سنجش و ارزیابی شاخص های کیفیت زندگی در شهرهای میانی (نمونه مورد مطالعه: شهر یاسوج)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه اصفهان

2 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری ، دانشگاه اصفهان

چکیده

شناخت، اندازه‌گیری و بهبود کیفیت زندگی از اهداف عمده محققان، برنامه ریزان و دولت‌ها در چند دهه اخیر بوده است. این عرصه علمی و تحقیقاتی مورد توجه تعداد زیادی از رشته‌های علمی، از جمله جامعه شناسی، روان شناسی، اقتصاد، علوم محیطی، جغرافیا، پزشکی و ... است. پژوهش حاضر نیز در همین راستا تلاش دارد تا سطح ابعاد مختلف از شاخص کیفیت زندگی در شهر یاسوج را مورد بررسی و ارزیابی قرار دهد.
پژوهش حاضر از نوع مطالعات «کاربردی» است و باتوجه به ماهیت موضوع و مؤلفه‌های مورد بررسی، رویکرد حاکم بر آن، «توصیفی – تحلیلی » است. داده های مورد نیاز پژوهش با استفاده از پرسش‌نامه تعدیل و توسعه یافته‌کیفیت زندگی سازمان جهانی بهداشت گردآوری شده است. جامعه آماری پژوهش را شهروندان شهر یاسوج تشکیل می‌دهند. حجم نمونه مورد بررسی نیز با استفاده از فرمول کوکران 390 نفر برآورد گردید. اعضای نمونه نیز به صورت نمونه گیری تصادفی انتخاب شده‌اند.
نتایج این پژوهش نشان داد‌که میزان رضایت مندی شهروندان شهر یاسوج از نظر میانگین متغیرهای معرف هر چهار بعد سلامت محیطی، اجتماعی، جسمانی و روانی در حد بالاتر متوسط قرار داشته و به ترتیب از مجموع 5 امتیاز برابر با 14/3 ، 39/3 ، 18/3 و 35/3 است. از نظر شاخص کلی کیفیت زندگی نیز رضایت مندی مشاهده شده با میانگین 20/3 بالاتر از متوسط برآورد شد. همچنین بررسی‌ها نشان دادکه مابین ابعاد چهارگانه بررسی شده، همبستگی مستقیم و معنادار وجود دارد. همچنین هر یک از این ابعاد، رابطه و همبستگی معناداری نیز با رضایت مندی نهایی از کیفیت زندگی در سطح اطمینان 99 درصد دارند و در مجموع ابعاد مذکور، قادر به تبیین و پیش‌بینی حدود 1/10 درصد از تغییرات میزان رضایت مندی از کیفیت زندگی در شهر یاسوج هستند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Measuring and Evaluating the Quality of Life Index in Medium Cities (Case study: Yasuj City

نویسندگان [English]

  • Asghar Zarrabi 1
  • Aliakbar Razmpori 2
  • Jabbar Alizadehasl 2
  • Mohammad Nouri 2
1 University of Isfahan
2 University of Isfahan
چکیده [English]

Identifying, measuring and improving life quality have been among important objectives of researchers, planners and governments in recent decades. This scientific and research arena has attracted the attentions of many scientific fields such as sociology, psychology, economics, environmental sciences, geography, medical sciences and The present study is an applied one and it employs a "descriptive-analytical" method. The population of the research is all citizens of Yasuj. The sample was evaluated using Cochrane formula based on proportional stratified random sampling for each four districts of Yasuj. The results indicate that in terms of dimension of environmental and mental health, District 2 has the highest score and District 4 and 3 has the least scores respectively. In terms of social dimension, District 1 occupies the first rank and District 2 the last rank. Regarding health dimension, Districts 2 and 4 with similar scores occupy the first rank and District 3 is in the last rank. Regarding transportation dimension, District 4 is in the first rank and District 1 in the last one. In addition, investigations indicate that the observed correlation between public transportation dimension and environmental and mental health is not significant. The observed correlation between other dimensions of Quality if Life Index is direct and significant. Regarding the total Quality of Life Index, the mean of the satisfaction of people of these four districts indicates that District 2 with score 3.98, District 1 with score 3.71, District 4 with score 3.25 and District 3 with score 3.24 occupy ranks 1 to 4 respectively. The investigated five dimensions in four districts of Yasuj city (Districts 1, 2, 3, and 4) totally are capable of explicating 1.1, 21.9, 20.3 and 16 percent of variations (variance) of satisfaction index of quality of life.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Citizenship
  • life quality
  • Medium cities
  • yasuj city

مقدمه

اگر برنامه‏ریزی در نیمه‏ی اول قرن بیستم تحت تأثیر مباحث صرف علمی (خردگرایی، اثبات‏گرایی و ...) بود و از آن‏ها تأثیر می‏پذیرفت، در نیمه‏ی دوم قرن بیستم بیشتر متأثر از مفاهیم و نظریه‏های اجتماعی، سیاسی و کیفی (نسبت گرایی، تأویل پذیری، دموکراسی و ...) بوده است. بر این اساس با تحولات اساسی و بنیادی در روش‏ها، مفاهیم، اهداف و انگاره‏های خود مواجه شده است. جامعه‏ی شهری پس از تجارب خود از رویکرد برنامه‏ریزی عقلانی، به نوعی بازنگری و بازاندیشی در اقدامات خود روی آورده که موجبات تجدید نظر در باورها و شیوه‏های پیشین شده و پدید آوردن گرایش‏های تازه‏ای را در عرصه‏ی برنامه‏ریزی شهری فراهم آورده است. یکی از گرایش‏های نو که تأثیر شگرفی در فرایند تحول دیدگاه‏ها و روش‏های برنامه‏ریزی شهری در نیمه‏ی دوم قرن بیستم داشته است، نظریه‏های اجتماعی و کیفی توسعه است که در قالب مفاهیمی همچون کیفیت زندگی، رفاه اجتماعی و غیره نمود عینی یافته است (کوکبی و همکاران، 1384: 8).

کیفیت زندگی از دهه 1960 به یکی از موضوعات مورد علاقه علوم اجتماعی تبدیل شد، زیرا در این دهه مشخص گردید که رشد و توسعه اقتصادی لزوماً منجر به بهبود زندگی مردم یک کشور نمی‌شود (Das, 2008: 298). مطالعات علمی نشان داده­اند که رابطه بین پیشرفت اقتصادی و کیفیت زندگی، رابطه ای خطی نیست؛ این دو، تا نقطه ای هم سو و هم جهت حرکت می­کنند و آن نقطه­ای است که حداقل شرایط مطلوب مادی برای زیست انسان فراهم شده باشد، ولی از این نقطه به بعد دیگر نمی­توان انتظار داشت که تأمین نیازهای اقتصادی به بهبود کیفیت زندگی کمک کند، زیرا انسان موجودی چند وجهی و پیچیده است و منطق اقتصادی نمی­تواند بسیاری از رفتارهای او را تبیین کند (خوارزمی، 1383: 8 ). طی 30 سال گذشته، کیفیت زندگی به مثابه یک هدف اصلی توسعه جامعه بر سیاست گذاری‌های بسیار از کشورهای تأثیر گذار بوده است (ماجدی و لهسایی زاده، 1385: 100).

داشتن کیفیت زندگی[1] مطلوب، همواره آرزوی بشر بوده و هست. در ابتدا این آرزو به بهبود وضعیت­های ظاهری افراد از قبیل میزان درآمد، تحصیلات، سلامتی جسمی و مسکن محدود بود ولی اکنون به طیف­های وسیعی از جمله متغیرهای کیفی و ذهنی توجه می­شود (مختاری و نظری، 1389: 9). در بحث­های مربوط به کیفیت زندگی، تنها زیستن مهم نیست، بلکه کیفیت آن دارای اهمیت است (Cramer, 2004: 104) و نگرانی از کیفیت زندگی، یکی از مشخصه های جامعه معاصر است (Pacione, 2003: 19).

در واقع نظریه کیفیت زندگی، ترویج و توسعه مفاهیم کیفیت محیط زندگی مردم است تا بهترین شیوه­های زیستی برای آن‌ها فراهم شود؛ لذا هدف غایی مطالعه کیفیت زندگی و کاربرد متعاقب آن برای این است که مردم قادر به داشتن یک زندگی با کیفیت بالا باشند، به طوری که این زندگی هم هدفمند و هم لذت بخش باشد (Parker, 2005: 238).کیفیت زندگی به عنوان یک اصطلاح کلی مفهومی برای نشان دادن چگونگی برآورده شدن نیازهای انسانی و هم چنین معیاری برای ادراک رضایت و عدم رضایت افراد و گروه­ها از ابعاد مختلف زندگی است.

کیفیت زندگی به شدت متأثر از زمان و مکان است و مؤلفه‌ها و عوامل تشکیل دهنده­اش با توجه به دوره زمانی و مکان جغرافیایی فرق خواهند کرد. کیفیت زندگی مردم به عوامل زیادی از جمله اشتغال، درآمد مناسب، دسترسی به خدمات مهم از جمله آموزش، بهداشت، سلامت، محیط طبیعی، امنیت، انجمن‌های­ قوی و از این قبیل عناصر وابسته است (رضوانی و همکاران، 1387: 40). با توجه به نقش غیرقابل کتمان شهرها در تولید، رشد و توسعه پایدار ملی، ضرورت افزایش کیفیت زندگی ساکنین سکونتگاه های شهری بر کسی پوشیده نیست؛ لذا با آگاهی از این مهم، در پژوهش حاضر تلاش می­گردد تا سطح کیفیت زندگی شهروندان شهر یاسوج از جنبه­ها و ابعاد مختلف به روش بهزیستی ذهنی و به وسیله اطلاعاتی که با استفاده از ابزار پرسش­نامه گردآوری می­گردد، مورد سنجش و ارزیابی قرار گیرد.

