بررسی وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران در سطوح ملی- منطقه ای طی 60 سال اخیر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه اصفهان

2 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه اصفهان

چکیده

ایران تا قبل از قرن حاضر از نظام شهری نسبتا متعادلی برخوردار بوده است، اما در شش دهه اخیر توسعه سرمایه داری در چهارچوب اقتصادی متکی بر نفت باعث عدم تعادل فضایی نظام شهری کشور گردیده است. از طرف دیگر تعادل فضایی نظام شهری در سطح ملی در گروه تعادل فضایی در سطح منطقه ای می باشد، از این رو پژوهش حاضر با هدف بررسی وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران در سطوح ملی و منطقه ای طی دوره 1335 الی 1390 صورت پذیرفته است. روش این پژوهش توصیفی- تحلیلی می باشد. جامعه آماری شامل سکونتگاه های شهری ایران در 60 سال اخیر و روش گردآوری داده ها به صورت اسنادی است. در این پژوهش جهت بررسی تعادل فضایی نظام شهری استان های ایران از مدل آنتروپی استفاده گردید. نتایج این پژوهش حاکی از آن است، که با وجود این که نظام شهری کشور به سمت حد مطلوب تعادل فضایی گرایش دارد، ولی به علت اختلاف با حد نرمال، عدم تعادل فضایی در نظام شهری ایران در سطح ملی و منطقه ای همچنان باقی است، که این امر در خصوص تعداد سکونتگاه های شهری مشهودتر می باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Examination of the Spatial Equilibrium of the Urban System In National- Regional Levels of Iran for Recent 60 Years

نویسندگان [English]

  • Masoud Taghvaei 1
  • Mohammad Reza Kanani 2
1 Professor of Geography and Urban Planning, University of Isfahan
2 Ph.D. Student of Geography and Urban Planning, University of Isfahan
چکیده [English]

Iran before the present century has owned a relatively modest system, but in the last six decades, the capitalization development within the oil-based economic framework has led to urban system spatial imbalances in the country. On the other hand, the Spatial Equilibrium of the Urban System in National- Regional Levels is in the pledge of Spatial Equilibrium in region. So, the present study, with the objective of examining the Spatial Equilibrium of the Urban System in National- Regional Levels for 1956- 2012, has been performed.
This method is descriptive - analytical. The statistical society includes the urban settlements in the past 60 years and data collection method is as evidence. In this study, in order to examine the spatial equilibrium of urban system in Iranian Provinces, the Entropy Model was used.
This is evident that considering that the urban system tends to a desirable spatial equilibrium, but because of the difference with normal rate, the imbalance of spatial equilibrium of the urban system in national- regional levels in Iran is remained as in the case of the number of urban settlements, it is more evident.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Spatial Balance
  • Urban Systems
  • Urban Settlements
  • Entropy
  • Iran

مقدمه و بیان مسأله

امروزه شهرنشینی در مسیری قرار دارد، که روند تحولات آن حاکی از تبدیل زمین به سیاره شهری است و جامعه روستایی، به تدریج به اقلیتی کوچک تبدیل می‌گردد (سرمست و زالی، 1389: 60)، به طوری که همزمان با افزایش درآمد و تولید در جهان، تقاضا برای خدمات شهری نیز افزایش یافت و به دنبال آن، شهرها هم از نظر تعداد و هم از نظر اندازه جمعیتی در طی دوره شهرنشینی سریع (اوایل قرن 19 میلادی در کشورهای توسعه یافته و اواسط قرن 20 میلادی در کشورهای در حال توسعه) رشد یافتند (فرهودی و همکاران، 1388: 55). شکل گیری و توسعه شهرها در سیستم‌های شهری کشورهای توسعه یافته عمدتاً هماهنگ با مراحل رشد و توسعه صنعتی بوده و دارای الگوی متعادلی است. اما در کشورهای در حال توسعه، رشد سریع شهرنشینی و عدم هماهنگی آن با مراحل توسعه صنعتی، مشکلات جدیدی در نظام شهری این کشورها به وجود آورده است (پارتر و ایوانز، 1384: 26 و 28)، که برآیند چنین رشد شتابان، تمرکز بخش عظیمی از جمعیت شهری در یک یا دو شهر اصلی این کشورهاست (هال و فایفر، 1388: 66). تمرکز بیش از حد جمعیت و به تبع آن فعالیت، به طور عمده در بزرگ‌ترین شهرهای کشورهای در حال توسعه، باعث جذب بخش عمده‌ای از پتانسیل‌های توسعه در این شهرها شده و در نتیجه این شهرها به طور نسبی بیش از حد بزرگ‌تر از دیگر شهرها شده‌اند (امیدوار و همکاران، 1388: 110). بازتاب طبیعی این امر بروز مشکلاتی نظیر تسلط شهری، تمرکز فعالیت‌ها و خدمات، عدم تعادل در نظام سلسله مراتب شهری، کمبود مسکن، حاشیه نشینی و ... است (پورمحمدی و همکاران، 1388: 118). ایران نیز به عنوان یکی از کشورهای در حال توسعه تا قبل از قرن حاضر دارای نظام شهری نسبتاً متعادلی بوده است، اما در نیم قرن اخیر، توسعه سرمایه داری در چهارچوب اقتصاد متکی بر نفت، سبب رکود بخش کشاورزی و رشد سریع و نامتعادل شهرهای بزرگ و مانع رشد شهرهای کوچک و روستاها شده است. این گسیختگی و عدم تعادل در سلسله مراتب شهری سبب پیدایش شبکه زنجیره‌ای در توزیع فضایی کشور و از بین رفتن شبکه کهکشانی گردید (نظریان، 1374: 151). به طوری که به دلیل عدم مدیریت صحیح فضای ملی، به تدریج اندازه کلان شهرها و قطب‌های عمده جمعیتی بزرگ‌تر و بر تعداد شهرهای کوچک افزوده شد، میزان جمعیت پذیری شهرهای میانی و کوچک کاهش یافت و خلأ سکونتگاهی در نظام سلسله مراتب کشور باعث تعمیق روزافزون شکاف در نظام شهری و گسیختگی شبکه شهری گردید (سرمست و زالی، 1389: 61).

 

 اهمیت و ضرورت

برنامه ریزی با هدف نیل نظام شهری ایران به سمت تعادل در گرو بررسی و تحلیل جامع تعادل فضایی نظام شهری کشور در سنوات گذشته است. از طرفی تعادل نظام شهری در سطح ملی در گرو تعادل فضایی در سطح منطقه‌ای است و بررسی و تحلیل مستقل و منفصل نظام شهری در سطح ملی یا منطقه‌ای، اغلب منجر به ارائه نتایج نامعقولی می‌گردد. از این رو بررسی وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران در سطوح ملی - منطقه‌ای ضروری احساس می‌گردد.

اهداف

پژوهش حاضر در راستای نیل به اهداف ذیل صورت پذیرفته است:

بررسی وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران در سطح ملی طی سال‌های 1335 الی 1390

بررسی وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران در سطح منطقه‌ای در 60 سال اخیر

 

پیشینه پژوهش

تقوایی و مبارکی در سال 1391 در پژوهشی با عنوان «تحلیل سیستم شهری کلان منطقه آذربایجان»، نسبت به بررسی شهرهای شمال غرب ایران با مدل‌های نخست شهری، مرتبه- اندازه، ضریب جینی و ضریب آنتروپی در 50 سال اخیر اقدام نمودند. نتایج این پژوهش حاکی از آن است، که نظام شهری شمال غرب کشور از لحاظ شاخص نخست شهری تا حدودی متعادل شده است و در سایر مدل‌های از روند شبکه شهری کل کشور تبعیت کرده و فاصله زیادی با حد استاندارد دارد.

مرصوصی و همکاران در سال 1390 در پژوهشی با عنوان «تحلیل سازمان فضایی نظام شهری»، نسبت به بررسی و تحلیل درجه تعادل فضایی نظام شهری استان آذربایجان شرقی بر مبنای شاخص آنتروپی و مدل حد اختلاف طبقه‌ای، طی سال‌های 1335 الی 1385 اقدام نمودند. نتایج این پژوهش حاکی از آن است، که استقرار جمعیت در کانون‌ها و طبقات شهری به صورت متعادل و همگون توزیع نشده است و روند تمرکزگرایی در شهر تبریز با سرعت قابل توجهی شبکه شهری را از حالت نیمه متعادل به سمت شرایط بحرانی سوق داده است.

تقوایی و صابری در سال 1389 در پژوهشی با عنوان «تحلیلی بر سیستم‌های شهری ایران طی سال‌های 1335 تا 1385»، نسبت به بررسی میزان تعادل نظام شهری ایران اقدام نمودند. نتایج این پژوهش حاکی از آن است، که نظام شهری ایران در نیم قرن اخیر از لحاظ شاخص‌های ضریب تمرکز، رتبه اندازه، نخست شهری و ضریب آنتروپی به سمت تعادل میل کرده است، اما از نظر شاخص ضریب جینی و توزیع جمعیت در طبقات شهری نسبت به سال 1335 در وضعیت نامتعادل‌تری قرار دارد.

فرهودی و همکاران در سال 1388 در پژوهشی با عنوان «چگونگی توزیع فضایی جمعیت در نظام شهری ایران طی سال‌های 1335 تا 1385»، با استفاده از روش‌ها و مدل‌های رایج نسبت به بررسی روند تغییرات نظام شهری کشور در 50 سال اخیر اقدام نمودند. نتایج این پژوهش حاکی از آن است، که عدم تعادل و توازن در توزیع فضایی جمعیت و فعالیت‌ها در نظام شهری ایران از سال 1335 تا 1355 افزایش یافته است، اما از سال 1355 تاکنون به رغم وجود سطحی از نابرابری، به سمت توزیع متناسب‌تر و متعادل‌تر در حرکت بوده است.

امیدوار و همکاران در سال 1388 در پژوهشی با عنوان «تحلیل شبکه شهری و توزیع فضایی جمعیت در کانون‌های شهری»، با استفاده از مدل‌های رایج در زمینه نظام شهری نسبت به تجزیه و تحلیل نظام شهری استان هرمزگان اقدام نمودند. نتایج این پژوهش حاکی از آن است، که شبکه شهری استان هرمزگان طی سال‌های 1365 الی 1385 دچار عدم تعادل بوده است.

تقوایی و گودرزی در سال 1388 در پژوهشی با عنوان «بررسی و تحلیل وضعیت شبکه شهری در استان بوشهر»، با استفاده از الگوهای تمرکز شهری، مرتبه اندازه، منحنی لورنز، ضریب آنتروپی و ضریب کشش پذیری به بررسی و تحلیل شبکه شهری استان بوشهر پرداختند. نتایج این پژوهش حاکی از آن است، که توزیع فضایی جمعیت شهرهای استان بوشهر طی سال‌های 1335 الی 1385 نیمه متعادل بوده است.

بررسی سوابق پژوهش حاکی از آن است، که تاکنون بررسی وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران طی 60 سال اخیر و مقایسه آن‌ها در دو سطح ملی و منطقه‌ای صورت نپذیرفته است، از این رو پژوهش حاضر می‌کوشد، تا نسبت به بررسی وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران در سطوح فوق طی شش دهه اخیر اقدام نماید.

 

سؤال‌های تحقیق

پژوهش حاضر در پی دستیابی به پاسخ سؤال‌های ذیل صورت پذیرفته است:

وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران در سطح ملی طی دوره 1335 الی 1390 چگونه بوده است؟

 وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران در سطح منطقه‌ای طی 60 سال اخیر چگونه بوده است؟

 

روش و تکنیک تحقیق

پژوهش حاضر از نوع تحقیقات کاربردی و با روش توصیفی- تحلیلی صورت پذیرفته است. جامعه آماری شامل سکونتگاه‌های شهری ایران طی دوره 1335 الی 1390 است. روش گردآوری داده‌ها به صورت اسنادی است. در این پژوهش بررسی تعادل فضایی نظام شهری با استفاده از مدل آنتروپی[1] صورت پذیرفت.

