، (1382)، بررسی وضعیت مسکن و برنامه‌ریزی آن در شهر یزد، دو فصل‌نامه‌ی صفه، شماره 36،62-75.

14-  زیاری، کرامت الله و مهدنژاد، حافظ و پرهیز، فریاد و محمد آقا جانی، (1389)، بررسی وضعیت مسکن گروه‌های درآمدی و برآورد مسکن گروه‌های کم‌درآمد (نمونه موردی استان هرمزگان)، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، پاییز 1389، شماره 98،29-56.

15-  ستار زاده، داوود، (1388)، بررسی شاخص‌های جمعیتی مسکن ایران در سال 1385، فصلنامه جمعیت، شماره 68/67، 57-79.

16-  صارمی، محمدرضا و ابراهیم پور، مریم، (1391)، بررسی شاخص‌های مسکن ایران و جهان (مطالعه موردی: ایران، انگلیس و فرانسه)، فصلنامه هویت شهر، شماره دهم، سال ششم، بهار و تابستان 1391، صص: 102-91.

17-  عبدی، محمدعلی، (1387)، ارزیابی میزان تحقق پذیری سیاست مسکن استیجاری در ایران (نمونه مورد مطالعه:استان تهران)، وزارت مسکن و شهرسازی.

18-  عزیزی، محمد‌مهدی، (1384)، تحلیلی بر جایگاه و دگرگونی شاخص‌های مسکن شهری در ایران، نشریه هنرهای زیبا، 23،25-34.

19-  عزیزی، محمدمهدی، (1384)، جایگاه شاخص‌های مسکن در فرآیند برنامه ریزی مسکن، مجله هنرهای زیبا، 17،31-42.

20-  فرهنگی منش، ساسان، (1374)، پیش بینی وضع مسکن در نقاط شهری استان گیلان، مجموعه مقالات سمینار سیاست‌های توسعه مسکن در ایران، وزارت مسکن و شهرسازی، ‌جلد دوم.

21-  کلانتری، خلیل، (1391)، مدل‌های کمی در برنامه‌ریزی (منطقه‌ای، شهری و روستایی)، تهران، انتشارات فرهنگ صبا.

22-  مخبر، عباس، (1363)، ابعاد اجتماعی مسکن، تهران، سازمان برنامه و بودجه.

23-  ملکی، سعید و شیخی، حجت، (1388)، بررسی نقش شاخص‌های اجتماعی مسکن در سطح استان‌های کشور با استفاده از روش شاخص ترکیبی توسعه انسانی، فصلنامه مسکن و محیط روستا، پاییز 1388، شماره 127،94-128.

24- Astuti, Winny & Adi Prasetyo, Daniel, (2014), Model of Community-based Housing Development (CBHD) of Bedah Kampung Program in Surakarta Indonesia, 4th International Conference on Sustainable Future for Human Security, SustaiN 2013, Procedia Environmental Sciences 20 ( 2014 ) 593 – 601.

25- Athens, Jessica, (2004), Healthy Housing in Nicaragua: An Intersectoral Approach to Improving Livelihoods, WCCN, No.2, Fall 2004.

26- Flood,j, (2012), Housing Indicators, AHURI-RMIT, Melbourne, VIC, Australia

2012. Elsevier Ltd.

27- Kahlmeier, S, C Schindler, L Grize, C Braun-Fahrländer, (2001), Perceived environmental housing quality and wellbeing of movers, Journal Epidemiol Community Health 2001.

28- Rahman et al,( 2013), Dynamics of Poverty in Rural Bangladesh, Spring Japan 2013.