تحلیلی بر وضعیت شاخص‌های بهداشتی درمانی در شهرستان های استان کرمانشاه با بهره‌گیری از مدل‌های TOPSIS، AHP و تحلیل خوشه‌ای

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی دانشگاه اصفهان

2 دانشجوی دکترای جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه اصفهان

چکیده

امروزه کیفیت و سلامت شرایط زندگی ساکنان شهرها و روستاها به عنوان هدف اصلی سیاست­های برنامه­ریزی شهری و منطقه­ای محسوب می­شود. همچنین، وضعیت بهداشتی و درمانی جامعه به عنوان مسأله­ای ضروری و مهم مدنظر برنامه­ریزان است. هدف از پژوهش حاضر بررسی و تحلیل فضایی شهرستان­های استان کرمانشاه به لحاظ برخورداری از شاخص­های بهداشتی درمانی است. در این پژوهش، که از نوع توصیفی تحلیلی بوده، با بهره­گیری از داده­های سالنامه آماری 1388 استان کرمانشاه، شاخص­های بهداشتی درمانی با مدل TOPSIS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته­اند. همچنین، در این مطالعه برای سطح­بندی شهرستان­های استان کرمانشاه از لحاظ شاخص­های بهداشتی درمانی از تقسیم­بندی سازمان ملل، که به درجه­بندی شاخص توسعه انسانی در سه دسته، توسعه یافته، نیمه توسعه‌یافته و محروم پرداخته و استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان داد هیچ­یک از شهرستان­های استان کرمانشاه به لحاظ برخورداری از شاخص‌های بهداشتی درمانی، در سطح توسعه­یافته قرار ندارد. همچنین، شهرستان­های قصر شیرین و ثلاث­وباباجانی به ترتیب با امتیاز نهایی 781/0 و 191/0 برخوردارترین و محروم­ترین شهرستان استان به لحاظ بهره­مندی از شاخص­های بهداشتی درمانی هستند. نمایش فضایی شهرستان­های مورد مطالعه به لحاظ توسعه­یافتگی در شاخص­های بهداشتی درمانی، با استفاده از نرم­افزار Arc GIS، نشان داد که فضای توسعه غالب و حاکم بر شهرستان­های استان، فضای توسعه محروم است. نتایج آزمون همبستگی پیرسون حاکی از وجود همبستگی مثبت و معنی­داری بین میزان شهرنشینی و برخورداری از شاخص­های بهداشتی درمانی در بین شهرستان­های استان کرمانشاه است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analysis on the Status of Health-Therapeutic Indexes in the Provinces of Kermanshah Using TOPSIS, AHP and Cluster Analysis Models

نویسندگان [English]

  • seyed Eskandar Sydaii 1
  • Davood Jamini 2
  • Alireza Jamshidi 2
1 Assistant Professor of Geography and Rural Planning, Isfahan University
2 Ph.D. student of Geography and Rural Planning, University of Isfahan
چکیده [English]

Today’s, the quality and the health conditions of living of towns and villages’ residents is as the central objective of urban and regional planning policies and health-therapeutic status of society is considered as an essential and important issue. Thus the purpose of this study is to survey and measure the provinces of Kermanshah in terms of enjoyment of health-therapeutic indexes. The research method used in this study is “descriptive, documentary and quantitative-analytical”. The sample of the study consists of all provinces of Kermanshah. Using the statistics of Statistical Yearbook 2009 in Kermanshah, in the present study health-therapeutic indexes has been analyzed by TOPSIS Model. The results show that none of provinces of Kermanshah are located in developed level regarding the enjoyment of health-therapeutic indexes according to the classification of the United Nations which has worked on categorizing human development’s indexes to three categories of developed, semi-developed, and undeveloped and two cities of Qasrshirin and Salas-e-babajani with total scores of 0.781 and 0.191 are the most affluent and deprived cities of the province concerning health-therapeutic indexes respectively . Finally, using clustering analysis, time-regional solutions have been proposed as a.s.a.p., short and medium term among the provinces. Pearson correlation test results showed a positive correlation between degree of urbanization and the enjoyment of health indicators in the city of Kermanshah Province.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Health-Therapeutic Indexes
  • Human development
  • Health
  • Therapeutic Indexes
  • Topsis model
  • Clustering Analysis
  • Provinces of Kermanshah

مقدمه و طرح مسأله

ارتقا و پیشرفت در جوامع مختلف از نظر اقتصادی و اجتماعی به سلامت فکری افراد آن جامعه وابسته است. سلامت فکر یا درست اندیشیدن نیز به نوبه خود زاییده سلامت جسم است (داوری و همکاران،1390: 46). در منشور سازمان بهداشت جهانی برخورداری از بالاترین استانداردهای سلامتی، یکی از حقوق بنیادی هر انسان، بدون توجه به تفاوت­های نژادی، مذهبی، اعتقاد سیاسی و وضعیت اقتصادی یا اجتماعی ذکر شده است (بارتون و تسورو[1]، 2000: 4). همچنین، در شاخص­های برنامه توسعه سازمان ملل، از مؤلفه سلامتی (امنیت بهداشتی) به عنوان یکی از وجوه اصلی ارزیابی ماهیت سیاست­های اجرایی و برنامه­ریزی و همچنین یکی از ابزارهای سنجش جایگاه کشورها در روند توسعه و پیشرفت بحث شده است (قاسمی، 1385: 261). تا جایی که حفظ و تأمین سلامتی مردم از اولویت­های توسعه­ای هر کشور به شمار می­آید و دست‌اندرکاران بخش سلامت همواره در تلاشند تا با بهره­گیری از منابع در دسترس خود، بهترین و کیفی‌ترین مراقبت­ها و خدمات بهداشتی درمانی را به جامعه ارائه نمایند (آذر و همکاران، 1389: 66)؛ لذا یکی از معیارهای مهم توسعه‌یافتگی کشورها، سلامت روح و جسم انسان­ها بوده و میزان برخورداری یا دسترسی به خدمات بهداشتی و توزیع بهینه آن‌ها در سطح هر کشور از ارزش و اهمیت زیادی برخوردار است (تقوایی و شاهیوندی، 1389: 35).

به ­طور کلی توسعه فرایندی جامع از فعالیت­های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است که هدف آن بهبود مستمر زندگی جمعیت بوده و فعالیت، آزادی، مشارکت و توزیع عادلانه منافع از ارکان اساسی آن به شمار می­آید (آتفیلد و ویکنس[2]، 1992: 94). واضح است که بررسی تفصیلی هر یک از ابعاد توسعه، کمبودها و تنگناهای موجود در آن زمینه را بهتر و دقیق­تر مشخص می­نماید و بالطبع برنامه ریزی برای رفع نیازهای مذکور را به صورت بهینه و مناسب‌تری امکان پذیر می‌نماید (ضرابی و همکاران،1386: 214). از اوایل دهه 1990 که مفهوم توسعه انسانی به عنوان یکی از ملاک‌های ارزیابی توسعه‌یافتگی مطرح شد، بهبود سلامت و بهداشت جامعه یکی از ارکان اساسی این توسعه را تشکیل می‌داد (الیاس پور و همکاران،1390: 24) و وضعیت بهداشتی و درمانی هر کشوری به عنوان یکی از شاخص­ها و ارکان توسعه‌یافتگی قرار گرفت (بنکدار و دهقان نیری، 1390: 22). علی­رغم اهمیت توزیع عادلانه خدمات رفاهی در بین مناطق شهری و روستایی، شواهد نشان­دهنده تمرکز خدمات و امکانات در نواحی شهری به ویژه در جوامع در حال توسعه است. به این صورت که در این جوامع تفاوت و نابرابری زیادی بین مناطق شهری و روستایی در برخورداری از شاخص­های توسعه از جمله شاخص­های بهداشتی و درمانی وجود دارد (حسین­زاده دلیر، 1388: 42-41).