 

آنتروپی

آنتروپی از جمله تئوری‌های بر گرفته از قوانین احتمالات و مدل‌های متکی بر آن است، که در ابتدا توسط فیزیکدان‌ها و برای شناسایی نظم و بی نظمی در طبیعت به کار گرفته شد. این مدل مبین میزان عدم ثبات و یکنواختی در یک سیستم است و میزان تغییرات آن از صفر (حداکثر درجه تمرکز) تا یک (حداکثر درجه جدایی) در تغییر است (سرمست و زالی، 1389: 64). از این شاخص برای تعیین درجه تمرکز یا پراکندگی فضایی پدیده‌های جغرافیایی استفاده می‌گردد (ک.مار و همکاران، 2007: 13). با استفاده از این مدل می‌توان به میزان تعادل فضایی استقرار جمعیت و تعداد شهر در سطح شبکه شهری، منطقه‌ای و ملی پی برد (حکمت نیا و موسوی، 1385: 190). ضریب آنتروپی دامنه‌ای بین صفر و یک دارد، هر چه مقدار آن به یک نزدیک‌تر باشد، نشانگر توزیع متعادل‌تری و هر چه به صفر نزدیک‌تر باشد، نشان دهنده عدم تعادل در توزیع جمعیت است (تاسی، 2005: 145). ساختار کلی مدل به شرح زیر است:                                    G: H=-Σ

Pi: فراوانی        LnPi: لگاریتم نپری فراوانی     H: مجموع فراوانی در لگاریتم نپری فراوانی    K: تعداد طبقات

G: میزان آنتروپی

 

مفاهیم و مبانی نظری

در سطح ملی، شهرها بخشی از سیستم پیچیده مکان‌های شهری بهم پیوسته و عناصری کلیدی در ساختار اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مناطق و سطوح بزرگ‌تر هستند. روابط متقابل بین شهرهای کوچک و بزرگ از این نظر که کشور یا منطقه‌ای را به عنوان سیستم یا نظامی از مکان‌های شهری بپذیریم، دارای اهمیت است (پاسیون، 2005: 122). در واقع نظام شهری عبارت است، از مجموعه‌ای از شهرهای وابسته به هم که ساختار نظام سکونتگاه‌های شهری را در یک ناحیه، منطقه، کشور و جهان پدید می‌آورند. نظام شهری تنها محدود به مجموعه‌ای کالبدی از سکونتگاه‌های شهری نیست، بلکه جریان‌ها و ارتباطات میان این سکونتگاه‌ها را نیز در بر می‌گیرد. این جریان‌ها شامل جمعیت، سرمایه، عوامل تولید، ایده‌ها، اطلاعات و نوآوری‌ها هستند (عظیمی، 1381: 53). به عبارت دیگر این سیستم‌های شهری از بافت کالبدی، جریان انسانی، عوامل تولیدی، ایده‌ها، اطلاعات و نوآوری‌ها تغذیه می‌شوند (پارتر و همکاران، 1384: 88) و پویایی آن‌ها به میزان جابجایی کالاها، خدمات، افکار و تحرک‌های جمعیتی میان شهرک‌ها و حوزه‌های روستایی بستگی دارد (شکویی، 1378: 337). در حقیقت وابستگی و ارتباط سکونتگاه‌ها به یکدیگر مهم‌ترین ویژگی سیستم‌های شهری را تشکیل می‌دهد (ویتریک، 2004: 278). در یک نظام شهری متعادل، به علت وجود عملکردها و فعالیت‌های سلسله مراتبی در شهرهای مختلف و ارائه خدمات متناسب با جمعیت موجود، پیوندهای سلسله مراتبی بین آن‌ها برقرار است. شهرهای بزرگ منطقه با شهرهای متوسط اطراف، شهرهای متوسط با شهرهای کوچک و روستا شهرها و در پی آن شهرهای کوچک و روستا شهرها با نقاط روستایی منطقه دارای ارتباط و روابط عملکردی هستند. بدین ترتیب شهرها با توجه با اندازه جمعیتی و برخورداری از امکانات و خدمات از کنش‌ها و واکنش‌های متقابلی برخوردار می‌شوند (داداش پور و مولودی، 1390: 103).

رشد و سیر تحول نظام‌های شهری از گذشته تا حال، با توجه به نظریات و تئوری‌های مختلف از قبیل نظریه مکان یابی کشاورزی (تونن[2])، نظریه مکان یابی صنعتی (وبر[3])، نظریه مکان مرکزی (کریستالر[4])، نیروی بازار (لوش[5])، مراحل رشد اقتصادی (روستو[6])، نظریه قطب رشد (پرو- بودویل[7])، صرفه‌های ناشی از تجمع (پرو- بودویل)، نظریه پخش (هیرشمن- میردال[8])، نظریه مرکز پیرامون (فریدمن[9]) و مدل‌های کمی (نظریان، 1389: 200) شامل مدل‌های بررسی میزان نخست شهر، سنجش تمرکز و تعادل (داداش پور و همکاران، 1389: 101) و در دهه‌های اخیر بیش از همه با توجه به اصول بنیادی مانند توسعه پایدار، عدالت اجتماعی، حفظ محیط زیست، دهکده جهانی و جهانی شدن و مانند این‌ها مورد بررسی قرار گرفته‌اند (نظریان، 1389: 200).

لازم به ذکر است، که بررسی نظام شهری در کشورهای پیشرفته و در حال توسعه تفاوت‌های چشمگیری از خود نشان می‌دهد، به طوری که با آغاز انقلاب صنعتی در کشورهای اروپایی، باز توزیع وسیعی در جمعیت این کشورها صورت پذیرفت، که می‌توان آن را عاملی برای انحراف نظام شهری اروپا برشمرد، چرا که بسیاری از شهرهای بزرگ کنونی از مقام شهر یا شهرک کوچک به رتبه‌های بالاتر سلسله مراتب ارتقاء یافتند. ورود موج صنعتی شدن به کشورهای جهان سوم نیز به افزایش تولید و درآمد و به دنبال آن تقاضا برای خدمات شهری و بالطبع نابرابری و عدم تعادل در نظام شهری منجر گردید. اما آنچه در کشورهای پیشرفته رخ داد، سازگاری آرام و منظمی میان تغییرات ساختار فضایی نظام شهری با دگرگونی در منابع انرژی و زیرساختی را به نمایش می‌گذاشت و به همین سبب نظام شهری در کشورهای پیشرفته دارای نظم بیشتری است (فرهودی، 1388: 57).

 

 بحث اصلی

بررسی وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران در سطح ملی

بررسی وضعیت تعادل فضایی جمعیت سکونتگاه‌های شهری ایران

جمعیت شهرنشین ایران در 60 سال اخیر با یک روند نسبتاً ثابت همواره افزایش داشته است، به طوری که درصد شهرنشینی حدوداً 2.5 برابر و از حدود 31.5 درصد در سال 1335 به حدود 71.4 درصد در سال 1390 رسیده است، که این امر حاکی از روند بسیار شتابان شهرنشینی در این مدت است (جدول 1).

 

جدول 1 وضعیت جمعیت ایران طی سال‌های 1335 الی 1390

سال

سرشماری

جمعیت(نفر)

نسبت(درصد)

کل کشور

شهری

روستایی

شهرنشینی

روستانشینی

1335

18954704

5953563

13001141

41/31

59/68

1345

25788722

9794246

15994476

98/37

02/62

1355

33708744

15854680

17854064

03/47

97/52

1365

49445010

26844561

22600449

29/54

71/45

1375

60055488

36817789

23237699

31/61

69/38

1385

70495782

48259964

22235818

46/68

54/31

1390

75149669

53646661

21446783

4/71

6/28

منبع: سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن 1335 الی 1390

 

سطح بندی جمعیت سکونتگاه‌های شهری ایران در 60 سال اخیر حاکی از آن است، که در سال 1335 بیشترین جمعیت در طبقه شهرهای بسیار کوچک (جمعیت کمتر از 25 هزار نفر) مستقر بود و به ترتیب در رده‌های بعدی شهرهای متوسط (جمعیت 100 تا 750 هزار نفر)، کلان شهرها (جمعیت بیشتر از 1500 هزار نفر) و شهرهای کوچک (جمعیت 25 تا 100 هزار نفر) قرار داشتند. لازم به ذکر است، در این سال طبقه شهرهای بزرگ (جمعیت 750 تا 1500 هزار نفر) در نظام شهری کشور وجود نداشته است. بر اساس سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن سال‌های 1345 و 1355، به ترتیب طبقات شهرهای متوسط، کلان شهرها، شهرهای کوچک و شهرهای بسیار کوچک دارای بیشترین جمعیت شهرنشین ایران بودند و همچنان هیچ جمعیتی در طبقه شهرهای بزرگ استقرار نداشت. طی دوره 1365 الی 1385 به ترتیب بیشترین و کمترین جمعیت شهرنشین کشور را طبقات شهرهای متوسط و بسیار کوچک به خود اختصاص داده بودند و کلان شهرها، شهرهای کوچک و شهرهای بزرگ به ترتیب بعد از شهرهای متوسط در رتبه‌های بعدی قرار داشتند. بر اساس آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن ایران در سال 1390 به ترتیب طبقات شهرهای متوسط، کلان شهرها، شهرهای کوچک، شهرهای بسیار کوچک و شهرهای متوسط دارای بیشترین جمعیت شهرنشین کشور بودند (جدول 2).

 

جدول 2 وضعیت جمعیت سکونتگاه‌های شهری ایران طی سال‌های 1335 الی 1390 (صد هزار نفر)

نوع

سکونتگاه

سال 1335

سال 1345

سال 1355

سال 1365

سال 1375

سال 1385

سال 1390

جمعیت

درصد

جمعیت

درصد

جمعیت

درصد

جمعیت

درصد

جمعیت

درصد

جمعیت

درصد

جمعیت

درصد

کلان شهر

15.12

25.20

27.20

27.99

45.30

28.76

60.43

23.72

86.46

23.49

117.06

24.49

142.74

26.61

بزرگ

0

0

0

0

0

0

42.70

16.76

60.34

16.39

66.73

13.96

59.93

11.17

متوسط

15.38

25.64

29.47

30.33

52.60

33.39

67.10

26.33

106.00

28.79

149.02

31.17

175.54

32.72

کوچک

13.98

23.30

20.56

21.16

31.37

19.92

52.43

20.58

75.70

20.56

86.74

18.14

93.22

17.38

بسیار کوچک

15.52

25.86

19.93

20.51

28.25

17.93

32.15

12.62

39.65

10.77

58.52

12.24

65.04

12.12

منبع: سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن 1335 الی 1390 و محاسبات نگارندگان

 

بررسی ضریب آنتروپی جمعیت سکونتگاه‌های شهری ایران طی سال‌های 1335 الی 1390 حاکی از آن است، که ضریب آنتروپی طی سال‌های 1335 الی 1355 تقریباً بدون نوسان و اندکی کاهش داشته است، اما این روند در سال 1365 دارای افزایش بوده، اما پس از این سال مجدد روند فوق تا سال 1390 بدون نوسان با اندکی کاهش مواجه گردید و در مجموع تغییرات چندانی در سه دهه اول و آخر دیده نمی‌شود. لازم به ذکر است، نزدیک بودن ضریب آنتروپی طی سال 1335 الی 1390 به عدد یک، حاکی از تعادل نسبتاً بالای جمعیت سکونتگاه‌های شهری کشور در این سال‌ها است (نمودار 1).

 

 

نمودار 1- ضریب آنتروپی جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های کشور طی سال‌های 1335 الی 1390

منبع: محاسبات نگارندگان

 

بررسی وضعیت تعادل فضایی تعداد سکونتگاه‌های شهری ایران

تعداد سکونتگاه‌های شهری ایران در دهه‌های اخیر به سرعت افزایش یافته است، که در این امر تعریف شهر بی تأثیر نبوده است، به طوری که تا سال 1335 تعریف مشخصی از شهر وجود نداشت و سوابق تاریخی و عوامل سیاسی- اداری در تمایز شهر از روستا موثر بودند. بر اساس تعریف مرکز آمار ایران، در سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن سال‌های 1335 و 1345، شهر به مکانی اطلاق می‌گردید، که بیش از پنج هزار نفر جمعیت داشت. با استناد به این تعریف تعداد شهرهای ایران در سال‌های فوق به ترتیب برابر 199 و 273 نقطه شهری بود. در سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1355، علاوه بر معیار جمعیت، تمام مراکز شهرستان‌ها نیز بدون توجه به جمعیت آن‌ها در زمره شهر قرار گرفتند، به طوری که تعداد شهرهای ایران به 373 نقطه شهری افزایش یافت. در سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1365، معیار داشتن شهرداری نیز به تعریف شهر افزوده شد و بدین ترتیب نقاط شهرهای ایران به عدد 469 رسید. در سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن سال‌های 1375 الی 1390، داشتن شهرداری به عنوان تنها معیار شهر مد نظر قرار گرفت، بدین ترتیب در سال‌های فوق تعداد شهرهای ایران به ترتیب 612،1012 و 1140 نقطه شهری بود.