 

طرح مسئله

نواحی شهری مراکز اصلی رشد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در هر کشوری هستند که خود را به عنوان جذاب­ترین نقاط برای ایجاد ثروت، کار، خلاقیت و نوآوری اثبات کرده­اند. اما نواحی شهری با چالش­های مهمی در زمینه­های تخریب فیزیکی و محیطی، محرومیت اجتماعی، ناامنی، بیکاری، کمبود مسکن و ترافیک روبرو هستند که این مشکلات کیفیت زندگی شهری را به شدت کاهش می­دهند. با این وجود سیاست‌گذاران و برنامه­ریزان در سطوح بین­المللی و ملی بر قابلیت شهرها برای بهبود کیفیت زندگی انسان­ها تأکید دارند (Unfpa,2007: 13). انسان­ برای دستیابی بیشتر به منظور تأمین مایحتاج خود، در طول تاریخ دست به ایجاد تغییراتی در محیط خود زده است. اما این تغییرات همواره مطلوب نبوده و در پاره­ای از مواقع کیفیت محیط شهری برای ساکنان موجود شهر کاهش یافته (Fakhruddin, 1991: 95) که تنزل کیفیت محیط سکونتی را به همراه داشته است. از سویی دیگر کیفیت، مفهوم پیچیده­ای دارد که با توجه به موقعیت­ها و شرایط گوناگون معنایی متفاوت را القا می­کند. (Zeren Gulersoy and et al, 2009: 110). از جهت دیگر می­­توان گفت که کیفیت محیط شهری، بستگی به کیفیت زیرساخت­ها و مدیریت مناسب محیط دارد. کیفیت زندگی ساکنین نواحی مسکونی به طور کلی دارای ابعاد مختلفی می­باشد و عناصر بی‌شماری را در بر می­گیرد بنابراین توسعۀ همزمان نگرش­های کیفیت محیط شهری، یک فعالیت هدفمند است Brown, 2003: 86) ). با توجه به اینکه بسیاری از ناهنجاری­های رفتاری در جوامع شهری، مانند: خشونت، پرخاشگری، رعایت نکردن حقوق دیگران و عدم توجه به قانون گر چه ریشه­های تاریخی، فرهنگی و اقتصادی دارد در کیفیت فضاهای سکونتی و کاری آنان نهفته است (رهنمایی، 1383:­19) و می‌توان گفت نگرانی از کیفیت زندگی شهری یکی از ویژگی­های جوامع است (Pacione, 2003: 19). به علاوه فعالیت­های اقتصادی بی­تأثیر نیستند وقتی جمعیت شهری افزایش می­یابد فعالیت­ها از محدوده­های قابل تحمل در مناطق شهری تجاوز می­کند (Fahkruddin, 1991: 2) و نتیجۀ آن تخریب محیط سکونتی است.

بافت شهری یاسوج در دهۀ اخیر به صورت شتابان دست‌خوش تغییراتی گردید و این تحول به مثابۀ یک پدیدۀ اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، اداری، کالبدی و فرهنگی بود که نظام کلی و پیچیدۀ از عناصر و عوامل و اجزای بی­شمار همراه با روابط عملکردهای متعدد، متنوع و گاه متضاد، چند سویه و متقابل درونی و بیرونی را به وجود آورده است. بنابراین هر گونه برخورد جدی و اساسی با نظام کلی شهر یاسوج و هر یک از نظام­های جزئی آن، مستلزم شناخت کافی نسبت به روابط فی مابین این نظام­های کلی و جزئی مرتبط با یکدیگر می­باشد. از طرفی نواحی شهر یاسوج از لحاظ ارائۀ خدمات مختلف شهری دچار نارسایی و تضاد در توزیع این خدمات شده که در نتیجه باعث عدم توزیع یکنواخت خدمات گردیده است؛ به طوری که بیشترین خدمات و امکانات شهری در ناحیۀ دو شهر یاسوج قرار گرفته است. به عنوان مثال سرانۀ فضای سبز در بین نواحی شهر یاسوج از 01/9 متر مربع در ناحیه 1 تا 92/1 متر مربع در ناحیه 2 متغیر است. از طرف دیگر در حالی که ناحیه 4 شهر یاسوج بیشترین جمعیت را در خود جای داده است و دارای تراکم ناخالص چهل نفر در هکتار می­باشد (تراکم جمعیت در شهر یاسوج 48 نفر در هکتار است) و از نظر وسعت نیز در بین چهار ناحیه شهر در رتبه اول قرار دارد (40 درصد کل شهر) ولی از نظر وسعت فضای سبز (رتبه 3 در بین 4 ناحیه) و سرانۀ فضای سبز (25/3 متر مربع با رتبه 3 در بین 4 ناحیه) در جایگاه نامناسب قرار گرفته است. این در حالی است که به عنوان مثال ناحیه 2 که دارای بیشترین میزان تراکم (77 نفر در هکتار) در بین 4 ناحیه شهری است، هم از نظر وسعت فضای سبز (45371 متر مربع) و هم از نظر سرانه فضای سبز (92/1 متر مربع) در بین نواحی چهارگانه شهر رتبۀ آخر را به خود اختصاص داده است (ضرابی و همکاران، 1392: 12). در حال حاضر به دلیل عدم برنامه­ریزی صحیح در نواحی شهر یاسوج، شهروندان با مشکلات متعددی مانند عدم توزیع سلسله مراتبی خدمات به تناسب پراکندگی جمعیت در نواحی شهر یاسوج، تمرکز تأسیسات خدماتی در برخی از نواحی و غیره روبه رو هستند.

 

مواد و روش­ها

روش مطالعه

پژوهش حاضر از لحاظ هدف «کاربردی» و از نظر روش مطالعه، «توصیفی – تحلیلی» است. جمع­آوری اطلاعات و داده­ها به دو صورت «اسنادی و پیمایشی (پرسشنامه)» انجام پذیرفته است. پرسشنامه مورد استفاده در این پژوهش، پرسشنامه تعدیل یافته کیفیت زندگی سازمان جهانی بهداشت (WHOQOL-BREF) است.

شهر یاسوج به عنوان مرکز استان کهگیلویه بویراحمد، قلمرو مکانی این تحقیق را تشکیل می­دهد. بر این اساس جامعه­ آماری این پژوهش شهروندان شهر یاسوج می‌باشد. با توجه به گستردگی محدوده مورد مطالعه و عدم امکان جمع­آوری اطلاعات از تمام جامعه آماری، اقدام به نمونه­گیری شد. حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران[2] (حافظ نیا، 1380:­­­117) با فرض وجود حداکثر ناهمگنی برابر با­ 383 نفر برآورد گردید. فرآیند نمونه­گیری نیز به روش نمونه­گیری تصادفی طبقه ای نسبتی در نواحی چهارگانۀ شهر یاسوج انجام گرفته است. حجم نمونه در ناحیۀ یک 96، در ناحیۀ دو 102، ناحیۀ سه 79 و ناحیۀ چهار 106 نفر برآورده شد. طبقه­بندی و ارزش­دهی شاخص­ها با استفاده از طیف پنج گزینه­ای لیکرت صورت گرفته است. به منظور ارزیابی روایی[3] ابزار پرسشنامه از روش ارزیابی صوری استفاده شد و روایی گویه­های پرسشنامه توسط تعدادی از کارشناسان و اعضای هیئت علمی دانشگاه مورد تأیید قرار گرفت. برای بررسی پایایی[4] ابزار تحقیق نیز از روش انجام پیش آزمون و ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد. ضریب آلفای کرونباخ برای مجموع شاخص­های پرسشنامه برابر 723/0 محاسبه شد که نشان­دهندۀ پایایی مناسب و قابل قبول ابزار پرسشنامه است. داده­های گردآوری شده از طریق پرسش­نامه با استفاده از روش­های تحلیل آماری چون آزمون T تک نمونه­ای، ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل رگرسیون چندگانه خطی در محیط نرم­افزار رایانه­ای SPSS مورد تحلیل و بررسی قرار گرفت. ابتدا هر یک از شاخص­ها به صورت کلی در شهر یاسوج بررسی و تحلیل شد و سپس هر یک از شاخص­ها در نواحی چهارگانۀ شهر یاسوج جداگانه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. همچنین به بررسی رضایتمندی کلی از کیفیت زندگی در شهر یاسوج و سپس رضایتمندی کلی از کیفیت زندگی در نواحی چهارگانۀ شهر یاسوج پرداخته شد. در نهایت از طریق رگرسیون خطی به بررسی تبیین اثرگذاری هر یک از شاخص­ها در رضایتمندی از کیفیت زندگی و تحلیل واریانس رگرسیونی شاخص­های مورد بررسی­ در نواحی چهارگانۀ شهر یاسوج پرداخته شد.