به طور کلی شناسایی و رده­بندی مناطق بر اساس شاخص­های بهداشتی درمانی و نحوه پراکنش آن‌ها در فضاهای مختلف جغرافیایی، زمینه­ساز شناخت وضعیت توزیع شاخص­های مذکور و به تبع آن فراهم کننده بستر و زمینه­ای مطمئن جهت برنامه­ریزی­های آتی جهت توزیع عادلانه شاخص­های بهداشتی درمانی و دسترسی تمام افراد جامعه به خدمات مورد نظر به نحو مطلوبی خواهد بود. لذا، با توجه به مباحث ارائه شده پژوهش حاضر به دنبال پاسخ­گویی به سؤالات زیر انجام گرفته است.

ـ وضعیت توسعه­یافتگی شهرستان­های استان کرمانشاه به لحاظ برخورداری از شاخص‌های بهداشتی درمانی چگونه است؟

آیا میزان شهرنشینی در برخورداری شهرستان­های استان کرمانشاه از شاخص­های بهداشتی درمانی تأثیر گذار بوده است؟

 

پیشینه تحقیق

در زمینه سنجش توسعه­یافتگی و اولویت­بندی در زمینه شاخص­های بهداشت و خدمات درمانی تاکنون تحقیقاتی صورت پذیرفته که از مهم‌ترین این مطالعات می­توان به موارد زیر اشاره کرد:

سایه­میری (1380) در مطالعه­ای با هدف رتبه­بندی وضعیت بهداشت و درمان شهرستان­های استان ایلام با استفاده از تکنیک تاکسونومی عددی و تحلیل مؤلفه­های اصلی، نشان داده­اند که در استان ایلام؛ شهرستان­های ایلام، مهران، دره­شهر و دهلران توسعه یافته و شهرستان­های شیروان چرداول، ایوان و آبدانان در سطح توسعه نیافته، به لحاظ وضعیت بهداشت و درمان، قرار گرفته­اند. نتایج مطالعه­ی ضرابی و همکاران (1386) که با هدف تحلیل فضایی شاخص­های توسعه خدمات بهداشت و درمان در استان اصفهان انجام شده، نشان داد که شاخص­های بهداشت و درمان در این استان به صورت متوازن توزیع نشده و اختلاف فاحشی بین شهرستان­های استان، از نظر توسعه خدمات بهداشتی، وجود دارد.

نتایج پژوهش حسینی نسب و باسخا (1388)، که با هدف محاسبه کارایی بخش بهداشت ایران در میان کشورهای اسلامی منتخب انجام شده، نشان داد که عواملی مانند بالا بودن نرخ استاندارد مرگ، مرگ و میر کودکان زیر 5 سال و شیوع سوء تغذیه از جمله علل پایین بودن کارایی بخش بهداشت در ایران می­باشند. همچنین، کارایی کلی بخش بهداشت ایران در مقایسه با سایر کشورهای مورد مطالعه در شرایط نامناسبی قرار دارد. تقوایی و شاهیوندی (1389) در مطالعه­ای با هدف بررسی پراکنش خدمات بهداشتی و درمانی در شهرستان‌های ایران، نشان داده‌اند اختلافات زیادی بین شهرستان­های ایران از نظر میزان برخورداری از شاخص­های بهداشتی و درمانی وجود دارد به این صورت که حدود 90 درصد شهرستان­های کشور در سطح محروم قرار گرفته­اند. ضرابی و موسوی (1389) در مطالعه به بررسی تحلیل فضایی پراکنش جمعیت و توزیع خدمات در نواحی شهری یزد، با استفاده از مدل تاپسیس و به‌کارگیری 15 شاخص، به این نتیجه رسیدند که ناحیه شاهدیه از لحاظ توزیع خدمات در سطح بالایی قرار دارد و ناحیه سه از منطقه سه به عنوان نامتعادل‌ترین ناحیه از لحاظ توزیع خدمات می­باشد. همچنین، الیاس­پور و همکاران (1390)، در پژوهشی میزان توسعه­یافتگی بخش بهداشتی و درمانی شهرستان­های استان خراسان شمالی را با استفاده از روش تاکسونومی عددی، در سال 1385، بررسی نموده­اند و به این نتیجه رسیده­اند که میزان توسعه­یافتگی در بخش بهداشتی و درمانی شهرستان­های استان خراسان شمالی متفاوت بوده و شهرستان­های بجنورد و فاروج به ترتیب توسعه‌یافته‌ترین و محروم­ترین شهرستان­های استان می­باشند. نتایج پژوهش داوری و همکاران (1390)، با عنوان تعیین و مقایسه شاخص­های بهداشتی دهان و دندان در دانش آموزان 15 ساله پسر مدارس شهر یزد در سال­های 1380 و 1387 نشان داد که خدمات دندان‌پزشکی پیشگیری و درمانی در شهر یزد با حد مطلوب فاصله دارد. نتایج مطالعه جعفری و عزیزی­فرد (1390)، با هدف تعیین و ارزیابی نحوه­ی توزیع خدمات بهداشت و درمان در سطح استان لرستان، با استفاده از ضریب ناموزون موریس و همچنین نقشه­های تهیه شده توسط GIS، نشانگر عدم تعادل و تناسب کمیت و پراکندگی خدمات بهداشت و درمان با میزان جمعیت شهرستان­ها و همچنین نابرابری در دستیابی شهروندان به این بخش از رفاه شهروندی است.

با توجه به مطالب گفته شده در بسیاری از استان­های کشور نابرابری در دسترسی به شاخص­های مختلف بهداشتی درمانی وجود دارد. با شناخت وضعیت شهرستان­ها در این زمینه، امکان برنامه­ریزی دقیق­تر و به تناسب ویژگی­های هر شهرستان در جهت اجرای برنامه­های بهداشتی و درمانی و رفع معضلات آن بهتر و مناسب­تر فراهم می­گردد که این خود گامی مهم در جهت توزیع عادلانه و متناسب­تر امکانات و خدمات بهداشتی درمانی است. لذا، مهم­ترین اهداف پژوهش حاضر عبارتند از:

- شناسایی سطح توسعه شهرستان­های استان کرمانشاه به لحاظ برخورداری از شاخص‌های بهداشتی و درمانی

- بررسی رابطه بین میزان شهرنشینی و برخورداری از شاخص‌های بهداشتی و درمانی در شهرستان­های استان کرمانشاه

- ارائه راهکارهایی زمانی مکانی جهت توزیع عادلانه خدمات بهداشتی و درمانی در شهرستان­های استان کرمانشاه

با توجه به اهداف ارائه شدهفرضیه­های تحقیق به قرار زیر است:

فرضیه اول: شهرستان‌های استان کرمانشاه به لحاظ برخورداری از شاخص‌های بهداشتی درمانی با سطح توسعه‌یافتگی فاصله دارند.

فرضیه دوم: بین میزان شهرنشینی و میزان برخورداری از شاخص­های بهداشتی درمانی در شهرستان­های استان کرمانشاه رابطه معناداری وجود دارد.