سطح بندی تعداد سکونتگاه‌های شهری ایران در 60 سال اخیر حاکی از آن است، که شهر تهران طی سال‌های 1335 الی 1365 تنها کلان شهر کشور بود و در سال‌های 1335 الی 1355، هیچ شهری در طبقه شهرهای بزرگ قرار نداشت، اما در سال 1365، شهرهای مشهد، اصفهان، تبریز و شیراز به طبقه فوق اضافه گردیدند. در سال 1375 شهر مشهد به همراه تهران در طبقه کلان شهرها قرار داشت و طبقه شهرهای بزرگ شامل شهرهای کرج، اهواز و قم بود. در سال 1385 با اضافه شدن شهر اصفهان به طبقه کلان شهرها، شهرهای تبریز، کرج، شیراز، اهواز، قم و کرمانشاه در طبقه شهرهای بزرگ قرار داشتند. بر اساس آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن ایران در سال 1390 نیز طبقه کلان شهرها شامل شهرهای تهران، مشهد، اصفهان و کرج و طبقه شهرهای بزرگ شامل شهرهای تبریز، شیراز، اهواز، قم و کرمانشاه بود. طبقات شهرهای بسیار کوچک، شهرهای کوچک و شهرهای متوسط نیز به ترتیب طی سال‌های 1335 الی 1390 بیشترین نقطه شهری را به خود اختصاص داده بودند (جدول 3).

 

جدول 3- وضعیت تعداد سکونتگاه‌های شهری ایران طی سال‌های 1335 الی 1390

نوع

سکونتگاه

سال 1335

سال 1345

سال 1355

سال 1365

سال 1375

سال 1385

سال 1390

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

کلان شهر

1

0.50

1

0.37

1

0.27

1

0.21

2

0.33

3

0.30

4

0.35

بزرگ

0

0

0

0

0

0

4

0.85

6

0.98

6

0.59

5

0.44

متوسط

8

4.02

13

4.76

21

5.63

32

6.82

51

8.33

67

6.62

77

6.75

کوچک

31

15.58

44

16.12

68

18.23

107

22.81

154

25.16

171

16.90

184

16.14

بسیار کوچک

159

79.90

215

78.75

283

75.87

325

69.30

399

65.20

765

75.59

870

76.32

منبع: سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن 1335 الی 1390 و محاسبات نگارندگان

 

بررسی ضریب آنتروپی تعداد سکونتگاه‌های شهری ایران طی سال‌های 1335 الی 1390 حاکی از آن است، که ضریب آنتروپی تعداد سکونتگاه‌های شهری کشور در سال 1335 در نامتعادل‌ترین حالت قرار داشت، ولی طی سال‌های 1345 الی 1375 با روندی صعودی به سمت تعادل حرکت کرد، اما روند فوق از سال 1385 تا سال 1390 معکوس و مجدد به سوی عدم تعادل نیل نمود (نمودار 2).

 

 

نمودار 2- ضریب آنتروپی تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های کشور طی سال‌های 1335 الی 1390

منبع: محاسبات نگارندگان

 

بررسی وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران در سطح منطقه‌ای

 بررسی وضعیت تعادل فضایی جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران

بر اساس اولین سرشماری عمومی نفوس و مسکن ایران در سال 1335، استان‌های مرکزی و سیستان و بلوچستان به ترتیب دارای بیشترین (1819.44 هزار نفر معادل 30.32 درصد) و کمترین (46.64 هزار نفر معادل 0.78 درصد) جمعیت شهرنشین کشور بودند. در این سال شهر تهران با 83.11 درصد جمعیت شهرنشین استان مرکزی، به تنهای در طبقه کلان شهرها قرار داشت و هیچ استانی دارای جمعیتی در طبقه شهرهای بزرگ نبود. در خصوص جمعیت شهرهای متوسط نیز استان خوزستان در رتبه اول و استان‌های مرکزی، مازندران، آذربایجان غربی، کرمان و سیستان و بلوچستان در رتبه آخر قرار داشتند. در این سال استان‌های خوزستان و سیستان و بلوچستان به ترتیب دارای بیشترین و کمترین جمعیت در طبقه شهرهای کوچک و استان‌های اصفهان و سیستان و بلوچستان به ترتیب دارای بیشترین و کمترین جمعیت در طبقه شهرهای بسیار کوچک بودند (جدول 4).

 

جدول 4- وضعیت جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1335

ردیف

نام استان

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

ردیف

نام استان

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

مرکزی

1819.44

83.11

0

0

10.41

6.48

7

فارس

387.00

0

0

44.10

15.45

40.45

2

خوزستان

756.09

0

0

45.79

34.17

20.04

8

مازندران

366.41

0

0

0

45.26

54.74

3

اصفهان

592.28

0

0

43.00

20.81

36.19

9

گیلان

324.50

0

0

33.74

42.39

23.87

4

آذربایجان شرقی

551.64

0

0

52.57

18.54

28.89

10

آذربایجان غربی

161.00

0

0

0

63.41

36.59

5

خراسان

429.93

0

0

56.29

13.11

30.60

11

کرمان

137.05

0

0

0

45.35

54.65

6

کرمانشاه

427.94

0

0

29.31

32.84

37.84

12

سیستان و بلوچستان

46.64

0

0

0

0

100

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1335 و محاسبات نگارندگان

 

بررسی تعادل فضایی جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1335 حاکی از آن است، که استان‌های کرمانشاه و سیستان و بلوچستان به ترتیب با ضریب‌های آنتروپی 0.6792 و صفر، متعادل‌ترین و نامتعادل‌ترین وضعیت را دارا بودند. استان کرمانشاه در این سال دارای 427.94 هزار نفر جمعیت بود، که استقرار 29.31 درصد از جمعیت در طبقه شهرهای متوسط، 32.84 درصد از جمعیت در طبقه شهرهای کوچک و 37.84 درصد از جمعیت در طبقه شهرهای بسیار کوچک باعث تعادل فضایی جمعیت سکونتگاه‌های شهری این استان نسبت به سایر استان‌های کشور گردید. استقرار تمام جمعیت شهرنشین استان سیستان و بلوچستان (46.64 هزار نفر) در طبقه شهرهای بسیار کوچک نیز باعث عدم تعادل فضایی جمعیت این استان و کسب رتبه آخر بود (جدول 5).

 

جدول 5- ضریب آنتروپی جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1335

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

کرمانشاه

0.6792

5

فارس

0.6311

9

مازندران

0.4279

2

گیلان

0.6663

6

آذربایجان شرقی

0.6271

10

آذربایجان غربی

0.4080

3

اصفهان

0.6570

7

خراسان

0.5916

11

مرکزی

0.3521

4

خوزستان

0.6504

8

کرمان

0.4280

12

سیستان وبلوچستان

0.0000

منبع: محاسبات نگارندگان

 

در سال 1345، استان‌های مرکزی و سیستان و بلوچستان همچنان دارای بیشترین (3516.17 هزار نفر معادل 36.19 درصد) و کمترین (72.13 هزار نفر معادل 0.74 درصد) جمعیت شهرنشین کشور بودند. سطح بندی جمعیت سکونتگاه‌های شهری ایران در این سال حاکی از آن است، که تهران با 77.35 درصد جمعیت شهرنشین استان مرکزی به تنهایی در طبقه کلان شهرها قرار داشت و در تمام استان‌های کشور طبقه شهرهای بزرگ فاقد جمعیت بود. در خصوص جمعیت شهرهای متوسط نیز استان خوزستان در رتبه اول و استان‌های مازندران، کرمان، کردستان و سیستان و بلوچستان در رتبه آخر قرار داشتند. در این سال استان‌های خوزستان و کرمانشاه به ترتیب دارای بیشترین و کمترین جمعیت در طبقه شهرهای کوچک و استان‌های اصفهان و سیستان و بلوچستان به ترتیب دارای بیشترین و کمترین جمعیت در طبقه شهرهای بسیار کوچک بودند (جدول 6).

 

جدول 6- وضعیت جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1345

ردیف

نام استان

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

ردیف

نام استان

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

مرکزی

3516.17

77.35

0

11.22

7.47

3.96

8

مازندران

525.18

0

0

0

67.25

32.75

2

خوزستان

1064.05

0

0

45.05

38.39

16.56

9

گیلان

376.09

0

0

38.17

33.56

28.27

3

اصفهان

882.75

0

0

48.04

14.10

37.87

10

آذربایجان غربی

277.65

0

0

39.89

27.47

32.65

4

آذربایجان شرقی

755.46

0

0

53.40

21.99

24.61

11

کرمان

189.72

0

0

0

45.02

54.98

5

خراسان

737.40

0

0

55.55

26.07

18.38

12

کردستان

102.40

0

0

0

53.30

46.70

6

فارس

688.57

0

0

39.19

20.06

40.75

13

سیستان و بلوچستان

72.13

0

0

0

55.08

44.92

7

کرمانشاه

528.56

0

0

59.05

5.38

35.57

 

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1345 و محاسبات نگارندگان

 

افزایش ضریب آنتروپی استان گیلان در سال 1345 از 0.6663 به 0.6780 به دلیل افزایش جمعیت در طبقه شهرهای بسیار کوچک و کاهش ضریب آنتروپی استان مازندران از 0.4279 به 0.3929 به دلیل کاهش جمعیت شهرنشین بر اثر تغییر در تقسیمات سیاسی استان، باعث گردید، تا این استان‌ها به ترتیب در رتبه‌های اول و آخر تعادل جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های کشور قرار گیرند. لازم به ذکر است، ضریب آنتروپی استان‌های کرمانشاه و سیستان و بلوچستان در این سال به ترتیب با کاهش (0.5194) و افزایش (0.4275) روبرو بود، که این امر به دلیل افزایش 187 هزار نفر جمعیت در طبقه شهرهای متوسط و کاهش 64 هزار نفر جمعیت در طبقه شهرهای کوچک در استان کرمانشاه و ارتقای یک شهر از طبقه شهرهای بسیار کوچک به طبقه شهرهای کوچک در استان سیستان و بلوچستان صورت پذیرفت (جدول 7).

 

جدول 7- ضریب آنتروپی جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1345

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

گیلان

0.6779

6

اصفهان

0.6189

11

کرمان

0.4276

2

آذربایجان غربی

0.6753

7

خراسان

0.6141

12

سیستان و بلوچستان

0.4275

3

فارس

0.6556

8

کرمانشاه

0.5194

13

مازندران

0.3929

4

خوزستان

0.6366

9

مرکزی

0.4758

 

5

آذربایجان شرقی

0.6294

10

کردستان

0.4293

منبع: محاسبات نگارندگان

 

بازتاب واقعی اصلاحات اراضی و سرمایه گذاری‌های ملی و رشد سریع سرمایه گذاری‌ها در شهرها طی دوره 1345 الی 1355 باعث افزایش چشمگیر جمعیت شهرنشین ایران و نزدیکی رقم جمعیت شهرنشین (حدود 15855 هزار نفر معادل 47.03 درصد) به روستانشین (حدود 17854 هزار نفر معادل 52.97 درصد) در سال 1355 گردید. در این سال بیشترین (5503 هزار نفر معادل 34.94 درصد) و کمترین (31 هزار نفر معادل 0.20 درصد) جمعیت شهرنشین کشور به ترتیب در استان مرکزی و استان تازه تاسیس کهگیلویه و بویراحمد ساکن بودند. بررسی‌ها حاکی از آن است، در سال 1355 همانند سنوات گذشته تهران با 82.32 درصد جمعیت شهرنشین استان مرکزی به تنهایی در طبقه کلان شهرها قرار داشت و هیچ استانی دارای جمعیتی در طبقه شهرهای بزرگ نبود. در خصوص شهرهای متوسط و کوچک نیز استان خوزستان همچنان رتبه اول را به خود اختصاص داده بود. لازم به ذکر است، که در این سال استان‌های مازندران، همدان، کردستان، سیستان و بلوچستان، بوشهر، سمنان، هرمزگان، چهارمحال و بختیاری، ایلام و کهگیلویه و بویراحمد فاقد جمعیت در طبقه شهرهای متوسط و استان‌های یزد، زنجان و کهگیلویه و بویراحمد فاقد جمعیت در طبقه شهرهای کوچک بودند. در خصوص جمعیت شهرهای بسیار کوچک نیز استان‌های اصفهان و ایلام به ترتیب در رتبه‌های اول و آخر کشور قرار داشتند (جدول 8).