 

شاخص‌های پژوهش

شاخص کیفیت زندگی در این مطالعه به واسطه پنج بعد کلی سلامت محیطی، اجتماعی، جسمانی، روانی و حمل و نقل عمومی مورد ارزیابی قرار گرفته است. هر یک از این ابعاد به واسطه متغیرهایی به شرح ذیل سنجیده شده‌اند.

بعد سلامت محیطی: احساس امنیت، رضایت از پاکیزگی محیط شهر، دسترسی به اطلاعات، فعالیت‌های تفریحی، شرایط محل زندگی، دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی، وضعیت رفت و آمد، فعالیت روزمره، کفایت درآمد.

بعد سلامت اجتماعی: روابط شخصی، روابط جنسی، رضایت از روابط با دوستان.

بعد سلامت جسمانی: انرژی کافی، درد جسمانی، درمان‌های طبی، تحرک و چابکی، وضعیت خواب، توانایی انجام فعالیت‌های روزمره، ظرفیت کاری، توان انجام فعالیت روزانه.

بعد سلامت روانی: میزان معناداری زندگی، میزان تمرکز در زندگی، رضایت شکل ظاهری بدن، میزان رضایت از خود، حالات دل‌تنگی، افسردگی و ...، میزان لذت زندگی.

بعد حمل و نقل عمومی: رضایت از حمل و نقل عمومی، تراکم پیاده­روها، ایمنی در هنگام عبور و مرور، رضایت از کیفیت پیاده­روها برای عبور و مرور معلولین و سالمندانو کیفیت معابر (عرض و جنس معابر).

 

معرفی محدوده پژوهش

شهر یاسوج از نظر تقسیمات سیاسی کشور، مرکز استان کهگیلویه و بویراحمد و مرکز شهرستان بویراحمد است و از نظر موقعیت طبیعی در کوهپایه های رشته کوه زاگرس واقع شده و متوسط ارتفاع آن از سطح دریاهای آزاد حدود 1850 متر می‌باشد. شیب عمومی گستره شهر از سمت شمال شرق به طرف جنوب غرب است (مهندسین مشاور آمود، 1383: 370). وجود برخی موانع طبیعی شامل؛ دره و تپه با شیب زیاد موجب شده است که گسترش افقی شهر با مانع روبه رو باشد و در نهایت بر توسعه عمودی شهر افزوده شود (مزیدی و همکاران، 1390: 87).

جمعیت شهر یاسوج در سال‌های 1345، 55، 65، 75 و 85 به ترتیب 931، 4524، 69133 و 99865 نفر بوده است. متوسط رشد سالانه طی دوره های 55-45، 65 – 55، 75 – 65، 85 – 75، به ترتیب معادل1/17،8/20، 30/10 و 20/7 درصد بوده است، لذا اوج رشد جمعیت شهر یاسوج مربوط به دهۀ 1355 تا 1365 است که به طور متوسط سالانه 2550 نفر به جمعیت آن اضافه می‌شده است (مزیدی و همکاران، 1390: 88). ساختار اقتصادی شهر بر پایۀ خدمات و کشاورزی استوار است. بخش خدمات بیشترین جمعیت فعال و شاغل را به خود اختصاص داده است (سازمان برنامه و بودجه استان کهگیلویه و بویراحمد، 1377: 63).

 

نقشه (1): موقعیت محدوده نواحی چهارگانه شهر یاسوج

ترسیم: نگارندگان

مبانی نظری پژوهش

اصطلاح کیفیت زندگی دارای معانی گوناگون برای افراد و گروه­های مختلف است. برخی آن را به عنوان قابلیت زیست پذیری[5] یک ناحیه، برخی دیگر به عنوان اندازه­ای برای میزان جذابیت[6] و برخی به عنوان رفاه عمومی، بهزیستی اجتماعی، شادکامی، رضایتمندی و ... تفسیر کرده‌اند(Epley and Menon, 2007: 281). بسیاری از محققان بر این باورند که کیفیت زندگی مفهومی چند وجهی، نسبی، متأثر از زمان، مکان، ارزش‌های فردی و اجتماعی است. کیفیت زندگی به وسیله نیروهای بیرونی مرتبط با افراد یا گروه­های اجتماعی مثل تکنولوژی تولید، زیرساخت‌ها، روابط با سایر گروه­ها، نهادهای جامعه، محیط طبیعی و هم چنین به وسیله نیروهای درونی مثل تعاملات درون جامعه و ارزش‌های شخص یا جامعه تعیین می‌شود (Das,2008:298).

کیفیت زندگی، موضوع اصلی بسیاری از تحقیقات در رشته­های گوناگون علمی بوده است، اما ارائه تعریفی جامع و جهانی برای این مفهوم هنوز هم به صورت یک مشکل باقی مانده است؛ زیرا بسیاری از محققان بر این باورند که کیفیت زندگی مفهومی چند وجهی، نسبی، متأثر از زمان و مکان و ارزش­های فردی و اجتماعی است، بنابراین ارائه تعریفی جهانی برای آن امکان­پذیر نیست (مختاری و نظری، 1389: 22). در سال 1955، با تأسیس انجمن بین‌المللی برای مطالعه درباره کیفیت زندگی، سنجش این مفهوم به صورت نهادینه در آمد (Veenhoven, 2007:1). کیفیت زندگی مدرن مشخصه جامعه معاصر است (Michael, 2003: 19). قرن پیشین شاهد تغییرات چشمگیری در مورد دیدگاه آدمی نسبت به زندگی بوده است، به گونه­ای که تنها حفظ زندگی به شکل معمول، مطلوب تلقی نمی­شود، بلکه ارتقای کیفیت زندگی در زمینه های متعدد، تلاش اساسی جوامع تلقی می شود (نائینیان و همکاران، 1384: 47(.

بر طبق گفته «فینویک، ناگلیر و برون (1996)»، کیفیت زندگی مفهوم اجتماعی است و خود معنایی واقعی ندارد بلکه صرفاً افراد به آن معنا می‌بخشند (Collados and Duane, 1999: 446). بر اساس دیدگاه پال، کیفیت زندگی به عنوان معیاری برای سنجش میزان برآورده شدن نیازهای روحی- روانی و مادی جامعه تعریف گردیده است (Pal and Kumar, 2005: 18).

محققان بر این باورند که اصطلاح کیفیت زندگی، مانند مفهوم توسعه، تا اندازه­ای مبهم است. از یک سو کیفیت زندگی فردی به عنوان پنداشتی از چگونگی گذران فرد مطرح می‌شود، و از بعدی کلی­تر در برگیرنده موقعیت‌های زندگی در مکان‌های مختلف حول عاملی مشخص اند و موقعیت‌ها عبارتند از محیط پیرامونی و یا فرهنگ در جامعه معین (Pal, 2005, 217). وینستد[7] (1985) معتقد است که کیفیت زندگی مفهومی بسیار ذهنی و شخصی است که معمولاً بر پایه خوشحالی و رضایت فرد با عواملی که بر رفاه اجتماعی، روانی، جسمی و عملکردی وی تأثیر می‌نهد بنا می‌شود. زان[8] (1992) کیفیت زندگی را درجه و میزان رضایت در تجارب زندگی فرد می‌داند. به عقیده او، کیفیت زندگی مشتمل بر رضایت از زندگی در تصور از خود و فاکتورهای اجتماعی و اقتصادی و اکولوژیکی است. گروه کیفیت زندگی سازمان بهداشت جهانی (1995) تعریف کیفیت زندگی را این گونه برمی‌شمارد: ادراک افراد از موقعیتشان در زندگی در متن نظام‌های فرهنگی و ارزشی که در آن زندگی می‌کنند، آن هم با توجه به اهداف، انتظارات، استانداردها و علایقشان. به بیان دیگر، رضایت از زندگی به عنوان مؤلفه اصلی کیفیت زندگی مورد تأکید قرار می‌گیرد. دیوید فیلیپس[9] در تعریفی جامع، کیفیت زندگی را در ابعاد فردی و جمعی مورد بررسی قرار می‌دهد که سطح فردی آن مؤلفه های عینی و ذهنی را در بر می‌گیرد (Philips, 2006: 242)؛ لذا هدف غایی مطالعه کیفیت زندگی و کاربرد متعاقب آن، بدین منظور است که مردم توان بهره‌مندی از زندگی با کیفیت مطلوب را داشته باشند، به طوری ­­­که این زندگی علاوه بر هدفمندی لذت بخش هم باشد (Allen et al, 2002, 14). در پژوهش حاضر کیفیت زندگی مردم شهر یاسوج بر اساس چهار بعد کلی کیفیت زندگی شامل ابعاد سلامت محیطی، سلامت اجتماعی، سلامت جسمانی و سلامت روانی که هر یک از این ابعاد به واسطه متغیرهایی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

 

بحث و تحلیل یافته های پژوهش

به منظور سنجش سطح کیفیت زندگی در شهر یاسوج، این شاخص از چهار بعد سلامت محیط، سلامت اجتماعی، سلامت جسمانی و سلامت روانی مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفت. به منظور تحلیل و ارزیابی اطلاعات گردآوری، از آزمون T تک نمونه­ای استفاده گردید. این آزمون قادر است که میزان تفاوت اطلاعات گردآوری شده از یک مقدار خاص را نشان داده و معنی دار بودن یا نبودن اختلافات مشاهده شده را نشان دهد. در بیشتر موارد از این آزمون برای سنجش معنی­داری تفاوت میانگین نمونه از میانگین جامعه استفاده می­شود. از آنجا که در پژوهش حاضر متغیرهای مورد ارزیابی، به صورت گویه­های پنج طیفی لیکرت تنظیم شده است، در نتیجه عدد 3 می­تواند به عنوان حد متوسط در نظر گرفته شود، هرچه میانگین رضایتمندی پرسش شوندگان از این مقدار کمتر باشد نشان از نارضایتی و هرچه از این میزان بیشتر باشد، نشان از رضایتمندی آنان از شاخص­های مورد ارزیابی دارد.