 

 

 

روش تحقیق

با توجه به مؤلفه­های مورد بررسی و ماهیت موضوع، پژوهش حاضر به لحاظ روش از نوع توصیفی تحلیلی، شیوه جمع­آوری اطلاعات اسنادی و میدانی و از نوع تحقیقات کمی است. جهت سنجش وضعیت توسعه­یافتگی شهرستان‌های استان کرمانشاه به لحاظ برخورداری از شاخص­های بهداشتی درمانی، از 15 شاخص استفاده گردیده و اطلاعات جمع­آوری شده با استفاده از مدل تاپسیس مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته­اند. همچنین، جهت تجزیه و تحلیل اطلاعات و ترسیم نمودارها و نقشه­ها از نرم­افزارهای Excel، SPSS و Arc GIS استفاده شده است. لازم به ذکر است جهت تعیین وزن شاخص­های پژوهش از طریق تکمیل پرسشنامه کارشناسان (30 نفر از کارشناسان و متخصصان بخش بهداشت و درمان) از مدل AHP استفاده گردید.

 

معرفی اجمالی تکنیک‌های مورد استفاده

- تکنیک TOPSIS

شیوه‌های تصمیم‌گیری چند شاخصه گوناگون است که هرکدام ویژگی‌ها و شرایط کاربرد خاص خود را دارد. یکی از تکنیک‌هایی که برای رتبه‌بندی عوامل از آن‌ها استفاده می­شود، مدل TOPSIS است (زیاری و همکاران، 1389: 17). مدل تاپسیس صرفاً برای اولویت بندی مناسب بوده و توسط هوانگ[3] و یون[4] در سال 1981 ارائه گردید (هیو و همکاران[5]، 2008: 57)، مفهوم این مدل، انتخاب کوتاه‌ترین فاصله از راه حل ایده آل مثبت (PIS) و دورترین فاصله از راه حل ایده آل منفی (NIS) به منظور حل مسائلی است که با ضوابط تصمیم گیری متعدد روبروست (جدیدی و همکاران[6]، 2008: 764-763). الگوریتم TOPSIS یک تکنیک تصمیم گیری چند شاخصه جبرانی بسیار قوی برای اولویت بندی گزینه‌ها از طریق شبیه نمودن به جواب ایده‌آل است که به نوع تکنیک وزن دهی، حساسیت بسیار کمی داشته و پاسخ‌های حاصل از آن، تغییر‌ عمیقی نمی‌کند (نسترن و همکاران، 1389: 90)، بعلاوه مزیت نسبی این مدل سرعت توانایی آن برای شناسایی بهترین گزینه است (اولسن[7]، 2004: 2). به طور اجمال در مدل تاپسیس، ماتریس n×m که دارای m گزینه (14 شهرستان در این مقاله) و n معیار (15 شاخص بهداشتی درمانی در این مقاله) است، مورد ارزیابی قرار می­گیرد. در این الگوریتم، فرض می­شود هر شاخص و معیار در ماتریس تصمیم گیری دارای مطلوبیت افزایشی و یا کاهشی یکنواخت است[8].

 

 

 

- تکنیک AHP[9]

روش­های متعددی برای وزن دهی به شاخص‌ها وجود دارد روش‌های آنتروپی[10]، کمترین مجذورات، LINMAP، بردار ویژه، و روش‌های تقریبی که انتخاب هر یک بستگی به نوع تصمیم گیری و شاخص‌های پیش روی تصمیم گیرنده دارد (اکبری و زاهدی کیوان، 1387: 45) با توجه به دو نکته ذکر شده در این مطالعه برای وزن دهی به شاخص‌ها، روش AHP مورد استفاده قرار گرفته است. این روش در سال 1980 توسط توماس[11] ابداع گردید. AHP (فرایند تحلیل سلسله مراتبی) یکی از تکنیک‌های معتبر و قوی در تصمیم گیری چند معیاره است (زبردست،1380: 15). این تکنیک به ما امکان می‌دهد تا شاخص‌ها را به صورت زوجی با یکدیگر مقایسه کرده و امتیاز آن‌ها را نسبت به تنها یک شاخص بسنجیم تا نهایتاً به یک امتیاز مجموع برای هر شاخص دست یابیم (شریف زادگان و فتحی، 1384: 3) بدیهی است که وزن دادن به شاخص‌ها در مقایسات زوجی راحت‌تر و مطمئن‌تر از حالات دیگر است همچنین استفاده از این مدل در جریان وزن دهی باعث می‌شود تا در ضمن ارزیابی، تعصبات دخیل نباشد (محمودزاده و همکاران[12]، 2007: 335).

 

- روش تحلیل خوشه‌ای[13]

تحلیل خوشه­ای یکی از روش­های پرکاربرد در مطالعات جغرافیای ناحیه­ای است. در واقع روشی برای سطح­بندی مناطق، شهرها، روستاها و ... است، به طوری که در این سطح­بندی، مکان­های واقع در یک سطح شباهت زیادی با یکدیگر داشته، اما تفاوت قابل توجّهی با مکان­های سطوح دیگر دارند (کلانتری، 1389: 229). سطح‌بندی مکان­های همگن در این روش به شیوه‌های مختلفی صورت می­گیرد. تعیین ضریب همبستگی و اندازه­گیری فاصله، به­ویژه فاصله اقلیدسی از مهمترین روش­های تغییر مکان­های همگن می­باشد. تحلیل خوشه­ای به دو روش، خوشه­ای سلسله مراتبی[14] و خوشه­ای غیر سلسله مراتبی[15] صورت می­گیرد (حکمت­نیا و موسوی، 1385، 236). تجزیه و تحلیل سلسله مراتبی با استفاده از روش تراکمی یا تفکیکی انجام می‌پذیرد (آسایش و استعلاجی، 1382: 172). روش خوشه­ای در واقع تلاش می­کند تا موارد یا موضوعات را در تعدادی گروه همگن طبقه­بندی کند (کلانتری، 1389، 354).

 

قلمرو پژوهش

استان کرمانشاه، در 33 درجه و 40 دقیقه تا 35 درجه و 18 دقیقه طول شرقی و 45 درجه و 24 دقیقه تا 48 درجه و 7 دقیقه عرض شمالی واقع شده است. این استان به لحاظ تقسیمات سیاسی شامل 14 شهرستان، 29 بخش، 28 شهر و 85 دهستان بوده و میزان شهرنشینی و روستانشینی در این استان به ترتیب 79/66 درصد و 92/32 درصد است و حدود 29/0 درصد جمعیت استان جزو جمعیت غیره ساکن است (سالنامه آماری استان کرمانشاه، 1388). در جدول (1) مشخصات جمعیتی، درصد شهرنشینی و روستانشینی شهرستان‌های استان و در شکل (1) موقعیت جغرافیایی استان کرمانشاه در کشور نمایش داده شده است.