 

 

جدول 8- وضعیت جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1355

ردیف

نام استان

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

ردیف

نام استان

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

مرکزی

5503.39

82.32

0

11.65

1.85

4.18

13

یزد

228.40

0

0

59.51

0

40.49

2

اصفهان

1370.08

0

0

48.28

28.39

23.23

14

همدان

225.18

0

0

0

63.24

36.76

3

خوزستان

1266.77

0

0

70.27

19.35

10.38

15

کردستان

190.38

0

0

0

66.47

33.53

4

خراسان

1245.26

0

0

53.63

26.84

19.53

16

سیستان بلوچستان

162.85

0

0

0

75.62

24.38

5

آذربایجان شرقی

1152.13

0

0

64.74

14.11

21.16

17

زنجان

144.61

0

0

69.39

0

30.61

6

فارس

859.60

0

0

49.54

24.16

26.30

18

چهارمحال و بختیاری

140.27

0

0

0

28.77

71.23

7

مازندران

776.82

0

0

0

61.51

38.49

19

بوشهر

127.50

0

0

0

71.03

28.97

8

آذربایجان غربی

482.88

0

0

34.05

42.65

23.30

20

سمنان

124.00

0

0

0

71.43

28.57

9

گیلان

461.36

0

0

40.96

25.16

33.88

21

هرمزگان

123.46

0

0

0

71.26

28.74

10

کرمانشاه

441.89

0

0

65.76

6.97

27.26

22

ایلام

48.60

0

0

0

66.83

33.17

11

کرمان

350.81

0

0

40.13

30.30

29.58

23

کهگیلویه و بویراحمد

30.87

0

0

0

0

100

12

لرستان

294.62

0

0

70.01

9.38

20.62

 

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1355 و محاسبات نگارندگان

 

بررسی تعادل فضایی جمعیت سکونتگاه‌های شهری ایران در سال 1355 حاکی از آن است، که استان کرمان با افزایش ضریب آنتروپی از 0.4276 به 0.6763 به دلیل افزایش 141 هزار نفر جمعیت در طبقه شهرهای متوسط و 21 هزار نفر جمعیت در طبقه شهرهای کوچک در رتبه نخست و استان تازه تاسیس کهگیلویه و بویراحمد با 31 هزار نفر جمعیت در طبقه شهرهای بسیار کوچک در رتبه آخر کشور قرار داشتند. لازم به ذکر است، که استان گیلان در این سال به دلیل کاهش ضریب آنتروپی به 0.6763، رتبه دوم و استان مازندران به دلیل افزایش ضریب آنتروپی به 0.4141، رتبه 12 کشور را به خود اختصاص داده بودند (جدول 9).

 

جدول 9- ضریب آنتروپی جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1355

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

کرمان

0.6763

9

خوزستان

0.4976

17

زنجان

0.3827

2

گیلان

0.6707

10

لرستان

0.4953

18

بوشهر

0.3739

3

آذربایجان غربی

0.6646

11

یزد

0.4194

19

چهارمحال و بختیاری

0.3729

4

اصفهان

0.6515

12

مازندران

0.4141

20

هرمزگان

0.3727

5

فارس

0.6477

13

همدان

0.4086

21

سمنان

0.3717

6

خراسان

0.6252

14

کردستان

0.3964

22

سیستان و بلوچستان

0.3451

7

آذربایجان شرقی

0.5508

15

ایلام

0.3948

23

کهگیلویه و بویراحمد

0.0000

8

کرمانشاه

0.5068

16

مرکزی

0.3835

 

در سال 1365 جمعیت شهرنشین ایران (حدود 26845 هزار نفر معادل 54.29 درصد) از جمعیت روستانشین (حدود 22600 هزار نفر معادل 45.71 درصد) پیشی گرفت و استان‌های تازه تاسیس تهران و کهگیلویه و بویراحمد به ترتیب دارای بیشترین (7856 هزار نفر معادل 30.83 درصد) و کمترین (111 هزار نفر معادل 0.44 درصد) جمعیت شهرنشین ایران بودند. بررسی‌های حاکی از آن است، که در این سال تنها شهر تهران با 76.91 درصد جمعیت استان تهران در طبقه کلان شهرها و شهرهای مشهد، اصفهان، تبریز و شیراز به ترتیب از استان‌های خراسان، اصفهان، آذربایجان شرقی و فارس در طبقه شهرهای بزرگ قرار داشتند. در سطوح بعدی نیز استان‌های تهران، خراسان و اصفهان به ترتیب دارای بیشترین جمعیت در طبقات شهرهای متوسط، شهرهای کوچک و شهرهای بسیار کوچک بودند. استان‌های فارس، چهارمحال و بختیاری، مرکزی، سمنان، ایلام و کهگیلویه و بویراحمد نیز هیچ جمعیتی در طبقه شهرهای متوسط نداشتند و استان‌های هرمزگان و کهگیلویه و بویراحمد به ترتیب دارای کمترین جمعیت شهرهای کوچک و بسیار کوچک کشور بودند (جدول 10).

 

جدول 10- وضعیت جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1365

ردیف

نام استان

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

ردیف

نام استان

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

تهران

7856.20

76.91

0

17.95

2.97

2.17

13

همدان

563.32

0

0

66.77

20.40

12.83

2

خراسان

2541.48

0

57.58

9.38

21.00

12.03

14

سیستان وبلوچستان

487.71

0

0

57.81

23.61

18.59

3

اصفهان

2100.16

0

46.99

17.73

19.74

15.54

15

کردستان

428.21

0

0

47.77

35.71

16.52

4

آذربایجان شرقی

1690.45

0

57.47

5.96

20.06

16.51

16

یزد

347.15

0

0

66.39

7.82

25.79

5

فارس

1547.74

0

54.81

0

33.13

12.06

17

زنجان

314.00

0

0

68.55

21.29

10.16

6

خوزستان

1421.25

0

0

58.82

35.45

5.73

18

هرمزگان

308.14

0

0

65.44

8.67

25.89

7

مازندران

1159.57

0

0

4356

29.29

27.15

19

بوشهر

306.08

0

0

39.46

35.59

24.94

8

کرمانشاه

821.75

0

0

68.21

22.89

8.90

20

سمنان

240.90

0

0

0

73.85

26.15

9

گیلان

734.86

0

0

39.59

24.07

36.34

21

چهارمحال وبختیاری

225.14

0

0

0

48.55

51.45

10

کرمان

698.76

0

0

36.82

39.03

24.15

22

مرکزی

199.62

0

0

0

51.60

48.40

11

لرستان

639.04

0

0

61.42

33.80

4.78

23

ایلام

134.78

0

0

0

66.06

33.94

12

آذربایجان غربی

602.25

0

0

19.15

56.17

24.68

24

کهکیلویه و بویراحمد

111.31

0

0

0

72.86

27.14

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1365 و محاسبات نگارندگان

 

استان‌های اصفهان و سمنان در سال 1365 به ترتیب با ضریب‌های آنتروپی 0.7898 و 0.3570، متعادل‌ترین و نامتعادل‌ترین وضعیت جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران را دارا بودند، که از مهم‌ترین دلایل این امر می‌توان به افزایش 987 هزار نفر جمعیت در طبقه شهرهای بزرگ و کاهش 290 هزار نفر جمعیت در طبقه شهرهای متوسط در استان اصفهان و استقرار 178 هزار نفر جمعیت در طبقه شهرهای کوچک در مقابل 63 هزار نفر جمعیت در طبقه شهرهای بسیار کوچک در استان سمنان اشاره نمود. لازم به ذکر است، که در این سال استان‌های کرمان و کهگیلویه و بویراحمد به ترتیب در رتبه‌های 5 و 23 کشور قرار داشتند (جدول 11).

 

جدول 11- ضریب آنتروپی جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1365

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

اصفهان

0.7898

9

آذربایجان غربی

0.6125

17

کرمانشاه

0.5056

2

خراسان

0.6973

10

سیستان و بلوچستان

0.6029

18

لرستان

0.5041

3

آذربایجان شرقی

0.6872

11

فارس

0.5907

19

تهران

0.4335

4

بوشهر

0.6716

12

همدان

0.5327

20

چهارمحال وبختیاری

0.4304

5

کرمان

0.6699

13

خوزستان

0.5242

21

مرکزی

0.4304

6

گیلان

0.6695

14

هرمزگان

0.5215

22

ایلام

0.3980

7

مازندران

0.6683

15

یزد

0.5099

23

کهکیلویه و بویراحمد

0.3633

8

کردستان

0.6326

16

زنجان

0.5098

24

سمنان

0.3570

منبع: محاسبات نگارندگان

 

جمعیت سکونتگاه‌های شهری ایران در سال 1375 حدود 36818 هزار نفر بود، که در این بین استان تهران و استان تازه تاسیس سمنان به ترتیب دارای بیشترین (9411 هزار نفر معادل 25.66 درصد) و کمترین (202 هزار نفر معادل 0.55 درصد) جمعیت شهرنشین کشور بودند. بررسی‌ها حاکی از آن است، که شهرهای تهران با 71.82 درصد جمعیت استان تهران و شهر مشهد با 55.16 درصد جمعیت استان خراسان در طبقه کلان شهرها و شهرهای اصفهان، تبریز، شیراز، کرج، اهواز و قم به ترتیب از استان‌های اصفهان، آذربایجان شرقی، فارس، تهران، خوزستان و قم در طبقه شهرهای بزرگ قرار داشتند. استان‌های مازندران، خراسان و اصفهان نیز به ترتیب بیشترین جمعیت طبقات شهرهای متوسط، شهرهای کوچک و شهرهای بسیار کوچک را به خود اختصاص داده بودند. لازم به ذکر است، که در این سال استان‌های کهگیلویه و بویراحمد و قم در طبقه شهرهای متوسط، استان‌های ایلام و قم در طبقه شهرهای کوچک و استان قم در طبقه شهرهای بسیار کوچک، فاقد جمعیت بودند (جدول 12).

 

جدول 12- وضعیت جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1375

ردیف

نام استان

 

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

ردیف

نام استان

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

تهران

9411.07

71.82

10.00

10.04

6.52

1.62

14

سیستان و بلوچستان

794.53

0

0

65.50

24.12

10.38

2

خراسان

3421.94

55.16

0

17.30

19.53

8.02

15

قم

777.68

0

100

0

0

0

3

اصفهان

2914.87

0

43.43

18.72

21.81

16.03

16

کردستان

705.72

0

0

55.72

37.37

6.91

4

خوزستان

2342.51

0

34.36

31.51

26.29

7.83

17

مرکزی

700.55

0

0

70.23

12.33

17.44

5

فارس

2163.12

0

48.68

4.79

27.88

18.65

18

اردبیل

568.45

0

0

59.88

30.62

9.50

6

آذربایجان شرقی

2010.19

0

59.25

6.58

20.40

13.77

19

یزد

564.23

0

0

57.92

23.53

18.55

7

مازندران

1783.22

0

0

53.64

25.39

20.97

20

زنجان

444.11

0

0

64.46

24.65

10.89

8

آذربایجان غربی

1309.45

0

0

62.01

29.79

8.20

21

هرمزگان

443.97

0

0

61.62

10.09

28.28

9

کرمانشاه

1098.28

0

0

63.10

29.10

7.80

22

بوشهر

394.49

0

0

36.41

39.45

24.14

10

کرمان

1060.08

0

0

49.05

33.44

17.51

23

چهار محال بختیاری

342.91

0

0

29.30

20.15

50.54

11

گیلان

1047.98

0

0

39.86

38.26

21.87

24

ایلام

259.69

0

0

48.65

0

51.35

12

لرستان

889.11

0

0

55.18

39.74

5.07

25

کهکیلویه بویراحمد

213.56

0

0

0

82.81

17.19

13

همدان

810.64

0

0

67.31

21.87

10.82

26

سمنان

202.21

0

0

51.81

14.69

33.50

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1375 و محاسبات نگارندگان

 

بررسی تعادل فضایی جمعیت سکونتگاه‌های شهری ایران در سال 1375 حاکی از آن است، که استان اصفهان با افزایش ضریب آنتروپی از 0.7898 به 0.8087 همچنان متعادل‌ترین وضعیت را در سطح استان‌های کشور دارا بود. در این سال استان تازه تاسیس قم با ضریب آنتروپی صفر، نامتعادل‌ترین استان ایران بود، که این امر به دلیل استقرار تمام جمعیت شهرنشین این استان در طبقه شهرهای بزرگ صورت پذیرفته بود. لازم به ذکر است، که استان سمنان که در سال 1365 در رتبه آخر کشور قرار داشت، در این سال رتبه 11 را به خود اختصاص داده بود، که از مهم‌ترین دلایل این امر می‌توان به استقرار 105 هزار نفر جمعیت در طبقه شهرهای متوسط اشاره نمود (جدول 13).