جدول شمارۀ(1) : سرانۀ خدمات شهری در نواحی چهارگانۀ شهر یاسوج

خدمات شهری

ناحیۀ 1

ناحیۀ 2

ناحیۀ 3

ناحیۀ چهار

مسکونی

70/51

54/42

50/50

09/45

آموزشی

65/3

73/3

20/2

58/2

آموزش عالی

42/1

38/2

88/32

50/0

تجاری

09/1

00/4

11/1

24/3

اداری

34/3

91/4

57/10

07/5

انتظامی

12/0

95/0

57/1

22/0

بهداشتی

03/0

11/0

03/0

03/0

درمانی

12/0

84/1

68/2

29/0

فرهنگی

33/0

26/0

05/0

22/0

مذهبی

28/0

93/0

16/0

13/0

صنعتی

32/0

85/0

85/1

26/3

ورزشی

78/0

96/0

12/0

38/4

گردشگری

09/0

05/0

62/4

39/0

فضای سبز

01/9

92/1

55/7

25/3

خدمات اجتماعی

01/0

05/0

51/0

04/0

تأسیسات

03/0

14/0

94/0

89/2

تجهیزات

28/0

08/0

66/2

46/0

ارتباطات و مخابرات

01/0

04/0

01/0

01/0

حمل و نقل و انبار

99/0

11/1

63/0

61/2

معابر

50/43

31/41

25/51

46/50

جمع

09/117

14/108

85/171

12/125

جمعیت

27406

28935

17287

34877

 

بعد سلامت محیط

بعد سلامت محیطی با استفاده از اطلاعات گردآوری برای نه گویه ای که در جدول شماره 3 نیز مشاهده می­شود، مورد ارزیابی قرار گرفت.

 

جدول (2): شناسایی وضعیت کیفیت زندگی از بعد سلامت محیطی

شاخص

Test Value = 3

میانگین

انحراف معیار

T مقدار

درجه آزادی

سطح معنی داری

اختلاف میانگین

فاصله اطمینان 95/0

حد پایین

حد بالا

احساس امنیت

62/3

86/0

197/14

389

000/0

62051/0

5346/0

7064/0

تمیزی محیط

28/3

72/0

811/7

389

000/0

28462/0

2130/0

3563/0

کفایت درآمد

87/2

91/0

732/2-

389

007/0

12564/0-

2161/0-

0352/0-

دسترسی‌به‌اطلاعات

70/2

91/0

481/6-

389

000/0

29744/0-

3877/0-

2072/0-

فعالیت تفریحی

79/2

05/1

919/3-

389

000/0

20769/0-

3119/0-

1035/0-

فعالیت روزمره

34/3

91/0

361/7

389

000/0

34103/0

2499/0

4321/0

شرایط محل

40/3

00/1

942/7

389

000/0

40256/0

3029/0

5022/0

بهداشت و درمان

81/2

93/0

958/3-

389

000/0

18718/0-

2802/0-

0942/0-

حمل و نقل

23/3

02/1

523/4

389

000/0

23333/0

1319/0

3348/0

میانگین گویه­ها

14/3

60/0

272/4

389

000/0

14359/0

0839/0

2033/0

 

تحلیل اطلاعات جمع­آوری شده نشان می­دهد که میانگین رضایتمندی ساکنین شهر یاسوج از گویه­های احساس امنیت در محیط شهر، پاکیزگی محیط، رضایت از فعالیت‌های روزمره، شرایط محل زندگی وضعیت حمل و نقل و رفت و آمد در شهر بیشتر از حد متوسط رضایتمندی ولی از گویه های کفایت درآمد، امکانات مربوط به فعالیت‌های تفریحی، دسترسی به اطلاعات و دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی کمتر از حد متوسط است. از آنجا که مقدار خطای آلفای (Sig) آزمون T برای تمامی این متغیرها کوچک‌تر از 05/0 محاسبه شده، در نتیجه می‌توان استدلال کرد که میزان اختلاف رضایتمندی مشاهده شده در تمامی گویه ها (چه آنان کمتر از متوسط هستند و چه آنان که بیشتر از متوسط) با حد متوسط رضایتمندی معنادار و محسوس است. از این حیث افزایش امکانات درآمدزایی، دسترسی به اطلاعات، خدمات بهداشتی درمانی و خدمات تفریحی ضروری به نظر می‌رسد.

 

بعد سلامت اجتماعی

بعد سلامت اجتماعی نیز شامل پنج گویة حس رضایت از روابط شخصی، روابط جنسی، رضایت از میزان حمایت دوستان، امکانات ورزشی و امکانات فرهنگی می­باشد. تحلیل اطلاعات جمع­آوری شده نشان می­دهد که میزان رضایتمندی مردم شهر از متغیرهای رضایت از روابط شخصی، رضایت از حمایت دوستان و امکانات ورزشی و میانگین سه متغیر بالاتر از حد متوسط بوده و رضایتمندی قابل قبولی در این خصوص وجود دارد. مقدار خطای آلفای (Sig) آزمون T برای این سه متغیر برابر با 00/0 است، از آنجا که این میزان خطا، از میزان خطای قابل قبول برای آزمون یعنی از 05/0 کمتر است، در نتیجه می­توان استدلال کرد که تفاوت میزان رضایت مشاهده شده برای این سنجه­ها با حد متوسط رضایتمندی به حدی است که در سطح اطمینان بالای 95 درصد معنی­داری است. اما از نظر متغیر روابط جنسی میزان و رضایت از امکانات فرهنگی، رضایتمندی مردم منطقه کمتر از متوسط است ولی از آنجا که مقدار Sig مشاهده شده برای رضایت از امکانات فرهنگی کمتر از 05/0 می­باشد که در نتیجه می­توان گفت اختلافات مشاهده شده قابل قبول و معنادار است؛ ولی مقدار Sig محاسبه شده برای شاخص روابط جنسی بزرگ‌تر از 05/0 می­باشد، لذا می­توان نتیجه گرفت که تفاوت مشاهده شده در دیدگاه پرسش شوندگان از حد متوسط رضایتمندی جامعه چندان محسوس نبوده و تفاوت معناداری با حد متوسط رضایتمندی ندارد.

 

جدول (4): شناسایی وضعیت کیفیت زندگی از بعد سلامت اجتماعی

شاخص

Test Value = 3

میانگین

انحراف معیار

T مقدار

درجه آزادی

سطح معنی داری

اختلاف میانگین

فاصله اطمینان 95/0

حد پایین

حد بالا

روابط شخصی

57/3

97/0

65/11

383

000/0

572/0

475/0

6707/.

روابط جنسی

95/2

24/1

73/0-

383

43/0

046/0-

170/0-

075/.

حمایت دوستان

51/3

94/0

70/10

383

000/0

508/0

414/0

601/.

امکانات ورزشی

47/3

92/0

18/10

383

000/0

479/.

386/.

571/.

امکانات فرهنگی

44/2

99/0

977/10-

383

000/0

559/.-

6602/.-

459/.-

میانگین گویه ها

19/3

58/0

392/6

383

000/0

1901/.

1316/.

248/.

 

بعد سلامت جسمانی

به منظور سنجش بعد سلامت جسمانی از سری ابعاد شاخص کیفیت زندگی در شهر یاسوج، از هفت گویة داشتن انرژی کافی برای انجام کارها، معکوس میزان درد جسمانی، معکوس نیاز به درمان طبی، میزان رضایت از تحرک و چابکی خود، رضایت از وضعیت خواب، توانایی انجام فعالیت­های روزمره و میزان رضایت از ظرفیت کاری استفاده گردید.

 

جدول (5): شناسایی وضعیت کیفیت زندگی از بعد سلامت جسمانی

شاخص

Test Value = 3

میانگین

انحراف معیار

T مقدار

درجه آزادی

سطح معنی داری

اختلاف میانگین

فاصله اطمینان 95/0

حد پایین

حد بالا

میزان انرژی

39/3

12/1

89/6

389

000/0

39/0

28/0

39/3

معکوس درد جسمانی

54/2

06/1

16/10-

389

000/0

55/0-

65/0-

54/2

معکوس نیاز به درمان

56/2

15/1

50/7-

389

000/0

44/0-

55/0-

56/2

تحرک و چابکی

77/3

19/4

65/3

389

000/0

77/0

36/0

77/3

رضایت از خواب

53/3

74/1

01/6

389

000/0

53/0

36/0

53/3

انجام امور روزانه

53/3

95/0

28/7

389

000/0

35/0

25/0

53/3

ظرفیت کاری

53/3

72/1

07/6

389

000/0

53/0

36/0

53/3

میانگین گویه ها

18/3

69/0

13/5

389

000/0

18/0

11/0

18/3

منبع: یافته­های تحقیق

 

همان طور که در جدول 3 نیز قابل مشاهده است، شهروندان یاسوجی از مجموع هفت متغیر مورد ارزیابی، از سنجه های میزان درد جسمانی و میزان نیازی که به درمان­های طبی احتیاج پیدا می‌کنند، ناراضی بوده و رضایتمندی مشاهده شده در نزد مردم کمتر از حد متوسط رضایتمندی است. در مقابل میزان رضایتمندی مشاهده شده برای مابقی متغیرهای بعد سلامت جسمانی از شاخص کیفیت زندگی و همچنین میانگین کل هفت سنجنده، بیشتر از حد متوسط رضایتمندی بوده و نشان از رضایت قابل قبول در این زمینه­ها دارد. با توجه به اینکه میزان sig به دست آمده از آزمون T برای همه سنجه­ها کمتر از 05/0 است، لذا می­توان نتیجه گرفت که اختلافات مشاهده شده با رضایتمندی متوسط جامعه کاملاً معنادار است.