 

جدول شماره (1): ویژگی‌های جمعیتی شهرستان‌­های استان کرمانشاه

شهرستان

جمعیت

شهری

روستایی

شهرستان

جمعیت

شهری

روستایی

اسلام آبادغرب

152500

91248

60664

سنقر

99012

44944

52068

پاوه

52783

27078

25705

صحنه

76414

34993

41421

ثلاث و باباجانی

38580

8825

29292

قصرشیرین

24383

15895

7171

جوانرود

62797

43492

19305

کرمانشاه

967196

800090

166635

دالاهو

42598

12890

29708

کنگاور

80608

48978

31376

روانسر

45324

16546

28778

گیلانغرب

62954

21940

39073

سرپل ذهاب

84945

34669

49972

هرسین

91300

53731

37550

مأخذ: سالنامه آماری استان کرمانشاه، 1388

 

 

شکل 1- موقعیت جغرافیایی استان کرمانشاه و شهرستان­های آن در کشور مأخذ: فرمانداری کرمانشاه

 

مبانی نظری پژوهش

شناخت و درک شرایط و مقتضیات جوامع انسانی و نیازها و تقاضاهای آنان در ابعاد مادی و معنوی از جمله اقدامات اساسی در مسیر پیشرفت و توسعه تلقی می‌شود (فیگوروا[16]، 2006: 5). یکی از ارکان اصلی توسعه، توسعه اجتماعی می­باشد، هدف از توسعه اجتماعی، ایجاد امکانات مادی، اقتصادی و اجتماعی برای کلیه افراد جامعه، افزایش دسترسی افراد جامعه به منابع حیاتی و توزیع عادلانه آن بیان می­شود و لذا می­توان گفت که هدف توسعه، ارتقاء سطح زندگی و کیفیت زیست افراد جامعه و هماهنگی آن با جریان توسعه و پیشرفت‌های اقتصادی کشور است. توسعه اجتماعی شامل رشد در جنبه­های اجتماعی زندگی، نظیر بهداشت و درمان، تعلیم و تربیت، تغذیه، اشتغال، و موارد مشابه آن است که در نهایت تأمین کننده رفاه اجتماعی و اهداف مربوط به آن است (زاهدی اصل، 1381: 81). خدمات بهداشتی را باید به عنوان یکی از اجزای غیر قابل تفکیک توسعه اجتماعی در نظر گرفت که بایستی دارای اهداف، سیاست­ها و برنامه­های روشن باشد (نیکپور و همکاران، 1368: 44). بنابراین توزیع عادلانه و مناسب­تر امکانات و خدمات بهداشتی درمانی و به طور کلی بعد سلامت انسانی، یکی از اجزای اصلی توسعه پایدار و همه جانبه محسوب می­شود (بابایی و همکاران،1383: 10).

کمیسیون امنیت انسانی، سلامت را نه تنها نبود بیماری، بلکه به عنوان مرحله­ای که در آن رفاه اجتماعی و آرامش روحی و فیزیکی کامل وجود دارد، تعریف کرده است (گزارش سازمان ملل متحد[17]، 2010). همچنین، گزارش توسعه انسانی، امنیت بهداشتی را به­عنوان یکی از هفت جزء اساسی امنیت انسانی ذکر کرده است (الب[18]، 2010: 2). بنابراین بخش بهداشت و درمان در میان بخش­های گوناگون خدماتی، جایگاه ویژه­ای دارد، زیرا با قشر وسیعی از جامعه مرتبط بوده و همچنین، وظیفه و رسالت حفظ سلامت جامعه را بر عهده دارند (غلامی و همکاران، 1390: 29). بهداشت در واقع نوعی توانمندی است که به زندگی انسان ارزش می­بخشد یا به عبارتی می­توان گفت، سلامتی ثروت است (امینی و حجازی آزاد، 1386: 138). در کشورهای در حال توسعه به دلایل مختلفی از قبیل فقدان برنامه­ریزی بهداشت ملّی، سیستم غلط خدمات بهداشت و درمان و کم اهمیت قلمداد کردن بخش بهداشت، سهم کم­تری از امکانات و منابع خود را در اختیار بخش بهداشتی قرار می­دهند و بدین لحاظ شکاف عمیقی بین کشورهای در حال توسعه و پیشرفته مشاهده می­شود (تقوایی و شاهیوندی، 1389: 34). با توجه به اینکه رشد و توسعه آینده مناطق یک کشور از مهم‌ترین مسائلی است که برنامه­ریزان و سیاست­گذاران دولتی باید به آن توجه داشته باشند (فرشادفر و اصغرپور، 1389: 62-61)، و در این مرحله وضعیت بهداشتی درمانی افراد آن کشور از عوامل مهم و تأثیرگذار در سطح توسعه آن کشور است. لذا، توجه به بهداشت و سلامت در سطح هر جامعه­ای از مهم­ترین اهداف برنامه­های توسعه می­باشد (میرفخرالدینی و همکاران، 1390: 53). بهداشت و وضعیت سلامت افراد جامعه، اثرات مثبتی را به صورت مستقیم و غیرمستقیم بر سطح زندگی مردم دارد (هادیان و همکاران،1385: 40) و اندازه­گیری شاخص­های بهداشتی از مطلوب­ترین و مناسب­ترین راه­های سنجش سطح بهداشت در یک جامعه است (سایه میری،1380: 31). بنابراین منابع بهداشتی و خدمات مربوط به آن بایستی به صورت یکنواخت و منصفانه در اختیار همه مردم قرار گیرند (باقیانی مقدم و اهرام پوش، 1383: 47).

در کشورهای در حال توسعه (از جمله کشورمان)، شاخص­های توسعه خدمات بهداشت و درمان به صورت متوازن میان مناطق و نواحی جغرافیایی توزیع نشده و شکاف توسعه این شاخص­ها، حتی در بین واحدهای کوچک جغرافیایی به وضوح مشاهده می­شود (ضرابی و همکاران، 1386: 231) و این عدم توازن، سبب عدم کارایی در ارائه خدمات بهداشتی شده است (یارمحمدیان و بهرامی، 1383: 8).

به طور کلی، دستیابی به توسعه پایدار منوط به رفع نابرابری‌های موجود در زمینه دسترسی به امکانات و خدمات درمانی و بهداشتی است (ری[19]، 2006). نامناسب بودن وضعیت سلامت در جامعه، فقر اقتصادی را به دنبال خواهد داشت زیرا در این صورت توان کار و فعالیت و در نتیجه، درآمد افراد کاهش می­یابد یا اینکه بخش چشمگیری از دارایی خانواده­ها صرف تأمین هزینه­های درمان خواهد شد (اسمیت و همکاران، 2009).

در سال­های اخیر، به اصلاح سیاست­های مربوط به ساختار و اجرای برنامه های بهداشتی درمانی به طور چشمگیری تأکید شده است. این سیاست­ها تحت عنوان اصلاح بخش بهداشت و درمان مطرح بوده و دست‌اندرکاران موضوع توسعه سلامت در سطوح ملی و بین­المللی را بر آن داشت تا به بحث و تدوین و اجرای برنامه­های فراوانی درباره توسعه سلامت و ارتقاء سیستم بهداشت و درمان کشورها بپردازند (حموزاده و همکاران، 1392: 43ـ42).