 

جدول 13- ضریب آنتروپی جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1375

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

اصفهان

0.8087

10

مازندران

0.6274

19

سیستان و بلوچستان

0.5314

2

خوزستان

0.7964

11

سمنان

0.6144

20

کرمانشاه

0.5274

3

فارس

0.7240

12

یزد

0.6023

21

لرستان

0.5257

4

خراسان

0.7164

13

تهران

0.5863

22

همدان

0.5216

5

آذربایجان شرقی

0.6751

14

اردبیل

0.5549

23

مرکزی

0.5038

6

بوشهر

0.6697

15

هرمزگان

0.5511

24

ایلام

0.4305

7

گیلان

0.6628

16

کردستان

0.5458

25

کهکیلویه و بویراحمد

0.2851

8

چهار محال و بختیاری

0.6384

17

زنجان

0.5404

26

قم

0.0000

9

کرمان

0.6342

18

آذربایجان غربی

0.5357

 

منبع: محاسبات نگارندگان

 

سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 حاکی از افزایش 8.3 درصدی جمعیت شهری ایران است، به طوری که جمعیت سکونتگاه‌های شهری کشور به حدود 48260 هزار نفر رسید. در این سال نیز استان‌های تهران و کهگیلویه و بویراحمد به ترتیب بیشترین (12151 هزار نفر معادل 25.42 درصد) و کمترین (294 هزار نفر معادل 0.61 درصد) جمعیت شهرنشین ایران را دارا بودند. بررسی‌ها حاکی از آن است، که شهرهای تهران، مشهد و اصفهان از استان‌های تهران، خراسان رضوی و اصفهان به ترتیب در طبقه کلان شهرها و شهرهای تبریز، کرج، شیراز، اهواز، قم و کرمانشاه به ترتیب از استان‌های آذربایجان شرقی، تهران، فارس، خوزستان، قم و کرمانشاه در طبقه شهرهای بزرگ قرار داشتند. استان تهران در سال 1385 دارای بیشترین جمعیت در طبقه شهرهای متوسط و کوچک بود و استان‌های کرمانشاه، کهگیلویه و بویراحمد و قم در طبقه شهرهای متوسط و استان قم در طبقه شهرهای کوچک، فاقد جمعیت بودند. در خصوص طبقه شهرهای بسیار کوچک نیز استان‌های اصفهان و قم به ترتیب بیشترین و کمترین جمعیت را در سطح استان‌های ایران به خود اختصاص داده بودند (جدول 14).

 

جدول 14- وضعیت جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1385

ردیف

نام استان

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

ردیف

نام استان

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

تهران

12150.8

63.46

11.34

15.48

7.24

2.49

16

همدان

961.04

0

0

65.23

20.11

14.65

2

اصفهان

3753.92

42.19

0

24.19

15.45

18.17

17

کردستان

839.88

0

0

52.72

38.11

9.17

3

خراسان رضوی

3753.51

64.23

0

14.21

12.92

8.64

18

گلستان

783.05

0

0

50.62

30.59

18.79

4

خوزستان

2829.90

0

34.27

35.67

19.06

10.99

19

یزد

773.08

0

0

54.72

29.13

16.16

5

فارس

2596.48

0

46.40

8.74

23.06

21.80

20

قزوین

769.02

0

0

45.49

36.56

17.95

6

آذربایجان شرقی

2359.24

0

58.45

11.04

16.15

14.35

21

اردبیل

701.39

0

0

58.84

29.93

11.23

7

آذربایجان غربی

1702.70

0

0

67.63

23.32

9.05

22

هرمزگان

639.15

0

0

57.50

17.21

25.29

8

مازندران

1534.71

0

0

54.05

29.44

16.51

23

بوشهر

565.30

0

0

28.60

32.40

39.00

9

کرمان

1506.16

0

0

53.12

24.76

22.12

24

زنجان

544.85

0

0

62.73

26.51

10.76

10

گیلان

1281.84

0

0

51.55

27.56

20.88

25

چهارمحال بختیار

431.78

0

0

29.35

24.14

46.51

11

کرمانشاه

1241.15

0

63.22

0

27.79

8.99

26

سمنان

429.00

0

0

58.72

22.43

18.85

12

مرکزی

1209.94

0

0

75.51

10.84

13.65

27

خراسان شمالی

381.62

0

0

45.27

35.14

19.58

13

سیستان بلوچستان

1157.71

0

0

59.03

27.17

13.80

28

ایلام

323.64

0

0

47.98

17.10

34.91

14

لرستان

1008.49

0

0

65.11

28.42

6.48

29

خراسان جنوبی

308.31

0

0

51.20

10.53

38.27

15

قم

975.71

0

98.13

0

0

1.87

30

کهگیلویه بویراحمد

293.54

0

0

0

77.90

22.10

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 و محاسبات نگارندگان

 

در سال 1385 استان‌های اصفهان و قم همچنان با افزایش ضریب آنتروپی، متعادل‌ترین و نامتعادل‌ترین وضعیت جمعیت سکونتگاه‌های شهری ایران را به خود اختصاص داده بودند، که از مهم‌ترین دلایل این امر می‌توان به ارتقاء شهر اصفهان از طبقه شهرهای بزرگ به طبقه کلان شهرها در استان اصفهان و افزایش 18.22 هزار نفر جمعیت در طبقه شهرهای بسیار کوچک در استان قم اشاره نمود. در این سال استان‌های خوزستان، فارس و آذربایجان شرقی بعد از استان اصفهان و استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، مرکزی و لرستان بعد از استان قم رتبه‌های بعدی را در سطح استان کشور به خود اختصاص داده بودند (جدول 15).

 

جدول 15- ضریب آنتروپی جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1385

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

اصفهان

0.8114

11

گیلان

0.6362

21

کردستان

0.5743

2

خوزستان

0.8036

12

ایلام

0.6349

22

اردبیل

0.5708

3

فارس

0.7702

13

گلستان

0.6344

23

زنجان

0.5495

4

آذربایجان شرقی

0.7023

14

کرمان

0.6309

24

همدان

0.5485

5

تهران

0.6872

15

مازندران

0.6151

25

کرمانشاه

0.5358

6

بوشهر

0.6775

16

یزد

0.6112

26

آذربایجان غربی

0.5104

7

چهارمحال وبختیاری

0.6579

17

هرمزگان

0.6019

27

لرستان

0.5059

8

خراسان شمالی

0.6497

18

سمنان

0.5980

28

مرکزی

0.4503

9

خراسان رضوی

0.6447

19

خراسان جنوبی

0.5887

29

کهگیلویه بویراحمد

0.3281

10

قزوین

0.6427

20

سیستان وبلوچستان

0.5832

30

قم

0.0577

منبع: محاسبات نگارندگان

 

بر اساس آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن ایران در سال 1390 همچنان استان‌های تهران و کهگیلویه و بویراحمد به ترتیب بیشترین (11305.8 هزار نفر معادل 21.07 درصد) و کمترین (346.63 هزار نفر معادل 0.65 درصد) جمعیت شهرنشین کشور را دارا بودند. بررسی‌ها حاکی از آن است، که شهرهای تهران، مشهد، اصفهان و کرج از استان‌های تهران، خراسان رضوی، اصفهان و البرز به ترتیب در طبقه کلان شهرها و شهرهای اهواز، شیراز، تبریز، کرمانشاه، قم به ترتیب از استان‌های خوزستان، فارس، آذربایجان شرقی، کرمانشاه و قم در طبقه شهرهای بزرگ قرار داشتند. در طبقه شهرهای متوسط نیز استان همدان دارای بیشترین جمعیت و استان‌های کرمانشاه و قم فاقد جمیعت بودند. در این سال استان‌های کهگیلویه و بویراحمد و قم در طبقه شهرهای کوچک و استان‌های چهارمحال و بختیاری و تهران در طبقه شهرهای بسیار کوچک به ترتیب بیشترین و کمترین جمعیت را دارا بودند (جدول 16).

 

 

 

 

 

جدول 16- وضعیت جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1390

ردیف

نام استان

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

ردیف

نام استان

جمعیت کل

(هزار نفر)

جمعیت(درصد)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

تهران

11305.8

72.17

0

19.87

6.32

1.69

17

همدان

1040.61

0

0

65.89

19.47

14.64

2

خراسان رضوی

4311.21

63.77

0

16.37

11.31

8.55

18

کردستان

985.87

0

0

63.31

28.80

7.89

3

اصفهان

4168.22

42.13

0

24.20

16.05

17.61

19

گلستان

906.18

0

0

52.32

29.17

18.51

4

خوزستان

3218.45

0

34.55

40.57

12.96

11.91

20

یزد

889.58

0

0

54.65

29.07

16.28

5

فارس

3106.73

0

47.02

11.51

23.34

18.13

21

قزوین

878.24

0

0

43.45

37.21

19.34

6

آذربایجانشرقی

2579.18

0

57.96

11.11

17.90

13.02

22

اردبیل

798.94

0

0

60.41

28.28

11.31

7

البرز

2184.37

73.92

0

14.57

7.18

4.33

23

هرمزگان

788.47

0

0

55.27

19.73

25.00

8

آذربایجان غربی

1932.54

0

0

50.77

16.78

7.38

24

بوشهر

704.39

0

0

27.71

38.45

33.84

9

کرمان

1689.84

0

0

64.48

12.54

22.97

25

زنجان

634.81

0

0

60.94

26.81

12.25

10

مازندران

1682.15

0

0

55.40

28.80

15.80

26

چهارمحال

521.07

0

0

30.66

28.02

41.31

11

گیلان

1497.17

0

0

50.54

28.00

21.46

27

سمنان

486.35

0

0

60.48

20.51

19.01

12

کرمانشاه

1355.09

0

62.83

0

27.08

10.09

28

خراسان شمالی

446.87

0

0

44.71

33.26

22.03

13

سیستان

1243.08

0

0

56.19

26.72

17.09

29

خراسان جنوبی

371.05

0

0

47.98

17.84

34.18

14

قم

1095.87

0

98.01

0

0

1.99

30

ایلام

356.90

0

0

48.25

16.92

34.83

15

لرستان

1075.95

0

0

54.73

40.62

4.65

31

کهگیلویه

346.63

0

0

31.30

42.70

25.99

16

مرکزی

1045.00

0

0

65.52

17.02

17.46

 

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 و محاسبات نگارندگان

 

بررسی تعادل فضایی جمعیت سکونتگاه‌های شهری ایران در سال 1390 حاکی از آن است، که استان‌های اصفهان و قم همانند سال‌های 1375 و 1385 به ترتیب متعادل‌ترین و نامتعادل‌ترین وضعیت را در سطح استان‌های کشور دارا هستند. در این سال استان‌های فارس، خوزستان و آذربایجان شرقی بعد از استان اصفهان و استان‌های تهران، آذربایجان غربی و البرز بعد از استان قم در رتبه‌های بعدی از نظر تعادل و عدم تعادل قرار داشتند (جدول 17).

 

جدول 17- ضریب آنتروپی جمعیت سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1390

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

اصفهان

0.8121

12

خراسان جنوبی

0.6380

23

کرمان

0.5475

2

فارس

0.7784

13

ایلام

0.6335

24

کرمانشاه

0.5451

3

خوزستان

0.7776

14

گلستان

0.6279

25

همدان

0.5435

4

آذربایجان شرقی

0.7044

15

هرمزگان

0.6180

26

کردستان

0.5270

5

بوشهر

0.6771

16

یزد

0.6119

27

لرستان

0.5210

6

چهارمحال

0.6736

17

سیستان

0.6080

28

البرز

0.5152

7

کهگیلویه

0.6693

18

مازندران

0.6072

29

آذربایجان غربی

0.5139

8

خراسان شمالی

0.6582

19

سمنان

0.5869

30

تهران

0.4972

9

قزوین

0.6510

20

زنجان

0.5666

31

قم

0.0607

10

خراسان رضوی

0.6461

21

اردبیل

0.5643

 

11

گیلان

0.6410

22

مرکزی

0.5487

منبع: محاسبات نگارندگان

 

بررسی وضعیت تعادل فضایی تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران

بر اساس اولین سرشماری عمومی نفوس و مسکن ایران، تعداد سکونتگاه‌های شهری کشور در سال 1335 برابر 199 نقطه شهری بود، که در این بین استان‌های اصفهان و سیستان و بلوچستان به ترتیب بیشترین (32 شهر معادل 16.08 درصد) و کمترین (6 شهر معادل 6.02 درصد) سهم را به خود اختصاص داده بودند. در این سال تنها کلان شهر کشور (تهران) در استان مرکزی قرار داشت و هیچ استانی دارای شهری در طبقه شهرهای بزرگ نبود. در خصوص شهرهای متوسط و کوچک نیز استان خوزستان در رتبه اول قرار داشت و استان‌های مرکزی، مازندران، آذربایجان غربی، کرمان و سیستان و بلوچستان فاقد شهر متوسط و استان سیستان و بلوچستان فاقد شهر کوچک بودند. در خصوص شهرهای بسیار کوچک نیز استان‌های اصفهان و آذربایجان غربی به ترتیب در رتبه‌های اول و آخر کشور قرار داشتند (جدول 18).