 

بعد سلامت روانی

برای سنجش میزان سلامت روانی در شهر یاسوج از شش گویه شامل: حد معناداری زندگی، میزان توانایی در تمرکز بر روی زندگی، پذیرش جنسیت و شکل ظاهری بدن، میزان رضایت از توانایی­های خود (داشتن حس اعتماد به نفس)، معکوس میزان دچار شدن به حالات منفی (از قبیل افسردگی، دل‌تنگی و ...) و میزان لذت زندگی در محیط زندگی خود، انتخاب شده است.

همان طور که در جدول 4 نیز مشاهده ­می­گردد، از مجموع شش متغیر مورد ارزیابی، میزان رضایتمندی مردم این شهر از سنجه معکوس دچار شدن به حالات دل‌تنگی، افسردگی و ... کمتر از حد متوسط رضایتمندی است. در مقابل میزان رضایتمندی مشاهده شده برای مابقی متغیرها شامل؛ میزان تمرکز در امور، میزان رضایت از جنسیت و شکل ظاهری بدن، سنجه­های حد معناداری زندگی، میزان رضایت از توانایی­های خود (داشتن حس اعتماد به نفس) و میزان لذت از زندگی، بیشتر از حد متوسط رضایتمندی بوده و نشان از رضایت قابل قبول در این زمینه ها دارد. با توجه به اینکه میزان sig به دست آمده از آزمون T برای همه سنجه­ها کمتر از 05/0 است، لذا نتیجه گرفته می­شود که اختلافات مشاهده شده با رضایتمندی متوسط در همه سنجه های مورد ارزیابی، کاملاً معنادار است.

 

جدول (6): بررسی وضعیت کیفیت زندگی از بعد سلامت روانی

شاخص

Test Value = 3

میانگین

انحراف معیار

T مقدار

درجه آزادی

سطح معنی‌داری

اختلاف میانگین

فاصله اطمینان 95/0

حد پایین

حد بالا

میزان لذت از زندگی

43/3

98/0

70/8

389

00/0

43/0

33/0

43/3

معناداری زندگی

56/3

09/3

55/3

389

00/0

56/0

25/0

56/3

تمرکز در زندگی

31/3

90/0

75/6

389

00/0

31/0

22/0

31/3

شکل ظاهری بدن

47/3

04/1

00/9

389

00/0

47/0

37/0

47/3

رضایتمندی از خود

54/3

08/1

93/9

389

00/0

54/0

44/0

54/3

معکوس دل‌تنگی...

70/2

24/1

75/4-

389

00/0

30/0-

42/0-

70/2

میانگین گویه ها

35/3

74/0

40/9

389

00/0

35/0

28/0

35/3

منبع: یافته­های تحقیق

 

بعد حمل و نقل شهری

بعد حمل و نقل شهری نیز شامل پنج گویة رضایت از حمل و نقل عمومی، تراکم پیاده­روها، ایمنی در هنگام عبور و مرور، رضایت از کیفیت پیاده­روها برای عبور و مرور معلولین و سالمندانو کیفیت معابر (عرض و جنس معابر) می­باشد. تحلیل اطلاعات جمع­آوری شده نشان می­دهد که میزان رضایتمندی مردم شهر از متغیرهای رضایت از تراکم پیاده­روها، ایمنی در هنگام عبور و مرور و عرض و جنس و معابر میانگین سه متغیر بالاتر از حد متوسط بوده و رضایتمندی قابل قبولی در این خصوص وجود دارد. از آنجا که مقدار خطای آلفای (Sig) آزمون T برای عرض و جنس معابر برابر با 839/0 است و این میزان خطا، از میزان خطای قابل قبول برای آزمون یعنی از 05/0 بیشتر است، در نتیجه می­توان استدلال کرد که تفاوت میزان رضایت مشاهده شده برای این سنجه با حد متوسط رضایتمندی معنادار نمی‌باشد؛ ولی میزان Sig آزمون T برای دو متغیر تراکم پیاده­روها و ایمنی در هنگام عبور و مرور برابر با 000/. و کمتر از مقدار خطای آلفا (05/0) محاسبه شده، در نتیجه می­توان استدلال کرد که تفاوت میزان رضایت مشاهده شده برای این سنجه­ها با حد متوسط رضایتمندی به حدی است که در سطح اطمینان بالای 95 درصد معنی­داری است. اما از نظر متغیر رضایت از حمل و نقل عمومی و کیفیت پیاده­روها برای عبور و مرور معلولین و سالمندان، رضایتمندی مردم منطقه کمتر از حد متوسط است ولی از آنجا که مقدار Sig مشاهده شده برای این دو متغیر کمتر از 05/0 می­باشد که در نتیجه می­توان گفت اختلافات مشاهده شده قابل قبول و معنادار می­باشد؛ در مقابل میانگین کل پنج متغیر، کمتر از حد متوسط رضایتمندی بوده که نشان از عدم رضایت مناسب و قابل قبول در این زمینه­ها دارد. با توجه به اینکه میزان sig به دست آمده از آزمون T برای کل پنج سنجنده کمتر از 05/0 است، لذا می­توان نتیجه گرفت که اختلافات مشاهده شده با رضایتمندی متوسط جامعه کاملاً معنادار است.

 

جدول (7): بررسی وضعیت کیفیت زندگی از لحاظ بعد حمل و نقل عمومی

شاخص

Test Value = 3

میانگین

انحراف معیار

T مقدار

درجه آزادی

سطح معنی داری

اختلاف میانگین

فاصله اطمینان 95/0

حد پایین

حد بالا

رضایت از حمل و نقل عمومی

65/2

429/2

81/2-

389

000/0

348/0

592/0-

105/0-

تراکم پیاده روها

24/3

938/0

11/5

389

000/0

244/0

150/0

338/0

ایمنی در هنگام ...

23/3

861/0

27/5

389

000/0

231/0

145/0

318/0

کیفیت پیاده رو ها برای معلولین

51/2

814/0

59/11-

389

000/0

481/0-

563/0-

400/0-

عرض و جنس معابر

01/3

01/3

203/0

389

839/0

010/0

09/0-

114/0

میانگین گویه­ها

93/2

93/2

103/2-

389

036/0

068/0-

133/0-

004/0-

منبع: یافته­های تحقیق

 

نهایتاً همان طور که در جدول شماره 5 نیز ملاحظه می­گردد میانگین رضایتمندی شهروندان یاسوجی از کیفیت زندگی خود بالاتر از حد متوسط رضایتمندی بوده و مقدار sig مشاهده شده نیز نشان می­دهد که اختلاف رضایتمندی مشاهده شده با حد متوسط در سطح بالای 99 درصد اطمینان معنادار می‌باشد.

 

جدول (8): سنجش وضعیت رضایتمندی از کیفیت زندگی در شهر یاسوج

شاخص

Test Value = 3

میانگین

انحراف معیار

T مقدار

درجه آزادی

سطح معنی داری

اختلاف میانگین

فاصله اطمینان 95/0

حد پایین

حد بالا

رضایت از کیفیت زندگی

20/3

07/1

37/3

389

00/0-

20/0

10/0

20/3

منبع: یافته­های تحقیق

 

تحلیل تطبیقی ابعاد مورد بررسی در نواحی چهارگانۀ شهر یاسوج

جدول شماره 6 تفاوت میانگین در شاخص­های کیفیت زندگی در نواحی شهر یاسوج از دیدگاه شهروندان را نشان می­دهد.

- بعد سلامت محیطی: بر اساس شاخص سلامت محیطی ناحیۀ دو بالاترین امتیاز (50/3)، ناحیۀ چهار کمترین امتیاز (12/3) را به خود اختصاص داده است. نواحی یک و سه به ترتیب در رتبۀ دوم و سوم قرار گرفته­اند. از آنجا که مقدار خطای آلفای (sig) آزمون T برای نواحی چهارگانۀ شهر یاسوج کوچک‌تر از 05/0 برابر با 000/0 محاسبه شده، در نتیجه می­توان استدلال کرد که میزان اختلافات مشاهده شده از دیدگاه شهروندان معنادار است.

- بعد سلامت اجتماعی: بر اساس این شاخص ناحیۀ یک دارای بیشترین امتیاز (67/3) و ناحیۀ دو دارای کمترین امتیاز (20/3) می­باشد. با توجه به اینکه که مقدار (sig) آزمون T برای این نواحی کمتر از مقدار خطای آلفای (05/0) محاسبه شده است، در نتیجه می­توان استدلال کرد که اختلافات مشاهده شده کاملاً معنادار و قابل اعتماد است.