در سند چشم انداز توسعه بیست ساله کشورمان، مشخصات جامعه سالم ایرانی چنین توصیف شده است: «برخورداری از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، تأمین اجتماعی، فرصت­های برابر، توزیع مناسب درآمد، نهاد مستحکم خانواده، به دور از فقر، فساد، تبعیض و بهره­مند از محیط زیست مطلوب». در این بخش از چشم­انداز بیست ساله، بر ابعاد مختلف اقتصادی و زیست مطلوب اجتماعی تأکید شده است که به سلامت منجر می­شوند. اگرچه به مقوله سلامت در این سند مهم راهبردی به طور مستقیم نیز اشاره شده است، به جرأت می­توان گفت دستیابی به سایر اهداف و ویژگی­هایی که جامعه تصویر شده در این سند خواهد داشت، بدون توجه به مقوله بهداشت و درمان میسر نخواهد بود (ضرابی و شیخ­بیگلو، 1390). در واقع، برخورداری از زندگی سالم، مولّد، با کیفیت توأم با طول عمر و عاری از بیماری و ناتوانی، حقی است همگانی که مسئولیت و تولیت آن بر عهده دولت­ها بوده و پیش شرط تحقق توسعه پایدار است. به طور کلی، بهبود وضعیت سلامتی شهروندان در هر شهر یا منطقه یکی از دلایل ارتقا و توسعه انسانی است که در قانون اساسی کشور نیز به آن توجه شده است؛ زیرا گسترش تسهیلات بهداشتی، به ویژه مراقبت­های بهداشتی اولیه، زمینه­ساز رشد چشمگیر امید به زندگی به عنوان یکی از سه فاکتور اصلی و در حقیقت، تعیین کننده شاخص توسعه انسانی به شمار می­رود. بنابراین، بررسی امکانات بهداشتی و درمانی از نیازهای مهم جامعه و به نوعی تعیین کننده سلامت آن جامعه است. آنچه در توسعه پایدار مطرح است، از بین بردن تبعیض­های موجود در سطح منطقه است؛ زیرا افزایش طول عمر هر شهروند به بهبود کیفی و فراگیر شدن امکانات و دستیابی و بهره‌مندی از امکانات بهداشتی بستگی دارد. با توجه به اینکه تعیین شاخص­های توسعه مهم­ترین گام در مطالعات توسعه منطقه­ای است (کلانتری، 1380: 111)، شاخص­های مربوط به بخش بهداشت و درمان در سه گروه کلی دسته­بندی شده­اند (محمدی و همکاران، 1392):

1- شاخص­های تندرستی، شامل متغیرهای طول زندگی، یعنی میزان امید به زندگی، میزان مرگ‌ومیر عمومی، میزان مرگ‌ومیر کودکان کمتر از یک سال، میزان مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال و میزان مرگ‌ومیر بر اثر زایمان و نیز متغیرهای زندگی سالم شامل درصد بیماری‌ها و دفعات مراجعه سرپایی و تعداد بیماران بستری.

2- شاخص­های دسترسی به مراقبت­های درمانی و بهداشتی، شامل متغیرهای نسبت جمعیت به نیروی انسانی پزشکی. یعنی نسبت جمعیت به پزشک، دندان‌پزشک، پرستار، ماما، بهیار و بهیار ماما و متغیرهای نسبت جمعیت به تسهیلات بهداشتی درمانی، یعنی نسبت جمعیت به تخت بیمارستانی، آزمایشگاه، داروخانه، درمانگاه و رادیولوژی.

3- شاخص­های پیشگیری و بهداشت محیط، شامل متغیرهای بهداشت محیط، یعنی میزان پوشش آب آشامیدنی سالم و حمام بهداشتی و توالت بهداشتی و همچنین متغیرهای پیشگیری، یعنی میزان مصون سازی و میزان پوشش تنظیم خانواده.

 

معرفی شاخص­های پژوهش

با توجه به مطالب مطرح شده در خصوص اهمیت بهداشت و شاخص­های بهداشتی در توسعه جوامع امروزی و همچنین، مروری بر شاخص­های متعدد بخش بهداشت و درمان، در پژوهش حاضر جهت بررسی سطح توسعه­یافتگی شهرستان­های استان کرمانشاه، از شاخص­های گروه دوم (شاخص­های دسترسی به مراقبت­های درمانی و بهداشتی) استفاده شده است. انتخاب شاخص­ها در پژوهش حاضر با توجه به محدودیت آماری موجود و ممکن نبودن استفاده از مطالعات میدانی برای جمع­آوری داده­های اولیه، بر مبنای آخرین آمار و اطلاعات رسمی کشور، انجام گرفته است. بر این اساس، شاخص­های مورد بررسی عبارتند از:

X1= سرانه شاغلان بخش بهداشت و درمان برای هر 10000 نفر، X2= سهم هر 10000 نفر از مراکز بهداشتی (درمانگاه، کلینیک، پلی کلینیک و مرکز بهداشت)، X3= نسبت پرستار به ازای هر 10000 نفر، X4= نسبت دندان‌پزشک به ازای هر 10000 نفر، X5= نسبت بهیار به ازای هر 10000 نفر، X6= نسبت پزشک عمومی به ازای هر 10000 نفر، X7= نسبت پزشک متخصص به ازای هر 10000 نفر، X8= نسبت داروخانه به ازای هر 10000 نفر، X9= نسبت آزمایشگاه به ازای هر 10000 نفر، X10= نسبت خانه بهداشت فعال در روستاها به ازای هر 10000 نفر جمعیت روستایی، X11= نسبت تخت بیمارستان به ازای هر 10000 نفر جمعیت، X12= نسبت بیمه شدگان تحت پوشش اداره کل خدمات درمانی به کل جمعیت، X13= نسبت بیمه شدگان تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی به کل جمعیت، X14= نسبت مراکز ارائه خدمات مهدکودک سازمان بهزیستی به مددجویان هر شهرستان، X15= نسبت مراکز و واحدهای ارائه دهنده خدمات اجتماعی سازمان بهزیستی به کل مددجویان.

 

یافته­های تحقیق

نتایج تکنیک TOPSIS

با توجه به مراحل مدل TOPSIS جهت اولویت­بندی شهرستان­های استان کرمانشاه به لحاظ برخورداری از شاخص­های بهداشتی درمانی ابتدا ماتریس اولیه تشکیل کردید (جدول 2).

 

 

جدول 2: ماتریس (Aij)

X 15

X 14

X 13

X 12

X 11

X 10

X 9

X 8

X 7

X 6

X 5

X 4

X 3

X 2

X 1

شاخص

شهرستان

285/0

10/3

36/9

91/57

87/7

56/9

59/0

98/0

38/1

38/1

41/3

52/0

92/4

98/0

92/40

اسلام آبادغرب

229/0

45/2

69/12

43/73

26/13

73/9

52/1

76/0

33/1

22/3

49/5

57/0

49/5

71/1

75/72

پاوه

338/0

90/2

56/2

26/87

0

66/13

26/0

26/0

56/1

56/1

11/3

0

78/0

30/1

14/32

ثلاث و باباجانی

344/0

63/4

33/7

34/68

15/11

50/14

64/0

96/0

11/1

50/3

41/5

48/0

26/5

96/0

17/57

جوانرود

758/0

91/3

14/7

09/86

0

46/13

70/0

47/0

0

05/3

99/3

70/0

17/1

64/1

32/41

دالاهو

316/1

22/5

65/8

80/94

0

81/11

66/0

44/0

0

87/2

75/3

88/0

22/0

10/1

17/38

روانسر

185/0

59/2

03/7

43/68

30/11

40/8

47/0

59/0

35/0

65/1

47/2

47/0

94/4

94/0

79/39

سرپل ذهاب

712/0

39/5

40/8

18/72

18/6

52/16

62/0

72/0

13/1

86/1

40/3

31/0

33/4

24/1

46/45

سنقر

454/0

91/2

71/7

64/67

27/3

07/12

65/0

79/0

31/1

27/3

63/5

79/0

88/2

05/1

36/44

صحنه

388/0

37/2

52/18

69/64

37/39

16/11

82/0

23/1

64/1

10/4

15/6

41/0

48/11

64/1

10/77

قصرشیرین

550/0

44/2

88/11

86/38

80/22

88/8

65/0

18/1

90/1

01/2

41/4

31/0

84/10

60/0

85/59

کرمانشاه

847/0

37/5

78/8

54/55

68/8

84/10

87/0

99/0

36/1

36/2

47/4

74/0

34/4

99/0

42/43

کنگاور

307/0

37/6

73/6

46/93

25/15

49/10

64/0

64/0

79/0

65/3

92/4

48/0

77/4

27/1

57/49

گیلانغرب

394/0

92/3

69/11

42/51

76/8

52/8

55/0

77/0

33/0

74/2

61/3

44/0

94/3

20/1

12/38

هرسین

مأخذ: یافته­های پژوهش

 

در ادامه داده­ها بی مقیاس شده و ماتریس استاندارد تشکیل گردید (جدول 3).