 

جدول 18- وضعیت تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1335

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

اصفهان

32

0

0

1

3

28

7

مرکزی

15

1

0

0

3

11

2

مازندران

24

0

0

0

5

19

8

خراسان

14

0

0

1

2

11

3

خوزستان

23

0

0

2

6

15

9

گیلان

12

0

0

1

3

8

4

آذربایجان شرقی

20

0

0

1

2

17

10

کرمان

9

0

0

0

1

8

5

فارس

19

0

0

1

2

16

11

آذربایجان غربی

7

0

0

0

2

5

6

کرمانشاه

18

0

0

1

2

15

12

سیستان و بلوچستان

6

0

0

0

0

6

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1335 و محاسبات نگارندگان

 

بررسی تعادل فضایی تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1335 حاکی از آن است، که استان‌های خوزستان و سیستان و بلوچستان به ترتیب با ضریب‌های آنتروپی 0.5230 و صفر، متعادل‌ترین و نامتعادل‌ترین وضعیت را دارا بودند. استان خوزستان در این سال پس از استان‌های اصفهان و مازندران با دارا بودن 23 نقطه شهری (11.56 درصد) رتبه سوم کشور را در برخورداری از سکونتگاه‌های شهری به خود اختصاص داده بود، اما استقرار دو نقطه شهری در طبقه شهرهای متوسط، شش نقطه شهری در طبقه شهرهای کوچک و 15 نقطه شهری در طبقه شهرهای بسیار کوچک باعث تعادل فضایی نظام شهری این استان نسبت به سایر استان‌های کشور گردید. استان سیستان و بلوچستان نیز دارای شش نقطه شهری (3.77 درصد) بود، که استقرار تمام این شهرها در طبقه شهرهای بسیار کوچک باعث عدم تعادل فضایی تعداد سکونتگاه‌های شهری این استان و کسب رتبه آخر در سطح کشور گردید (جدول 19).

 

جدول 19- ضریب آنتروپی تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1335

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

خوزستان

0.5230

5

آذربایجان غربی

0.3717

9

مازندران

0.3180

2

گیلان

0.5120

6

کرمانشاه

0.3459

10

اصفهان

0.2778

3

مرکزی

0.4535

7

فارس

0.3334

11

کرمان

0.2167

4

خراسان

0.4076

8

آذربایجان شرقی

0.3220

12

سیستان و بلوچستان

0.0000

منبع: محاسبات نگارندگان

 

در سال 1345 تعداد سکونتگاه‌های شهری ایران به 272 نقطه شهری افزایش یافت و استان‌های اصفهان و سیستان و بلوچستان همچنان در رتبه‌های اول (46 شهر معادل 16.85 درصد) و آخر (5 شهر معادل 1.83 درصد) کشور قرار داشتند. بررسی‌ها حاکی از آن است، که در این سال تنها کلان شهر کشور در استان مرکزی قرار داشت و هیچ استانی دارای شهری در طبقه شهرهای بزرگ نبود. در خصوص شهرهای متوسط نیز استان مرکزی دارای بیشترین نقطه شهری و استان‌های مازندران، کرمان، کردستان و سیستان و بلوچستان فاقد شهر بودند. در این سال استان‌های مازندران و اصفهان به ترتیب دارای بیشترین شهر در طبقات شهرهای کوچک و شهرهای بسیار کوچک بودند و استان سیستان و بلوچستان در رتبه آخر کشور قرار داشت (جدول 20).

 

جدول 20- وضعیت تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1345

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

اصفهان

42

0

0

1

3

42

8

مرکزی

22

1

0

3

4

14

2

فارس

27

0

0

1

4

27

9

گیلان

16

0

0

1

3

12

3

خوزستان

19

0

0

2

6

19

10

آذربایجان غربی

12

0

0

1

2

9

4

مازندران

18

0

0

0

9

18

11

کرمان

11

0

0

0

1

10

5

کرمانشاه

22

0

0

2

1

22

12

کردستان

6

0

0

0

1

5

6

آذربایجان شرقی

18

0

0

1

3

18

13

سیستان وبلوچستان

7

0

0

0

1

5

7

خراسان

15

0

0

1

6

15

 

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1345 و محاسبات نگارندگان

بررسی‌ها حاکی از آن است، که در سال 1345 با افزایش ضریب آنتروپی استان مرکزی از 0.4535 به 0.6274 به دلیل افزایش سه نقطه شهری در طبقه شهرهای متوسط، یک نقطه شهری در طبقه شهرهای کوچک و سه نقطه شهری در طبقه شهرهای بسیار کوچک و کاهش ضریب آنتروپی استان کرمان از 0.2167 به 0.1893 به دلیل افزایش دو نقطه شهری در طبقه شهرهای بسیار کوچک این استان‌ها به ترتیب در رتبه‌های اول و آخر تعادل فضایی تعداد سکونتگاه‌های شهری کشور قرار گرفتند. لازم به ذکر است، که ضریب آنتروپی استان‌های خوزستان و سیستان و بلوچستان در این سال به ترتیب با کاهش (0.4811) و افزایش (0.3109) روبرو بود، که این امر به دلیل افزایش چهار نقطه شهری در طبقه شهرهای بسیار کوچک در استان خوزستان و ارتقاء یک شهر از طبقه شهرهای بسیار کوچک به طبقه شهرهای کوچک در استان سیستان و بلوچستان صورت پذیرفت (جدول 21).

 

جدول 21- ضریب آنتروپی تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1345

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

مرکزی

0.6274

6

مازندران

0.3955

11

کرمانشاه

0.2754

2

خوزستان

0.4811

7

آذربایجان شرقی

0.3581

12

اصفهان

0.2139

3

خراسان

0.4697

8

فارس

0.3179

13

کرمان

0.1893

4

آذربایجان غربی

0.4483

9

سیستان وبلوچستان

0.3109

 

5

گیلان

0.4367

10

کردستان

0.2799

منبع: محاسبات نگارندگان

 

سکونتگاه‌های شهری ایران در سال 1355 برابر 373 نقطه شهری بود و استان اصفهان و استان تازه تاسیس کهگیلویه و بویراحمد به ترتیب دارای بیشترین (46 شهر معادل 12.46 درصد) و کمترین (یک شهر معادل 0.27 درصد) شهرهای کشور بودند. بررسی‌ها حاکی از آن است، که در این سال همانند سنوات گذشته تنها کلان شهر ایران در استان مرکزی قرار داشت و هیچ استانی دارای شهری در طبقه شهرهای بزرگ نبود. در خصوص شهرهای متوسط نیز استان مرکزی دارای بیشترین شهر و استان‌های مازندران، چهارمحال و بختیاری، همدان، سیستان و بلوچستان، کردستان، بوشهر، هرمزگان، سمنان، ایلام و کهگیلویه و بویراحمد فاقد شهر بودند. استان اصفهان در سال 1355 در طبقات شهرهای کوچک و شهرهای بسیار کوچک دارای بیشترین نقطه شهری بود، اما استان‌های یزد، زنجان و کهگیلویه و بویراحمد در طبقه شهرهای کوچک، فاقد شهر بودند و استان کهگیلویه و بویراحمد نیز در طبقه شهرهای بسیار کوچک در رتبه آخر کشور قرار داشت (جدول 22).

 

 

 

 

جدول 22- وضعیت تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1355

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

اصفهان

46

0

0

1

8

37

13

کرمانشاه

10

0

0

1

1

8

2

مازندران

37

0

0

0

8

29

14

یزد

10

0

0

1

0

9

3

آذربایجان شرقی

33

0

0

2

4

27

15

لرستان

8

0

0

2

1

5

4

مرکزی

33

1

0

4

3

25

16

سیستان و بلوچستان

7

0

0

0

2

5

5

خراسان

32

0

0

1

7

24

17

کردستان

7

0

0

0

2

5

6

فارس

27

0

0

1

5

21

18

بوشهر

6

0

0

0

2

4

7

خوزستان

23

0

0

4

6

13

19

هرمزگان

6

0

0

0

1

5

8

گیلان

19

0

0

1

3

15

20

زنجان

5

0

0

1

0

4

9

آذربایجان غربی

15

0

0

1

5

9

21

سمنان

5

0

0

0

2

3

10

کرمان

13

0

0

1

3

9

22

ایلام

4

0

0

0

1

3

11

چهارمحال و بختیاری

12

0

0

0

1

11

23

کهگیلویه و بویراحمد

1

0

0

0

0

1

12

همدان

12

0

0

0

3

9

 

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1355 و محاسبات نگارندگان

 

در سال 1355 ضریب آنتروپی استان خوزستان با افزایش دو نقطه شهری در طبقه شهرهای متوسط و کاهش شش نقطه شهری از طبقه شهرهای بسیار کوچک به دلیل تغییر در تقسیمات سیاسی استان به 0.6072 افزایش یافت و این استان مجدداً متعادل‌ترین وضعیت تعداد سکونتگاه‌های شهری ایران را به خود اختصاص داد. لازم به ذکر است، که استان مرکزی در این سال به دلیل کاهش ضریب آنتروپی به 0.4909 در رتبه پنجم و استان کرمان به دلیل افزایش ضریب آنتروپی به 0.4910 در رتبه چهارم کشور قرار گرفتند، که از مهم‌ترین دلایل این امر می‌توان به افزایش 11 نقطه شهری در طبقه شهرهای بسیار کوچک در استان مرکزی و افزایش یک نقطه شهری در طبقه شهرهای متوسط و دو نقطه شهری در طبقه شهرهای کوچک در استان کرمان اشاره نمود. لازم به ذکر است، که استان تازه تاسیس کهگیلویه و بویراحمد در سال 1355 با یک نقطه شهری در طبقه شهرهای بسیار کوچک نامتعادل‌ترین استان کشور بود (جدول 23).

 

 

 

 

جدول 23 ضریب آنتروپی تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1355

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

خوزستان

0.6072

9

بوشهر

0.3955

17

همدان

0.3494

2

لرستان

0.5594

10

گیلان

0.3933

18

مازندران

0.3244

3

آذربایجان غربی

0.5301

11

فارس

0.3913

19

زنجان

0.3109

4

کرمان

0.4910

12

سیستان و بلوچستان

0.3717

20

هرمزگان

0.2799

5

مرکزی

0.4909

13

کردستان

0.3717

21

یزد

0.2020

6

سمنان

0.4182

14

آذربایجان شرقی

0.3665

22

چهارمحال و بختیاری

0.1782

7

خراسان

0.4079

15

اصفهان

0.3495

23

کهگیلویه و بویراحمد

0.0000

8

کرمانشاه

0.3971

16

ایلام

0.3494

 

منبع: محاسبات نگارندگان

 

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1365، تعداد سکونتگاه‌های شهری ایران برابر 496 نقطه شهری بود، که استان‌های اصفهان و کهگیلویه و بویراحمد همانند سال 1355 در رتبه‌های اول (47 شهر معادل 10.06 درصد) و آخر (5 شهر معادل 1.07 درصد) کشور قرار داشتند. در این سال تنها شهر تهران از استان تهران در طبقه کلان شهرها و شهرهای مشهد، اصفهان، تبریز و شیراز به ترتیب از استان‌های خراسان، اصفهان، آذربایجان شرقی و فارس در طبقه شهرهای بزرگ قرار داشتند. در سطوح بعدی نیز استان‌های تهران، فارس و خراسان به ترتیب دارای بیشترین نقطه شهری در طبقات شهرهای متوسط، شهرهای کوچک و شهرهای بسیار کوچک بودند. لازم به ذکر است، که استان‌های فارس، چهارمحال و بختیاری، مرکزی، سمنان، ایلام و کهگیلویه و بویراحمد در سال 1365 فاقد شهری در طبقه شهرهای متوسط بودند و در طبقه شهرهای کوچک، استان‌های ایلام، هرمزگان و یزد و در طبقه شهرهای بسیار کوچک استان‌های لرستان و کهگیلویه و بویراحمد، رتبه آخر را به خود اختصاص داده بودند (جدول 24).