- بعد سلامت جسمانی: از لحاظ شاخص سلامت جسمانی نواحی دو و چهار با امتیاز مشابه (26/3) دارای بیشترین امتیاز و در رتبۀ اول قرار گرفته­اند. نواحی یک و سه به ترتیب با امتیازهای (20/3) و (13/3) رتبه­های دوم و سوم را به خود اختصاص داده­اند. با توجه به اینکه مقدار (sig) آزمون T برای این نواحی کوچک‌تر از 05/0 محاسبه شده، بنابراین می­توان گفت که اختلافات مشاهده شده از دیدگاه شهروندان کاملاً معنادار و قابل اعتماد است.

- بعد سلامت روانی: در خصوص این شاخص ناحیۀ دو دارای بیشترین امتیاز (50/3) و ناحیۀ سه (24/3) دارای کمترین امتیاز است. مقدار (sig) آزمون T برای تمامی نواحی کوچک‌تر از 05/0 برابر با 000/0 محاسبه شده، در نتیجه می­توان گفت که میزان اختلاف مشاهده شده کاملاً معنادار و قابل قبول است.

- بعد حمل و نقل: در خصوص معیار حمل و نقل نواحی چهار، سه، دو و یک به ترتیب با امتیاز میانگین (27/3)، (10/3)، (92/2) و (89/2) رتبۀ اول تا چهارم را به خود اختصاص داده­اند و از طرفی میانگین و آزمون T نواحی یک و دو کمتر از حد متوسط یعنی 3 می­باشد. با توجه به اینکه مقدار (sig) آزمون T برای ناحیۀ دو (069/0) بیشتر از مقدار خطای آلفای (05/0) محاسبه شده است، در نتیجه می‌توان استدلال کرد که اختلافات مشاهده شده از دیدگاه شهروندان معنادار و قابل اعتماد نیست. مقدار (sig) آزمون T برای دیگر نواحی کوچک‌تر از 05/0 محاسبه شده که نشان از معنادار بودن اختلافات مشاهده شده از دیدگاه شهروندان می­باشد.

 

جدول شمارۀ(9): ارزیابی شاخص‌های کیفیت زندگی در هر یک از نواحی چهارگانۀ شهر یاسوج

ناحیه

شاخص

Test Value =3

فاصله اطمینان 95/0

میانگین

مقدار T

درجه آزادی

سطح‌معنی‌داری

اختلاف‌میانگین

حد پایین

حد بالا

سلامت محیطی

ناحیۀ یک

45/3

915/14

95

000/0

45938/0

3982/0

5205/0

ناحیۀ دو

50/3

432/15

101

000/0

50490/0

44/0

5698/0

ناحیۀ سه

20/3

843/5

78

000/0

2/0

1319/0

2681/0

ناحیۀ چهار

12/3

801/3

105

000/0

12243/0

0586/0

1863/0

سلامت

اجتماعی

ناحیۀ یک

67/3

622/15

95

000/0

67917/0

5929/0

7655/0

ناحیۀ دو

20/3

981/3

101

000/0

2/0

1003/0

2997/0

ناحیۀ سه

26/3

751/4

78

000/0

26329/0

1530/0

3736/0

ناحیۀ چهار

42/3

333/8

105

000/0

42243/0

3219/0

5229/0

سلامت جسمانی

ناحیۀ یک

20/3

063/2

95

042/0

20089/0

0076/0

3942/0

ناحیۀ دو

26/3

998/4

101

000/0

26190/0

1580/0

3659/0

ناحیۀ سه

13/3

164/2

78

034/0

13562/0

0109/0

2604/0

ناحیۀ چهار

26/3

091/3

105

003/0

26702/0

0957/0

4383/0

سلامت روانی

ناحیۀ یک

37/3

573/7

95

000/0

37674/0

2780/0

4755/0

ناحیۀ دو

50/3

572/10

101

000/0

50163/0

4075/0

5958/0

ناحیۀ سه

24/3

630/4

78

000/0

24473/0

1395/0

3499/0

ناحیۀ چهار

30/3

031/7

105

000/0

30218/0

217/0

3874/0

بعد حمل و نقل عمومی

ناحیۀ یک

89/2

722/2-

95

008/0

10417/0

1801/0

0282/0

ناحیۀ دو

92/2

837/1-

101

069/0

07451/0-

1550/0-

0060/0

ناحیۀ سه

10/3

471/2

78

016/0

1038/0

0202/0

1874/0

ناحیۀ چهار

27/3

553/6

106

000/0

27664/0

1929/0

3603/0

منبع: یافته­های تحقیق

 

نهایتاً همان طور که در جدول شماره 7 نیز ملاحظه می­گردد میانگین رضایتمندی شهروندان هر یک از نواحی شهر یاسوج از کیفیت زندگی خود بالاتر از حد متوسط رضایتمندی بوده است. ناحیۀ دو با امتیاز میانگین 98/3، ناحیۀ یک با امتیاز 71/3، ناحیۀ چهار با امتیاز 25/3 و ناحیۀ سه با امتیاز 24/3 به ترتیب در رتبۀ اول و چهارم قرار گرفته­اند. مقدار sig مشاهده شده نیز نشان می­دهد که اختلاف رضایتمندی مشاهده شده با حد متوسط در سطح بالای 99 درصد اطمینان معنادار می‌باشد.

 

جدول (10): سنجش وضعیت کلی رضایتمندی از کیفیت زندگی در نواحی شهر یاسوج

شاخص

ناحیه

Test Value = 3

میانگین

انحراف معیار

T مقدار

درجه آزادی

سطح معنی داری

اختلاف میانگین

فاصله اطمینان 99/0

حد پایین

حد بالا

رضایت از کیفیت زندگی

یک

71/3

89093/0

904/7

95

000/0

71875/0

4797/0

9578/0

دو

98/3

78325/0

642/12

101

000/0

98039/0

7768/0

184/1

سه

24/3

1148/1

018/2

78

047/0

24299/0

0287/0-

5843/0

چهار

25/3

07142/1

346/2

106

021/0

25316/0

0780/0-

5147/0

منبع: یافته­های تحقیق

 

بررسی رابطه بین ابعاد بررسی شده از شاخص کیفیت زندگی

برای بررسی کیفیت رابطه موجود بین ابعاد بررسی شده شاخص کیفیت زندگی در شهر یاسوج از ضریب همبستگی پیرسون استفاده گردید. این ضریب شدت رابطه و نوع رابطه (مستقیم یا معکوس) بین دو متغیر را نشان می­دهد و مقدار آن بین 1 تا 1- متغیر است (مومنی و فعال قیومی، 1389: 110). با توجه به اینکه از میانگین سنجه­های مربوط به هر یک از ابعاد شاخص کیفیت زندگی، جهت آزمون همبستگی استفاده می­گردد، لذا داده­های مورد استفاده، دادۀ کمی­ محسوب می­شوند­، توزیع داده­ها نیز نرمال بوده و تعداد آن‌ها نیز زیاد است، در نتیجه ضریب همبستگی پیرسون برای سنجش رابطه بین ابعاد بررسی شده، آزمون مناسبی خواهد بود.

 

جدول (11): بررسی میزان همبستگی بین ابعاد مختلف مؤثر در کیفیت زندگی

 

 

سلامت محیط

سلامت اجتماعی

سلامت جسمانی

سلامت

روانی

حمل و نقل عمومی

سلامت محیط

 

ضریب پیرسون

1

407/.

3114/.

344/.

086/0

سطح معناداری

000/.

000/.

000/.

094/0

سلامت اجتماعی

 

ضریب پیرسون

 

1

261/.

349/.

143/0

سطح معناداری

 

000/.

000/.

005/0

سلامت جسمانی

 

ضریب پیرسون

 

 

1

364/.

121/0

سطح معناداری

 

 

000/.

018/0

سلامت روانی

 

ضریب پیرسون

 

 

 

1

028/0

سطح معناداری

 

 

 

590/0

حمل و نقل عمومی

ضریب پیرسون

 

 

 

 

 

سطح معناداری

 

 

 

 

**. Correlation is significant at the 0.01 level (2-tailed).

 

نتایج حاصل از ضریب همبستگی پیرسون نشان می­دهد که رابطه مشاهده شده بین بعد حمل و نقل عمومی با ابعاد سلامت محیط و سلامت روانی معنادار و قابل اعتماد نیست. رابطۀ مشاهده شده بین دیگر ابعاد شاخص کیفیت زندگی، رابطۀ همبستگی مثبت (مستقیم) است. یعنی افزایش میزان رضایت از یک بعد همسو با افزایش رضایتمندی در ابعاد دیگر است. با توجه به مقادیر به دست آمده (00/0) رابطه همبستگی بین ابعاد بررسی شده در سطح اطمینان بالای 99 درصد قابل اعتماد و معنادار است. جدول 6 شدت، شدت و جهت همبستگی بین ابعاد بررسی شده را نشان می­دهد.