 

جدول 3: ماتریس (R) بی مقیاس سازی داده‌ها

X 15

X 14

X 13

X 12

X 11

X 10

X 9

X 8

X 7

X 6

X 5

X 4

X 3

X 2

X 1

شاخص

شهرستان

129/0

205/0

254/0

216/0

144/0

220/0

214/0

322/0

313/0

132/0

206/0

253/0

002/0

215/0

218/0

اسلام آبادغرب

104/0

162/0

344/0

274/0

242/0

223/0

549/0

248/0

301/0

309/0

331/0

275/0

003/0

372/0

387/0

پاوه

154/0

192/0

069/0

325/0

0

314/0

094/0

085/0

353/0

149/0

188/0

0

0

283/0

171/0

ثلاث و باباجانی

156/0

306/0

199/0

255/0

204/0

333/0

231/0

313/0

253/0

336/0

327/0

231/0

003/0

209/0

304/0

جوانرود

344/0

258/0

194/0

321/0

0

309/0

255/0

154/0

0

293/0

241/0

340/0

001/0

359/0

220/0

دالاهو

598/0

345/0

235/0

353/0

0

271/0

240/0

145/0

0

275/0

226/0

426/0

0

241/0

203/0

روانسر

084/0

171/0

191/0

255/0

207/0

193/0

171/0

193/0

080/0

158/0

149/0

227/0

002/0

206/0

212/0

سرپل ذهاب

324/0

357/0

228/0

269/0

113/0

379/0

224/0

237/0

258/0

178/0

205/0

149/0

002/0

270/0

242/0

سنقر

206/

192/0

209/0

252/0

060/0

227/0

237/0

257/0

297/0

314/0

339/0

379/0

001/0

229/0

236/0

صحنه

176/0

157/0

503/0

241/0

720/0

256/0

297/0

403/0

373/0

394/0

371/0

198/0

005/0

358/0

410/0

قصرشیرین

250/0

161/0

322/0

145/0

417/0

204/0

236/0

386/0

432/0

192/0

266/0

150/0

005/0

131/0

318/0

کرمانشاه

385/0

355/0

238/0

207/0

159/0

249/0

315/0

325/0

310/0

226/0

269/0

360/0

002/0

217/0

231/0

کنگاور

140/0

422/0

183/0

348/0

279/0

241/0

230/0

208/0

181/0

351/0

297/0

230/0

002/0

278/0

264/0

گیلانغرب

179/0

259/0

317/0

192/0

160/0

196/0

198/0

251/0

075/0

263/0

218/0

212/0

002/0

263/0

203/0

هرسین

مأخذ: یافته­های پژوهش

همان­طور که گفته شد در پژوهش حاضر جهت محاسبه وزن شاخص­های 15 گانه، از تکنیک AHP، استفاده گردید. در جدول (4) وزن هر یک از شاخص­های تحقیق نمایش داده شده است.

 

جدول شماره (4): وزن شاخص‌های مورد بررسی در تحقیق

شاخص

X1

X2

X3

X4

X5

X6

X7

X8

X9

X10

X11

X12

X13

X14

X15

وزن

099/0

011/0

101/0

066/0

076/0

047/0

067/0

095/0

059/0

033/0

100/0

065/0

094/0

043/0

043/0

مأخذ: یافته­های پژوهش

 

طبق جدول فوق، شاخص X3 (نسبت پرستار به ازای هر 10000 نفر) با اختلاف ناچیزی با شاخص­های (X1 و X11) بیشترین وزن و شاخص X2 (سهم هر 10000 نفر از مراکز بهداشتی) درمانگاه، کلینیک، پلی کلینیک و مرکز بهداشت کمترین وزن را در بین شاخص‌های تحقیق به خود اختصاص داده‌اند.

بعد از محاسبه وزن هر یک از شاخص­ها، مقادیر استاندارد شده در وزن مربوطه ضرب شده و ماتریس موزون تشکیل گردید (جدول 5).

 

جدول شماره 5: ماتریس بی مقیاس موزون

X 15

X 14

X 13

X 12

X 11

X 10

X 9

X 8

X 7

X 6

X 5

X 4

X 3

X 2

X 1

شاخص

شهرستان

006/0

009/0

024/0

014/0

014/0

007/0

013/0

031/0

021/0

006/0

016/0

017/0

0

002/0

022/0

اسلام آبادغرب

004/0

007/0

032/0

018/0

024/0

007/0

032/0

024/0

020/0

015/0

025/0

018/0

0

004/0

038/0

پاوه

007/0

008/0

007/0

021/0

0

010/0

006/0

008/0

024/0

007/0

014/0

0

0

003/0

017/0

ثلاث و باباجانی

007/0

013/0

019/0

017/0

020/0

011/0

014/0

030/0

017/0

016/0

025/0

015/0

0

002/0

030/0

جوانرود

015/0

011/0

018/0

021/0

0

010/0

015/0

015/0

0

014/0

018/0

022/0

0

004/0

022/0

دالاهو

026/0

015/0

022/0

023/0

0

009/0

014/0

014/0

0

013/0

017/0

028/0

0

003/0

020/0

روانسر

004/0

07/0

018/0

017/0

021/0

006/0

010/0

018/0

005/0

007/0

011/0

015/0

0

002/0

021/0

سرپل ذهاب

014/0

015/0

021/0

017/0

011/0

013/0

013/0

022/0

017/0

008/0

016/0

010/0

0

003/0

024/0

سنقر

009/0

008/0

020/0

016/0

006/0

009/0

014/0

024/0

020/0

015/0

026/0

025/0

0

003/0

023/0

صحنه

008/0

007/0

047/0

016/0

072/0

008/0

018/0

038/0

025/0

018/0

028/0

013/0

001/0

004/0

041/0

قصرشیرین

011/0

007/0

030/0

009/0

042/0

007/0

014/0

037/0

029/0

009/0

020/0

010/0

001/0

001/0

032/0

کرمانشاه

017/0

015/0

022/0

013/0

016/0

008/0

019/0

031/0

021/0

011/0

020/0

024/0

0

002/0

023/0

کنگاور

006/0

018/0

017/0

023/0

028/0

008/0

014/0

020/0

012/0

016/0

023/0

015/0

0

003/0

026/0

گیلانغرب

008/0

011/0

030/0

012/0

016/0

006/0

012/0

024/0

005/0

012/0

017/0

014/0

0

003/0

020/0

هرسین

مأخذ: یافته­های پژوهش

پس از تشکیل ماتریس موزون، بر اساس مراحل مدل تاپسیس بالاترین و پایین­ترین عملکرد در هر یک از شاخص­های بهداشتی درمانی مشخص گردید (جدول 6).