 

جدول 24 وضعیت تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1365

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

اصفهان

47

0

1

3

10

33

13

هرمزگان

12

0

0

1

1

10

2

خراسان

46

0

1

2

9

34

14

همدان

12

0

0

2

3

7

3

مازندران

43

0

0

4

9

30

15

بوشهر

11

0

0

1

2

8

4

آذربایجان شرقی

38

0

1

1

7

29

16

چهارمحال و بختیاری

11

0

0

0

2

9

5

فارس

30

0

1

0

11

18

17

سیستان و بلوچستان

11

0

0

1

2

8

6

گیلان

29

0

0

1

3

25

18

یزد

11

0

0

1

1

9

7

تهران

25

1

0

5

4

15

19

سمنان

10

0

0

0

3

7

8

خوزستان

22

0

0

3

10

9

20

کردستان

10

0

0

1

3

6

9

کرمان

22

0

0

1

5

16

21

لرستان

10

0

0

2

5

3

10

آذربایجان غربی

19

0

0

1

6

12

22

مرکزی

10

0

0

0

2

8

11

کرمانشاه

14

0

0

1

4

9

23

زنجان

7

0

0

1

2

4

12

ایلام

12

0

0

0

1

11

24

کهکیلویه بویراحمد

5

0

0

0

2

3

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1365 و محاسبات نگارندگان

 

بررسی‌ها حاکی از آن است، که استان تهران در سال 1365 با ضریب آنتروپی 0.6526، متعادل‌ترین و استان تازه تاسیس ایلام با ضریب آنتروپی 0.1782، نامتعادل‌ترین وضعیت را دارا بودند. لازم به ذکر است، که استان مرکزی که طی سال‌های 1335 الی 1355 به ترتیب در رتبه‌های سوم، اول و پنجم قرار داشت، در این سال رتبه 21 کشور را به خود اختصاص داد، که از مهم‌ترین دلایل این امر می‌توان به تغییر در تقسیمات سیاسی استان اشاره نمود (جدول 25).

 

جدول 25- ضریب آنتروپی تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1365

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

تهران

0.6526

9

آذربایجان غربی

0.5028

17

کهکیلویه و بویراحمد

0.4182

2

لرستان

0.6398

10

مازندران

0.4967

18

سمنان

0.3796

3

خوزستان

0.6187

11

فارس

0.4895

19

یزد

0.3729

4

همدان

0.5962

12

خراسان

0.4736

20

هرمزگان

0.3517

5

زنجان

0.5938

13

بوشهر

0.4719

21

مرکزی

0.3109

6

کردستان

0.5579

14

سیستان وبلوچستان

0.4719

22

گیلان

0.2975

7

اصفهان

0.5189

15

آذربایجان شرقی

0.4407

23

چهارمحال وبختیاری

0.2946

8

کرمانشاه

0.5160

16

کرمان

0.4404

24

ایلام

0.1782

منبع: محاسبات نگارندگان

 

تعداد سکونتگاه‌های شهری ایران در سال 1375 به 612 نقطه شهری رسید، به طوری که استان اصفهان و استان تازه تاسیس قم به ترتیب دارای بیشترین (60 شهر معادل 9.80 درصد) و کمترین (یک شهر معادل 0.16 درصد) نقطه شهری در کشور بودند. بررسی‌ها حاکی از آن است، که شهرهای تهران و مشهد از استان‌های تهران و خراسان در طبقه کلان شهرها و شهرهای اصفهان، تبریز، شیراز، کرج، اهواز، و قم به ترتیب از استان‌های اصفهان، آذربایجان شرقی، فارس، تهران، خوزستان و قم در طبقه شهرهای بزرگ قرار داشتند. استان‌های مازندران، خراسان و اصفهان نیز به ترتیب رتبه‌های اول طبقات شهرهای متوسط، شهرهای کوچک و شهرهای بسیار کوچک را به خود اختصاص داده بودند، اما استان‌های کهگیلویه و بویراحمد و قم در طبقه شهرهای متوسط، استان‌های ایلام و قم در طبقه شهرهای کوچک و استان قم در طبقه شهرهای بسیار کوچک فاقد نقطه شهری بودند (جدول 26).

 

جدول 26- وضعیت تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1375

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

اصفهان

60

0

1

3

13

43

14

سیستان و بلوچستان

16

0

0

2

4

10

2

خراسان

54

1

0

4

14

35

15

همدان

16

0

0

2

4

10

3

مازندران

51

0

0

6

12

33

16

ایلام

15

0

0

1

0

14

4

فارس

48

0

1

1

11

35

17

یزد

15

0

0

1

4

10

5

آذربایجان شرقی

40

0

1

1

7

31

18

اردبیل

14

0

0

1

4

9

6

تهران

36

1

1

5

13

16

19

سمنان

14

0

0

1

3

10

7

گیلان

35

0

0

1

9

25

20

هرمزگان

14

0

0

1

1

12

8

خوزستان

28

0

1

5

10

12

21

بوشهر

13

0

0

1

3

9

9

کرمان

27

0

0

2

7

18

22

کردستان

12

0

0

2

5

5

10

آذربایجان غربی

21

0

0

4

8

9

23

لرستان

11

0

0

2

6

3

11

کرمانشاه

19

0

0

1

7

11

24

زنجان

8

0

0

1

2

5

12

چهار محال بختیاری

18

0

0

1

2

15

25

کهکیلویه بویراحمد

8

0

0

0

3

5

13

مرکزی

18

0

0

2

2

14

26

قم

1

0

1

0

0

0

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1375 و محاسبات نگارندگان

 

در سال 1375 استان تهران با ضریب آنتروپی 0.7465، همچنان متعادل‌ترین استان ایران از نظر تعداد سکونتگاه‌های شهری بود. استان تازه تاسیس قم نیز با دارا بودن یک شهر در طبقه شهرهای بزرگ و کسب ضریب آنتروپی صفر، نامتعادل‌ترین وضعیت را در سطح کشور به خود اختصاص داده بود (جدول 27).

 

جدول 27 ضریب آنتروپی تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1375

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

تهران

0.7465

10

مازندران

0.5430

19

گیلان

0.4294

2

خوزستان

0.7192

11

کرمانشاه

0.5215

20

آذربایجان شرقی

0.4269

3

آذربایجان غربی

0.6503

12

اردبیل

0.5160

21

مرکزی

0.4248

4

کردستان

0.6388

13

کرمان

0.5052

22

کهکیلویه و بویراحمد

0.4111

5

لرستان

0.6182

14

یزد

0.4991

23

چهار محال و بختیاری

0.3459

6

زنجان

0.5594

15

بوشهر

0.4910

24

هرمزگان

0.3163

7

سیستان و بلوچستان

0.5594

16

اصفهان

0.4897

25

ایلام

0.1522

8

همدان

0.5594

17

سمنان

0.4716

26

قم

0.0000

9

خراسان

0.5578

18

فارس

0.4531

 

منبع: محاسبات نگارندگان

 

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385، تعداد سکونتگاه‌های شهری کشور برابر 1012 نقطه شهری بود. در این سال استان‌های اصفهان و قم در رتبه‌های اول (92 شهر معادل 9.18 درصد) و آخر (5 شهر معادل 0.50 درصد) کشور قرار داشتند. بررسی‌ها حاکی از آن است، که شهرهای تهران، مشهد و اصفهان به ترتیب از استان‌های تهران، خراسان و اصفهان در طبقه کلان شهرها و شهرهای تبریز، کرج، شیراز، اهواز، قم و کرمانشاه به ترتیب از استان‌های آذربایجان شرقی، تهران، فارس، خوزستان، قم و کرمانشاه در طبقه شهرهای بزرگ قرار داشتند. در این سال استان تهران دارای بیشترین شهر در طبقات شهرهای متوسط و شهرهای کوچک بود و استان‌های کرمانشاه، کهگیلویه و بویراحمد و قم در طبقه شهرهای متوسط و استان قم در طبقه شهرهای کوچک فاقد نقطه شهری بودند. در خصوص طبقه شهرهای بسیار کوچک نیز استان‌های اصفهان و قم به ترتیب رتبه‌های اول و آخر را در سطح استان‌های کشور به خود اختصاص داده بودند (جدول 28).

 

جدول 28- وضعیت تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های کشور در سال 1385

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

اصفهان

92

1

0

5

12

74

16

چهارمحال و بختیاری

26

0

0

1

3

22

2

فارس

73

0

1

2

11

59

17

قزوین

24

0

0

1

5

18

3

خراسان رضوی

66

1

0

3

9

53

18

گلستان

24

0

0

2

7

15

4

آذربایجان شرقی

57

0

1

2

7

47

19

کردستان

23

0

0

2

5

16

5

کرمان

57

0

0

3

7

47

20

لرستان

23

0

0

3

5

15

6

تهران

51

1

1

9

16

24

21

یزد

23

0

0

1

6

16

7

گیلان

49

0

0

2

8

39

22

هرمزگان

22

0

0

1

3

18

8

خوزستان

47

0

1

7

9

30

23

اردبیل

21

0

0

1

4

16

9

مازندران

41

0

0

4

1

36

24

خراسان جنوبی

20

0

0

1

1

18

10

آذربایجان غربی

36

0

0

5

8

23

25

ایلام

19

0

0

1

2

16

11

سیستان بلوچستان

32

0

0

2

5

25

26

زنجان

16

0

0

1

3

12

12

بوشهر

29

0

0

1

3

25

27

سمنان

16

0

0

2

2

12

13

کرمانشاه

28

0

1

0

7

20

28

خراسان شمالی

15

0

0

1

2

12

14

مرکزی

27

0

0

2

3

22

29

کهگیلویه بویراحمد

13

0

0

0

3

10

15

همدان

27

0

0

2

4

21

30

قم

5

0

1

0

0

4

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 و محاسبات نگارندگان

 

بررسی تعادل فضایی تعداد سکونتگاه‌های شهری ایران در سال 1385 حاکی از آن است، که استان‌های تهران و خراسان جنوبی به ترتیب با ضریب‌های آنتروپی 0.7324 و 0.2451، در رتبه‌های اول و آخر کشور قرار داشتند، به طوری که استقرار 18 شهر از مجموع 20 شهر استان تازه تاسیس خراسان جنوبی در طبقه شهرهای بسیار کوچک موجب عدم تعادل فضایی این استان گردید. ضریب آنتروپی استان قم نیز که در سال 1375 صفر بود، به دلیل افزایش چهار شهر در طبقه شهرهای بسیار کوچک به 0.3109 افزایش یافت و این استان رتبه 27 کشور را به خود اختصاص داد (جدول 29).

 

جدول 29- ضریب آنتروپی تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1385

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

تهران

0.7324

11

قزوین

0.4194

21

مرکزی

0.3752

2

خوزستان

0.6018

12

همدان

0.4170

22

هرمزگان

0.3581

3

آذربایجان غربی

0.5559

13

اردبیل

0.4151

23

کرمان

0.3551

4

لرستان

0.5444

14

سیستان وبلوچستان

0.4077

24

کهگیلویه وبویراحمد

0.3356

5

گلستان

0.5345

15

خراسان رضوی

0.4050

25

ایلام

0.3334

6

کردستان

0.4949

16

اصفهان

0.4028

26

چهارمحال وبختیاری

0.3205

7

یزد

0.4594

17

خراسان شمالی

0.3900

27

قم

0.3109

8

سمنان

0.4571

18

فارس

0.3819

28

بوشهر

0.2975

9

کرمانشاه

0.4386

19

گیلان

0.3779

29

مازندران

0.2683

10

زنجان

0.4367

20

آذربایجان شرقی

0.3760

30

خراسان جنوبی

0.2451

منبع: محاسبات نگارندگان

 

بر اساس آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن ایران در سال 1390، تعداد سکونتگاه‌های شهری کشور برابر 1141 نقطه شهری بود. در این سال استان‌های اصفهان و قم همچنان در رتبه‌های اول (101 شهر معادل 8.85 درصد) و آخر (6 شهر معادل 0.53 درصد) کشور قرار داشتند. بررسی‌ها حاکی از آن است، که شهرهای تهران، مشهد، اصفهان و کرج به ترتیب از استان‌های تهران، خراسان رضوی، اصفهان و البرز در طبقه کلان شهرها و شهرهای تبریز، شیراز، اهواز، قم و کرمانشاه به ترتیب از استان‌های آذربایجان شرقی، فارس، خوزستان، قم و کرمانشاه در طبقه شهرهای بزرگ قرار داشتند. در این سال استان‌های خوزستان و فارس به ترتیب در طبقه شهرهای متوسط و شهرهای کوچک دارای بیشترین نقطه شهری و استان‌های کرمانشاه و قم در طبقه شهرهای متوسط و استان قم در طبقه شهرهای کوچک فاقد شهر بودند. در خصوص تعداد شهرهای بسیار کوچک نیز استان‌های اصفهان و قم به ترتیب در رتبه‌های اول و آخر استان‌های کشور قرار داشتند (جدول 30).