 

بررسی میزان اثر گذار هر یک از ابعاد بررسی شده در تبیین میزان رضایتمندی از کیفیت زندگی در نواحی شهر یاسوج

برای بررسی میزان اثر گذاری ابعاد بررسی شده شاخص کیفیت زندگی در رضایتمندی نهایی پرسش شوندگان از کیفیت زندگی­ ایشان در نواحی شهر یاسوج از ضریب همبستگی پیرسون وتحلیل رگرسیون چندگانه خطی بهره گرفته شد. تحلیل رگرسیون از روش­های پرکاربرد در مطالعات اجتماعی – اقتصادی است. این روش رابطه تنگاتنگی با ضریب همبستگی دارد. بدین معنا که برای انجام رگرسیون، باید ضریب همبستگی محاسبه شود. اگر میان متغیرها همبستگی وجود داشت، تنها در این صورت است که می­توان از تحلیل رگرسیون استفاده کرد (کلانتری، 1385: 169). همان طور که در جدول شماره نه نیز ملاحظه می­گردد، مابین میزان رضایتمندی از کیفیت زندگی در شهر یاسوج با هر پنج بعد بررسی شده از این شاخص، در سطح اطمینان 99 درصد رابطۀ همبستگی مستقیم معنادار وجود دارد و این بدین معنا است که می­توان از تحلیل رگرسیون برای پیش بینی میزان اثر گذاری هر یک از ابعاد بررسی شده در رضایتمندی نهایی از کیفیت زندگی در نواحی شهر یاسوج استفاده کرد.

 

جدول (12): بررسی میزان همبستگی ابعاد مختلف شاخص کیفیت زندگی با رضایتمندی نهایی از کیفیت زندگی

شاخص

ضریب همبستگی

سلامت محیط

سلامت اجتماعی

سلامت جسمانی

سلامت

روانی

حمل و نقل

رضایت از کیفیت زندگی

ضریب پیرسون

243/**

160/**

235/**

251/**

151/0**

سطح معناداری

000/

002/

000/

000/

003/0

فراوانی

390

390

390

390

390

منبع: یافته­های تحقیق

 

شیوه کار در رگرسیون به این صورت است که ابتدا معنی­داری کل مدل رگرسیون مورد آزمون قرار می‌گیرد که این کار توسط جدول تحلیل واریانس (ANOVA) صورت می­گیرد. سپس باید معنی­داری تک تک ضرایب متغیرهای مستقل بررسی گردد که این کار نیز با استفاده از جدول ضرایب انجام می­پذیرد. همان گونه که در جدول تحلیل واریانس مدل رگرسیونی (جدول 11­) مشخص است میزان خطای آلفای (Sig) تحلیل واریانس مدل رگرسیونی در نواحی یک، دو و سه کمتر از میزان خطای قابل قبول (05/0) می­باشد و این نشان از آن دارد که بین میزان رضایت از ابعاد پنج‌گانه بررسی شده و رضایتمندی از کیفیت زندگی در این سه ناحیه در سطح اطمینان بالای 95 درصد رابطۀ معنادار وجود دارد؛ ولی میزان Sig تحلیل واریانس مدل رگرسیونی در ناحیۀ چهار بیشتر از 05/0 برابر با 956/0 محاسبه شده که نشان می­دهد رابطۀ بین ابعاد بررسی شده با رضایت از کیفیت زندگی در ناحیۀ چهار معنادار نمی­باشد. همان طور که در جدول 10 نیز مشاهده می­گردد، میزان همبستگی بین ابعاد پنج‌گانه مورد بررسی شامل؛ بعدهای سلامت محیطی، سلامت اجتماعی، سلامت جسمانی، سلامت روانی و حمل و نقل عمومی با رضایتمندی نهایی از کیفیت زندگی، در نواحی چهارگانۀ شهر یاسوج به ترتیب برابر با 401/0، 450/0، 468/0 و 103/0 است که همبستگی مستقیم و با شدت متوسط به شمار می­آیند. اما با این همه، ابعاد پنج‌گانه بررسی شده در نواحی چهارگانه شهر یاسوج (نواحی یک، دو، سه و چهار)، مجموعاً به ترتیب توان تبیین 16، 3/20، 9/21 و 1/1 درصد از تغییرات (واریانس) شاخص رضایتمندی از کیفیت زندگی را دارا هستند و بخش بزرگی از تغییرات این شاخص توسط عوامل دیگر تبیین می­گردد. هر چند میزان تبیین اثرگذاری ابعاد بررسی شده در ناحیۀ چهار بسیار کم است ولی به دلیل اینکه میزان خطای آلفای تحلیل واریانس بیشتر از 05/0 است؛ این تغییرات از دیدگاه شهروندان، معنا در و قابل قبول نیست.

جدول شمارۀ (13): میزان تبیین تغییرات متغیر وابستۀ میزان رضایت از کیفیت زندگی در نواحی چهارگانۀ شهر یاسوج به وسیلۀ ابعاد مورد مطالعه

خطای معیار تخمین

ضریب تعیین تعدیل شده

ضریب تعیین

ضریب همبستگی

مدل

ناحیه

01371/0

114/0

160/0

401/0

1

یک

99118/0

161/0

203/0

450/0

1

دو

99678/0

165/0

219/0

468/0

1

سه

09184/1

038/0

011/0

103/0

1

چهار

منبع: یافته­های تحقیق

 

جدول شمارۀ(14) : تحلیل واریانس مدل رگرسیونی بین رضایت از کیفیت زندگی در نواحی چهارگانۀ شهر یاسوج به وسیله ابعاد مورد مطالعه

ناحیه

آزمون معنی‌دار متفاوت

مجموع مربعات

درجه آزادی

میانگین مربعات

ِآماره آزمون

سطح معنی داری

یک

اثر رگرسیون

672/17

5

534/3

439/3

007/0

باقی مانده

485/92

90

028/1

کل

156/110

95

دو

اثر رگرسیون

000/24

5

800/4

886/4

001/0

باقی مانده

314/94

96

982/0

کل

314/118

101

سه

اثر رگرسیون

329/20

5

066/4

092/4

002/0

باقی مانده

531/72

73

994/0

کل

861/92

78

چهار

اثر رگرسیون

280/1

5

256/0

215/0

956/0

باقی مانده

403/120

101

192/1

کل

682/121

106

منبع: یافته­های تحقیق

 

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

شناخت، اندازه­گیری و بهبود کیفیت زندگی از اهداف عمده محققان، برنامه ریزان و دولت‌ها در چند دهه اخیر بوده است. این عرصه علمی و تحقیقاتی مورد توجه تعداد زیادی از رشته­های علمی، از جمله جامعه شناسی، روان شناسی، اقتصاد، علوم محیطی، جغرافیا، پزشکی و ... است. از طرفی با توجه به نقش و جایگاهی که مرکز شهری در فرایند توسعه اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه بر عهده دارند بر کسی پوشیده نیست. پیامدهای عدم توجه به کیفیت زندگی می‌تواند اثرات زیان باری را برای کل جامعه به بار آورد. با آگاهی از این مهم در این پژوهش، کیفیت زندگی مردم در شهر یاسوج مرکز اداری – سیاسی و تجاری استان کهکیلویه و بویراحمد از چهار بعد سلامت محیطی، سلامت اجتماعی، سلامت جسمانی و سلامت روانی مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفت. نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد که:

- از نظر بعد سلامت محیطی، به صورت کلی میزان رضایتمندی مردم از سلامت محیط زندگی خود در شهر یاسوج در حد متوسط و بالاتر از آن است. هرچند در این بین از نظر برخی متغیرها همچون عدم کفایت درآمد و میزان دسترسی به خدمات اطلاعاتی و همین طور بهداشتی درمانی، نارضایتی‌هایی مشاهده می­شود و تفاوت مشاهده شده در دیدگاه مردم از حد متوسط رضایتمندی نیز کاملاً معنی­دار است. بر اساس این شاخص ناحیۀ دو بیشترین امتیاز را به خود اختصاص داده است؛ نواحی یک، سه و چهار به ترتیب در رتبۀ دو تا چهارم قرار گرفته­اند.

- از لحاظ بعد سلامت اجتماعی، میزان رضایتمندی مردم منطقه از متغیرهای رضایت از روابط شخصی و روابط با دوستان بالاتر از حد متوسط بوده اما از نظر سنجه­های رضایت از روابط جنسی، میزان رضایتمندی مردم منطقه کمتر از متوسط بوده اما نارضایتی مشاهده شده در این خصوص تفاوت معنی داری با رضایتمندی متوسط ندارد. در خصوص این شاخص ناحیۀ یک بیشترین امتیاز و ناحیۀ دو کمترین امتیاز را به خود اختصاص داده­اند. ناحیۀ چهار و سه در رتبۀ دوم و سوم قرار گرفته­اند.

- در زمینه بعد سلامت جسمانی شهروندان یاسوجی از مجموع هفت متغیر مورد ارزیابی، از سنجه­های میزان درد جسمانی و میزان نیاز به درمان­های طبی، ناراضی هستند. در مقابل میزان رضایتمندی مشاهده شده برای مابقی متغیرهای بعد سلامت جسمانی از شاخص کیفیت زندگی و همچنین میانگین کل هفت سنجه، بیشتر از حد متوسط رضایتمندی است. بر اساس این شاخص نواحی دو و چهار با امتیاز 26/3 در رتبۀ اول قرار گرفتند. نواحی یک و سه در رتبۀ دوم و سوم قرار گرفته­اند.