 

جدول شماره 6: بالاترین (A+) و پایین­ترین (A-) عملکرد هر شاخص

X15

X14

X13

X12

X11

X10

X9

X8

X7

X6

X5

X4

X3

X2

X1

 

026/0

018/0

047/0

023/0

072/0

013/0

032/0

038/0

029/0

018/0

028/0

028/0

055/0

004/0

041/0

X15

X14

X13

X12

X11

X10

X9

X8

X7

X6

X5

X4

X3

X2

X1

 

004/0

007/0

007/0

009/0

0

006/0

006/0

008/0

0

006/0

011/0

0

001/0

001/0

017/0

مأخذ: یافته­های پژوهش

در ادامه برای هر یک از شهرستان­های استان کرمانشاه معیار فاصله­ای برای آلترناتیو ایده­آل (Si+) و آلترناتیو حداقل (Si-)، محاسبه گردید (جدول 7).

 

جدول شماره (7): آلترناتیو ایده آل (Si+) و آلترناتیو حداقل (Si-) به تفکیک شهرستان‌ها

شهرستان

Si*

Si-

شهرستان

Si*

Si-

اسلام آبادغرب

0823/0

0487/0

سنقر

0856/0

0419/0

پاوه

0662/0

0663/0

صحنه

0906/0

0464/0

ثلاث و باباجانی

1153/0

0273/0

قصرشیرین

0315/0

1126/0

جوانرود

0753/0

0527/0

کرمانشاه

0520/0

0842/0

دالاهو

1042/0

0350/0

کنگاور

0769/0

0546/0

روانسر

1054/0

0445/0

گیلانغرب

0755/0

0508/0

سرپل ذهاب

0871/0

0390/0

هرسین

0853/0

0418/0

مأخذ: یافته­های پژوهش

 

پس از محاسبه معیارهای فاصله­ای، ضریب اولویت (Ci*) هر یک از شهرستان­های استان محاسبه گردید (جدول 8). لازم به ذکر است مقدار  Ci*بین صفر و یک در نوسان است. در این راستا 1= Ci*نشان­دهنده بالاترین رتبه و 0=Ci*نیز نشان­دهنده کمترین رتبه است.

 

جدول شماره 8: ضریب اولویت و رتبه شهرستان‌های استان بر اساس نتایج تکنیک TOPSIS

شهرستان

ضریب اولویت

رتبه

شهرستان

ضریب اولویت

رتبه

اسلام­آبادغرب

372/0

7

سنقر

329/0

9

پاوه

500/0

3

صحنه

339/0

8

ثلاث­وباباجانی

191/0

14

قصرشیرین

781/0

1

جوانرود

412/0

5

کرمانشاه

618/0

2

دالاهو

251/0

13

کنگاور

415/0

4

روانسر

297/0

12

گیلانغرب

402/0

6

سرپل ذهاب

309/0

11

هرسین

329/0

10

مأخذ: یافته­های پژوهش

 

با توجه به ضریب نهایی هر شهرستان در برخورداری از شاخص‌های بهداشتی درمانی مشخص گردید که شهرستان­های قصرشیرین، کرمانشاه و پاوه به ترتیب با ضریب اولویت 781/0، 618/0 و 5/0 در رتبه­های اول تا سوم و سه شهرستان روانسر، دالاهو و ثلاث­و­­باباجانی به ترتیب با ضریب اولویت 297/0، 251/0 و 191/0 پایین­ترین رتبه­ها را به خود اختصاص داده­اند (نمودار 1).

 

 

نمودار 1: اولویت­بندی نهایی شهرستان­های استان کرمانشاه به لحاظ برخورداری از شاخص­های بهداشتی درمانی با استفاده از مدل تاپسیس

 

جهت تعیین توسعه­یافتگی شهرستان­های استان، ضریب اولویت هر شهرستان در شاخص­های بهداشتی درمانی با درجه­بندی شاخص توسعه انسانی سازمان ملل متحد (که در ذیل آورده شده) تطابق داده شد.

سازمان ملل متحد به سطح­بندی شاخص توسعه انسانی (HDI) را در سه دسته، توسعه یافته، نیمه توسعه یافته و محروم پرداخته است. بدین صورت که: اگر مقدار  باشد منطقه در سطح توسعه محروم؛ اگر مقدار  باشد، منطقه در سطح توسعه متوسط؛ و اگر مقدار  باشد، منطقه از سطح توسعه بالا برخوردار است (حکمت نیا و موسوی،1385: 219). نتایج تطبیقی ضریب اولویت هر شهرستان با درجه­بندی شاخص توسعه انسانی سازمان ملل متحد نشان داد هیچ­یک از شهرستان­های استان کرمانشاه در دسته توسعه یافته قرار نگرفته­اند. سه شهرستان قصرشیرین، کرمانشاه و پاوه به ترتیب با امتیاز 781/0، 618/0 و 5004/0 در سطح توسعه متوسط و دیگر شهرستان­های استان در سطح محروم توسعه واقع شدند.

 

نمایش فضایی شهرستان­های استان کرمانشاه بر اساس توسعه یافتگی در شاخص­های بهداشتی درمانی

جهت نمایش فضایی توسعه­یافتگی شهرستان­های استان بر اساس شاخص­های بهداشتی درمانی، نتایج تطبیق امتیازات نهایی هر شهرستان با دسته­بندی شاخص توسعه انسانی سازمان ملل در شکل 2 آورده شده است.

 

 

شکل 2: نمایش فضایی شهرستان­های استان کرمانشاه به لحاظ توسعه ­یافتگی در شاخص­های بهداشتی درمانی

 

نمایش فضایی شهرستان­های استان، در شاخص­های بهداشتی درمانی، نشان می­دهد که فضای توسعه غالب بر شهرستان­های استان، غالباً فضایی محروم است. چرا که حدود 79 درصد شهرستان­های استان در سطح توسعه محروم واقع شده­اند. دو شهرستان مرزی قصرشیرین و پاوه و شهرستان کرمانشاه (مرکز استان) نسبت به دیگر شهرستان­های استان، وضعیت بهتری داشته و در سطح توسعه متوسط واقع شده­اند. در مجموع با توجه به اینکه هیچ­یک از شهرستان­های استان در سطح توسعه بالا واقع نشده­اند می­توان وضعیت کلی استان را به لحاظ توسعه­یافتگی در شاخص­های بهداشتی درمانی ضعیف عنوان کرد.

 

پاسخگویی به فرضیات پژوهش

در پاسخ به فرضیه اول پژوهش با عنوان «شهرستان‌های استان کرمانشاه به لحاظ شاخص‌های بهداشتی درمانی با سطح توسعه‌یافتگی فاصله دارند» کافی است به نتایج نهایی مدل تاپسیس در نمودار شماره 1 مراجعه گردد. با توجه به اینکه امتیاز نهایی هیچ­یک از شهرستان­های استان به 8/0 (حداقل امتیاز جهت قرار گرفتن در توسعه بالا از نظر سازمان ملل) نرسیده است، می­توان گفت همه شهرستان­های استان به لحاظ برخورداری از شاخص­های بهداشتی درمانی، از سطح توسعه بالا فاصله داشته و فرضیه اول تحقیق تأیید می­شود.