 

 

 

 

 

 

جدول 30- وضعیت تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1390

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

ردیف

نام استان

تعداد کل

نقاط شهری

تعداد (شهر)

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

کلان شهر

بزرگ

متوسط

کوچک

بسیار کوچک

1

اصفهان

101

1

0

5

13

82

17

همدان

27

0

0

2

4

21

2

فارس

93

0

1

3

16

73

18

لرستان

25

0

0

2

7

16

3

خراسان رضوی

73

1

0

4

10

58

19

کردستان

25

0

0

3

5

17

4

کرمان

64

0

0

5

5

54

20

گلستان

25

0

0

2

7

16

5

خوزستان

61

0

1

9

8

43

21

قزوین

25

0

0

1

5

19

6

آذربایجان شرقی

58

0

1

2

9

46

22

خراسان جنوبی

25

0

0

1

2

22

7

مازندران

53

0

0

4

11

38

23

یزد

24

0

0

1

6

17

8

گیلان

51

0

0

2

8

41

24

اردبیل

24

0

0

1

4

19

9

آذربایجان غربی

42

0

0

5

8

29

25

ایلام

21

0

0

1

2

18

10

تهران

39

1

0

9

14

15

26

زنجان

18

0

0

1

3

14

11

سیستان بلوچستان

37

0

0

2

5

30

27

خراسان شمالی

18

0

0

1

2

15

12

مرکزی

32

0

0

2

4

26

28

سمنان

17

0

0

2

2

13

13

هرمزگان

32

0

0

1

4

27

29

البرز

16

1

0

3

3

9

14

بوشهر

32

0

0

1

4

27

30

کهگیلویه و بویراحمد

16

0

0

1

2

13

15

چهارمحال بختیاری

31

0

0

1

4

26

31

قم

6

0

1

0

0

5

16

کرمانشاه

29

0

1

0

7

21

 

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 و محاسبات نگارندگان

 

در سال 1390 استان‌های تهران و خراسان جنوبی به ترتیب با ضریب‌های آنتروپی 0.7255 و 0.2754، همچنان متعادل‌ترین و نامتعادل‌ترین استان‌های ایران از نظر تعداد سکونتگاه‌های شهری بود. لازم به ذکر است، که استان تازه تاسیس البرز با ضریب آنتروپی 0.6988 بعد از استان تهران از متعادل‌ترین وضعیت برخوردار بود، که از مهم‌ترین دلایل این امر می‌توان به استقرار یک شهر در طبقه کلان شهرها، سه شهر در طبقه شهرهای متوسط، سه شهر در طبقه شهرهای کوچک و نه شهر در طبقه شهرهای بسیار کوچک اشاره نمود (جدول 27).

 

جدول 29- ضریب آنتروپی تعداد سکونتگاه‌های شهری استان‌های ایران در سال 1390

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

ردیف

استان

ضریب آنتروپی

1

تهران

0.7255

12

خراسان رضوی

0.4181

23

گیلان

0.3685

2

البرز

0.6988

13

همدان

0.4170

24

خراسان شمالی

0.3459

3

خوزستان

0.5360

14

قزوین

0.4096

25

کرمان

0.3366

4

گلستان

0.5245

15

آذربایجان شرقی

0.4095

26

چهارمحال

0.3247

5

لرستان

0.5245

16

زنجان

0.4068

27

بوشهر

0.3179

6

کردستان

0.5210

17

فارس

0.4053

28

هرمزگان

0.3179

7

آذربایجان غربی

0.5126

18

اصفهان

0.3899

29

ایلام

0.3113

8

مازندران

0.4722

19

اردبیل

0.3827

30

قم

0.2799

9

یزد

0.4494

20

کهگیلویه

0.3740

31

خراسان جنوبی

0.2754

10

سمنان

0.4403

21

مرکزی

0.3740

 

11

کرمانشاه

0.4305

22

سیستان

0.3717

منبع: محاسبات نگارندگان

 

جمع بندی و نتیجه‌گیری

نظام شهر ایران طی 60 سال اخیر با تحولات بسیاری همراه بوده است، به طوری که درصد شهرنشینی حدود 2.5 برابر و تعداد سکونتگاه‌های شهری از 199 نقطه شهری در سال 1335 به 1141 نقطه شهری در سال 1390 رسیده است، که این امر حاکی از روند بسیار شتابان شهرنشینی کشور است. تحولات نظام شهری استان‌های ایران طی دوره 1335 الی 1390 حاکی از آن است، که از نظر جمعیت سکونتگاه‌های شهری، استان مرکزی طی دوره 1335 الی 1355 و استان تهران طی دوره 1365 الی 1385، رتبه اول و استان‌های سیستان و بلوچستان، کهگیلویه و بویراحمد، سمنان و کهگیلویه و بویراحمد به ترتیب طی دوره‌های 1335 الی 1345، 1345 الی 1365، 1365 الی 1375 و 1375 الی 1390، رتبه آخر استان‌های کشور را به خود اختصاص دادند. در خصوص تعداد سکونتگاه‌های شهری نیز استان اصفهان طی دوره 1335 الی 1390 در رتبه اول و استان‌های سیستان و بلوچستان، کهگیلویه و بویراحمد و قم به ترتیب طی دوره‌های 1335 الی 1345، 1345 الی 1365 و 1365 الی 1390 در رتبه آخر استان‌های کشور قرار داشتند.

بررسی وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران در سطح ملی در این پژوهش حاکی از آن است، که تعادل فضایی جمعیت سکونتگاه‌های شهری ایران پس از یک روند نزولی طی دوره 1335 الی 1355، با یک روند صعودی طی دوره 1355 الی 1365 همراه بوده است، اما پس از این سال مجدد روند فوق تا سال 1390 معکوس و به سمت عدم تعادل نیل نمود. در خصوص تعداد سکونتگاه‌های شهری نیز کشور در سال 1335 در نامتعادل‌ترین حالت قرار داشت، ولی طی دوره 1345 الی 1375 با روندی صعودی به سمت تعادل حرکت کرد، اما طی دوره 1375 الی 1390، مجدداً روند فوق معکوس و به سمت عدم تعادل نیل نمود. بررسی وضعیت تعادل فضایی نظام شهری ایران در سطح منطقه‌ای نیز حاکی از آن است، که استان‌های کرمانشاه، گیلان و کرمان به ترتیب طی دوره 1335 الی 1355 و استان اصفهان طی دوره 1365 الی 1390، رتبه اول و استان‌های سیستان و بلوچستان، مازندران، کهگیلویه و بویراحمد و سمنان طی دوره 1335 الی 1365 و استان قم طی دوره 1375 الی 1390، رتبه آخر را در سطح کشور به خود اختصاص داده بودند. در خصوص تعداد سکونتگاه‌های شهری نیز استان خوزستان در سال‌های 1335 و 1355، استان مرکزی در سال 1345 و استان تهران طی دوره 1365 الی 1390 متعادل‌ترین وضعیت و استان‌های سیستان و بلوچستان، کرمان، کهگیلویه و بویراحمد، ایلام و قم به ترتیب طی سال‌های 1335 الی 1375 و استان خراسان جنوبی طی سال‌های 1385 الی 1390 نامتعادل‌ترین وضعیت را دارا بودند. در مجموع با وجود این که نظام شهری ایران به حد مطلوب تعادل فضایی گرایش دارد، ولی به علت اختلاف با حد نرمال، عدم تعادل فضایی در نظام شهری ایران در سطح ملی و منطقه‌ای همچنان باقی است، که این امر در خصوص تعداد سکونتگاه‌های شهری مشهودتر است.

 

پیشنهادها

با عنایت به عدم تعادلی که در نظام شهری ایران مشهود است، ضروری است، جهت کاهش عدم تعادل نظام شهری ایران کنترل رشد کلان شهرها و شهرهای بزرگ از طریق تمرکز زدایی خدمات و فعالیت‌های این شهرها و توزیع بر اساس سلسله مراتب در سطوح نظام شبکه شهری کشور، ایجاد شهرهای جدید پیرامون شهرها بزرگ، تمرکز زدایی صنعتی به نفع شهرهای متوسط و کوچک، ارتقاء نقش و کارکرد شهرهای متوسط در ارائه خدمات ناحیه‌ای، ارتقاء کشش پذیری و جاذبه شهرهای کوچک و بسیار کوچک از طریق تقویت زیربناهای اقتصادی و اجتماعی، اعمال سیاست‌های تقویتی برای جلوگیری مهاجرت از روستاها به شهرها از طریق سیاست گذاری‌ها و برنامه ریزی‌ها در دستور کار قرار گیرد.



[1] Entropy

[2] Thunen

[4] Christaller

[5] H. Losch

[6] Rostow

[7] Perroux- Boudville

[8] Hirshman- Myrdal

[9] Friedmann

1-     امیدوار، کمال و همکاران، 1388، تحلیل شبکه شهری و توزیع فضایی جمعیت در کانون‌های شهری استان هرمزگان، فصلنامه جغرافیایی چشم انداز زاگرس، سال اول، شماره 2، صص 109-132.

2-     پورمحمدی، محمد رضا و همکاران، 1388، تحلیل ویژگی‌های نظام شهری منطقه آذربایجان با تاکید بر تأثیرات تمرکز اقتصادی کلان‌شهر تبریز، نشریه جغرافیا و برنامه ریزی، سال 14، شماره 29، صص 117-140.

3-     حکمت نیا، حسن و موسوی، میرنجف، 1385، کاربرد مدل در برنامه ریزی شهری و ناحیه‌ای، انتشارات علم نوین، چاپ اول، یزد.

4-     داداش پور،‌هاشم و مولودی، جمشید، 1389، بررسی و تحلیل ساختار سلسله مراتب شهری در استان اردبیل، فصلنامه فضای جغرافیایی، سال 11، شماره 34، صص 102-131.

5-     پاتر، رابرت و ایوانز، سلی لوید، 1384، شهر در جهان در حال توسعه، ترجمه کیومرث ایراندوست، مهدی دهقان منشادی و میترا احمدی، انتشارات سازمان شهرداری‌های کشور، چاپ اول، تهران.

6-     تقوایی، مسعود و صابری، حمید، 1389، تحلیلی بر سیستم‌های شهری ایران طی سال‌های 1335 تا 1385، مجله مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، سال دوم، شماره پنجم، صص 55-76.

7-     تقوایی، مسعود و گودرزی، مجید، 1388، بررسی و تحلیل وضعیت شبکه شهری در استان بوشهر، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، شماره سیزدهم، صص 109-138.

8-     تقوایی، مسعود و مبارکی، امید، 1391، تحلیل سیستم‌های شهری کلان منطقه آذربایجان طی سال‌های 1335 الی 1385، مجله جغرافیا، سال دهم، شماره 35، صص 171-194.

9-     سرمست، بهرام و زالی، نادر، 1389، انتظام فضایی شبکه شهری و برنامه ریزی جمعیتی در افق 1400؛ مطالعه موردی آذربایجان، فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره 48، صص 59-87.

10-          شکویی، حسین، 1387، دیدگاه‌های نو در جغرافیای شهری، انتشارات سمت، چاپ یازدهم، تهران.

11-          عظیمی، ناصر، 1381، پویش شهرنشینی و مبانی نظام شهری، نشر نیکا، تهران.

12-          فرهودی، رحمت اله و همکاران، 1388، چگونگی توزیع فضایی جمعیت در نظام شهری ایران طی سال‌های 1335 الی 1385، مجله پژوهش‌های جغرافیای انسانی، شماره 68، صص 55- 68.

13-          مرصوصی، نفیسه و همکاران، 1390، تحلیل سازمان فضایی نظام شهری استان آذربایجان شرقی، فصلنامه مطالعات مدیریت شهری، سال سوم، شماره پنجم، صص 88-107.

14-          مرکز آمار ایران، 1385-1335، نتایج تفضیلی سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن.

15-          نظریان، اصغر، 1374، جغرافیای شهری ایران، انتشارات دانشگاه پیام نور، چاپ اول، تهران.

16-          نظریان، اصغر، 1389، پویائی نظام شهری ایران، انتشارات مبتکران، چاپ دوم، تهران.

17-          هال، پیتر و فایفر، اولریخ، 1388، آینده شهری قرن 21، ترجمه اسماعیل صادقی و ناهید صادقی، انتشارات جامعه مهندسان مشاور ایران، چاپ اول، تهران.

18-         Tsai, Yu. Hsin, 2005, Quantifying Urban form Compactness Versus Sprawl, Urban Studies, Vol. 142, No. 1.

19-         Pacione, M., 2005, Urban Geography, Second Edition, Routledge Press.

20-         Vinoth Kummar Antony, Pathan, S. K, 2007, Spatio-Temporal Analsis For Monitoring Urban Growth, A case Study of Infore City, Journal of the Indian Society of Remote Sensing, Vol. 35, No. 1.

21-         Witherick, Michael and odres, 2001, A Modern Dictionary of Geography, London, Rrnold, Fourth Edition.