- در خصوص بعد سلامت روانی، از مجموع شش متغیر مورد ارزیابی، میزان رضایتمندی مردم این شهر از سنجه­های میزان معناداری زندگی، میزان رضایت از توانایی­های خود (داشتن حس اعتماد به نفس)، میزان لذت زندگی در این شهر، میزان تمرکز در امور زندگی و در نهایت میزان رضایت از جنسیت و شکل ظاهریشان، بیشتر از حد متوسط رضایتمندی است. در مقابل میزان رضایتمندی مشاهده شده برای متغیر میزان عدم ابتلا به حالت منفی روحی نظیر افسردگی و ...، کمتر از حد متوسط رضایتمندی است. بر اساس نتایج به دست آمده ناحیۀ دو بیشترین امتیاز و ناحیۀ سه کمترین امتیاز را به خود اختصاص داده است. ناحیۀ یک و چهار در رتبه­های بعدی قرار گرفته­اند.

- در خصوص بعد حمل و نقل، از مجموع پنج متغیر مورد ارزیابی، میزان رضایتمندی مردم این شهر از متغیرهای رضایت از تراکم پیاده­روها، ایمنی در هنگام عبور و مرور و عرض و جنس معابر و میانگین سه متغیر بیشتر از حد متوسط رضایتمندی است. در مقابل میزان رضایتمندی مشاهده شده برای متغیر رضایت از حمل و نقل عمومی و کیفیت پیاده­روها برای عبور و مرور معلولین و سالمندان، کمتر از حد متوسط رضایتمندی است. در خصوص این شاخص نواحی چهار، سه، دو و یک به ترتیب در رتبۀ اول و چهارم قرار گرفته­اند.

در نهایت نتایج این پژوهش نشان داد نتایج حاصل از ضریب همبستگی پیرسون نشان می­دهد که رابطه مشاهده شده بین بعد حمل و نقل عمومی با ابعاد سلامت محیط و سلامت روانی معنادار و قابل اعتماد نیست. رابطۀ مشاهده شده بین دیگر ابعاد شاخص کیفیت زندگی، رابطۀ معنادار و مستقیم است. گذشته از آن هر یک از ابعاد بررسی شده رابطه معناداری نیز با رضایتمندی نهایی از کیفیت زندگی در نواحی شهر یاسوج داشته و هر یک از این ابعاد قادر به تبیین و پیش بینی درصدی از تغییرات متغیر وابسته کیفیت زندگی در نواحی مورد مطالعه هستند. در مجموع ابعاد پنج‌گانه بررسی شده در نواحی چهارگانه شهر یاسوج (نواحی یک، دو، سه و چهار)، مجموعاً به ترتیب توان تبیین 16، 3/20، 9/21 و 1/1 درصد از تغییرات (واریانس) شاخص رضایتمندی از کیفیت زندگی را دارا هستند و بخش بزرگی از تغییرات این شاخص توسط عوامل دیگر تبیین می­گردد. هر چند میزان تبیین اثرگذاری ابعاد بررسی شده در ناحیۀ چهار بسیار کم است ولی به دلیل اینکه میزان خطای آلفای تحلیل واریانس بیشتر از 05/0 است؛ این تغییرات از دیدگاه شهروندان در ناحیۀ چهار، معنادار و قابل قبول نیست.



[1]. Quality of life

[2]. Cochran

[3] .Validity

[4] .Reliability

1.Livability

[6].Attractiveness

[7] .Winsted

[8] .Zan

[9] David Fhilips

1- حافظ نیا، م، (1387)، مقدمه ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، انتشارات سمت، چاپ چهاردهم، تهران.

2- رضوانی، م و شکیبا، ع و منصوریان، ح، (1387)، ارزیابی کیفیت زندگی در نواحی روستایی، فصلنامه پژوهشی رفاه اجتماعی، سال هشتم، شماره 30 و 31. صص 35 - 59.

3- رهنمایی، م و حسینی شاه، پ، (1383)، فرایند برنامه ریزی شهری ایران، چاپ اول، تهران، انتشارات سمت.

4- سازمان برنامه و بودجه استان کهگیلویه و بویراحمد، (1377)، رتبه بندی استان­های کشور از حیث برخورداری از شاخص­های اقتصادی- اجتماعی.

5- ضرابی، ا، نوری، م و رزم­پوری، ع، (1392)، بررسی تحلیل و ارزیابی تراکم و سرانه کاربری فضای سبز شهری نمونه موردی: شهر یاسوج، پنجمین کنفرانس برنامه ریزی و مدیریت شهری، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد.

6- کلانتری، خ، (1385)، پردازش و تحلیل داد­ها در تحقیقات اجتماعی- اقتصادی، انتشارات شریف، چاپ دوم، تهران.

7- کوکبی، ا و پورجعفر، م و تقوایی، ع، (1384)، برنامه‏ریزی کیفیت زندگی شهری در مراکز شهری، تعاریف و شاخص‏ها، فصلنامه جستارهای برنامه ریزی شهری، شمارۀ دوازدهم.

8- ماجدی، س. م و لهسایی زاده، ع، (1385)، بررسی رابطه بین متغیرهای زمینه ای سرمایه اجتماعی و رضایت از کیفیت زندگی، مطالعه موردی: روستاهای فارس، فصلنامه روستا و توسعه، سال نهم، شماره 4.

9- مختاری، م و نظری، ج، (1389)، جامعه شناسی کیفیت زندگی، انتشارات جامعه‌شناسان، چاپ اول، تهران.

10- مزیدی، ا، صفرزاده، م و منصوری، ح، (1390)، شناسایی و رتبه بندی عوامل مؤثر بر کاربری اراضی مسکونی با استفاده از تکنیک‌های MCDM مطالعه موردی، شهر یاسوج، فصلنامه جغرافیا و توسعه، شماره 21، صص 96-81.

11- مومنی، م و فعال قیومی، ع، (1389)، تحلیل‌های آماری با استفاده از SPSS، نشر مؤلف، چاپ اول، تهران.

12- مهندسین مشاور آمود، (1383)، طرح توسعه، عمران و حوزه نفوذ شهر یاسوج، جلد دوم.

13- نائینیان، م و شعیری، م و روشن، ر و سید محمدی، ک و خلمی، ز (1384)، مطالعه برخی ویژگی‌های پرسش­نامه کیفیت زندگی، ماهنامه علمی دانشگاه شاهد، سال دوازدهم، شماره 13.

14. Allen, J, Voget, R and Cordes, S, (2002), Quality of Life in Rural Nebraska: Trends and Changes, Institute of agriculture and natural resources.

15. Baycan, L.T and Nijkamp, P, (2006), Quality of Urban Life a Taxonomic Perspective, Journal of Studies in Regional Science 36(2) :1-5.

16. Brown.A.L, ­(2003), ­Increasing the utility of urban environmental quality information, Landscape and Urban planning 65, p.p 85-93.

17. Collados, C and Duane, T, (1999), Analysis Natural Capital Quality of Life: A Model for Evaluating the Sustainability of Alternative Regional Development Paths, Ecological 30: 441- 460.

18. Cramer, V., Seven, T and Einar, K, (2004), Quality of life in a city, the effect of population density, Social Indicators Research 69.

19. Das, D, (2008) , Urban Quality of Life: A case study of Guwahati, Social Indicators Research 88.

20. Epley, R.D and Menon, M., (2007), A Method of Assembling Cross-sectional Indicators into a Community Quality of Life, Soc Indic Res 88.

21. Fahkruddin ,(1991), Quality of Urban Life, Rawat publication, Jaipur, first edition.

22. Kamp I.V., Leidelmeijer,K., Marsman, G and Hollander, A, (2003), Urban Environmental Quality and Human Well-being towards a Conceptual Framework and Demarcation of Concepts, a Literature Stud. Landscape and Urban Planning 65: 5-18.

23. Mohammadi, S. A & etal, (2003), Sequential Path Mode for Determination Interrelation Among Yield and Related Characters in Maize, Grop. Sci, 43, Pp 1690-1667.

24. Pacione, M ,(2003) , urban environmental quality and human wellbeing-a social geographical perspective, Landscape and Urban Planning 65: 19-30.

25. Pacione, M. ,(1984) , Evaluating the quality of the residential environment in a high rise public housing development. Appl. Geogr. 4 (1) , 59–70.

26. Pal, A.K and Kumar, U.C., (2005), Quality of life concept for the evaluation of societal development of rural community in West Bengal, India, Rural Development XV(2).

27. Parker, M ,(1997) , Loss in the lives of Southeast Asian Elders, In H.Lee Meadow, development in quality of life studies in marketing1, Blacksburg Virginia, International socity for quality studies.

28. Philips, D ,(2006),Quality of Life Concept, Policy and Practice London, Rutledge.

29. United Nations Population Fund,(2007), Stste of world Population 2007, Unlishing the Potential of Urban Growth, NewYork, UNFPA.

30. Veenhoven , R ,(2007), quality of life research, 21 century sociology, a reference Hand book sage, thousand oaks, California USA, Vol 2,chapter 7.

31. Williams, W. A. B. Jones & M. Dement, (1990), A Concise Table for Path Analysis Statistic, Agron 82, Pp 1022-1024.

32. Zeren Gulersoy, Nuran and Ozsoy Ahsen and Tezer,Azime and Genli Yigiter,reyhan and Gunay,Zeynep, (2009), Strategic quality planning in urban environment , ITU A|Z , VOL:6 No:1, 109-125.