در پاسخگویی به فرضیه دوم پژوهش با عنوان «بین میزان شهرنشینی و میزان برخورداری از شاخص­های بهداشتی درمانی در شهرستان­های استان کرمانشاه رابطه معناداری وجود دارد»، بین میزان شهرنشینی و امتیاز نهایی هر شهرستان به لحاظ برخورداری از شاخص‌های بهداشتی درمانی با استفاده از مدل تاپسیس، آزمون همبستگی پیرسون انجام گرفت (جدول شماره 9)، که با توجه به سطح معناداری به دست آمده (003/0)، مشخص گردید که بین میزان شهرنشینی و برخورداری از شاخص­های بهداشتی درمانی در شهرستان­های استان کرمانشاه همبستگی مثبت و معناداری در سطح 99 درصد اطمینان وجود دارد و بدین ترتیب فرضیه دوم تحقیق نیز تأیید می­گردد.

جدول شماره (9): بررسی ارتباط بین شهرنشینی با توسعه شاخص‌های بهداشتی درمانی

شهرستان

میزان شهرنشینی

نتایج نهایی Topsis

Correlations

اسلام­آبادغرب

83/59

372/0

 

Pearson Correlations = 0.724

 

Sig= 0.003

 

N= 14

 

پاوه

30/51

500/0

ثلاث و باباجانی

87/22

191/0

جوانرود

26/69

412/0

دالاهو

26/30

251/0

روانسر

51/36

297/0

سرپل ذهاب

81/40

309/0

سنقر

39/45

329/0

صحنه

79/45

339/0

قصرشیرین

19/65

781/0

کرمانشاه

72/82

618/0

کنگاور

76/60

415/0

گیلانغرب

85/34

402/0

هرسین

85/58

329/0

مأخذ: یافته­های پژوهش

 

نتیجه‌گیری

در این پژوهش با هدف ارزیابی وضعیت شاخص­های بهداشتی درمانی فهرستی از 15 شاخص در استان کرمانشاه با استفاده از مدل TOPSIS مورد بررسی قرار گرفته­اند. نتایج حاصل از یافته­ها نشان می­دهد که شهرستان‌های استان کرمانشاه به لحاظ برخورداری از شاخص‌های بهداشتی درمانی با سطح توسعه‌یافتگی فاصله دارند. با توجه به تقسیم بندی سازمان ملل متحد که به درجه بندی شاخص توسعه انسانی در سه دسته، توسعه یافته، نیمه توسعه یافته و محروم پرداخته است، نتایج نهایی حاصل از مدل TOPSIS نشان می­دهد که هیچ­کدام از شهرستان­های استان کرمانشاه به لحاظ برخورداری از شاخص‌های بهداشتی درمانی در سطح توسعه­یافته قرار ندارند. در همین راستا شهرستان­های قصرشیرین، کرمانشاه و پاوه به ترتیب با امتیاز نهایی 781/0، 618/0 و 500/0 رتبه­های اول تا سوم را به خود اختصاص داده­اند و با داشتن شرایط مساعد در بین شهرستان­های استان، این شهرستان­ها نیز با سطح توسعه­یافتگی فاصله زیادی دارند. همچنین شهرستان­های ثلاث­وباباجانی، دالاهو روانسر به ترتیب به امتیاز 191/0، 251/0 و 297/0 نامساعدترین شرایط را به لحاظ برخورداری از شاخص‌های بهداشتی درمانی در بین سایر شهرستان­ها دارا می­باشند. در مجموع هیچ­یک از شهرستان­های استان به لحاظ برخورداری از شاخص‌های بهداشتی درمانی در سطح توسعه بالا قرار نگرفته و حدود 21 درصد شهرستان‌های استان در سطح توسعه متوسط و حدود 79 درصد شهرستان­های استان در سطح توسعه محروم قرار گرفته­اند.

در پایان برای اینکه مشخص گردد که آیا بین میزان شهرنشینی و میزان برخورداری از شاخص­های بهداشتی درمانی در شهرستان­های استان کرمانشاه رابطه معناداری وجود دارد یا خیر، از آزمون همبستگی پیرسون استفاده گردید. بدین ترتیب نتایج حاصل از امتیاز نهایی مدل TOPSIS با میزان شهرنشینی مورد ارزیابی قرار گرفت که مشخص شد که بین این دو متغیر همبستگی مثبت و معناداری وجود دارد. بدین صورت که با افزایش یا کاهش میزان شهرنشینی در شهرستان­های استان، میزان برخورداری از شاخص­های بهداشتی درمانی افزایش و کاهش می‌یابد.

 

پیشنهادها

به منظور ایجاد تعادل فضایی و رفع نابرابری‌های موجود به لحاظ برخورداری از شاخص‌های بهداشتی درمانی و دست­یابی به اهداف افق چشم انداز 20 ساله‌ی 1404، بایستی برنامه­های توسعه بر مبنای اولویت دهی به شهرستان‌های با وضعیت نامطلوب به لحاظ برخورداری از شاخص‌های بهداشتی درمانی اتخاذ گردد. بر این اساس با توجه به نتایج این پژوهش جهت بهبود وضعیت شاخص‌های بهداشتی درمانی شهرستان‌های استان کرمانشاه راهکارهای مکانی زمانی در سه دوره ارائه گردید. از آنجا هیچ­کدام از شهرستان­های استان کرمانشاه به لحاظ برخورداری از شاخص‌های بهداشتی درمانی در سطح توسعه یافته­ای نبوده­اند، جهت بهبود و ارتقا وضعیت شاخص­های بهداشتی درمانی شهرستان­های استان، سه نوع راهکار ضربتی، کوتاه مدت و میان مدت در نظر گرفته شد. بدین ترتیب جهت ارائه راهکارهایی برای توسعه شاخص‌های بهداشتی درمانی، نتایج مدل TOPSIS وارد تحلیل خوشه­ای شده و با توجه به تقسیم بندی شهرستان­های استان در 3 دسته راهکارهای زیر ارائه گردیده است که در نمودار خوشه­ای شماره 2 نشان داده شده است.

 

نمودار 2: دسته­بندی شهرستان­های استان کرمانشاه بر اساس راهکارهای زمانی مکانی با استفاده از تحلیل خوشه­ای

با توجه به نتایج حاصله از تحلیل خوشه ای، برای حدود 79 درصد شهرستان‌های استان (11 شهرستان ثلاث و باباجانی، دالاهو، روانسر، سرپل ذهاب، هرسین، سنقر، صحنه، اسلام آبادغرب، گیلانغرب، جوانرود و کنگاور) راهکارهای ضربتی پیشنهاد می‌گردد و باید این شهرستان‌ها هر چه سریع‌تر در اولویت برنامه ریزی‌ها جهت ارتقای شاخص‌های بهداشتی درمانی قرار گیرند. برای دو شهرستان کرمانشاه و پاوه که شرایط بهتری نسبت به شهرستان‌های فوق را دارا هستند راهکارهای کوتاه مدت پیشنهاد می‌شود به این صورت که این دو شهرستان در اولویت‌های بعد از شهرستان‌های فوق قرار گیرند. شهرستان قصرشیرین تنها شهرستان واقع در خوشه سوم است و شرایط مطلوبی را نسبت به سایر شهرستان‌های استان کرمانشاه دارا است، لذا پیشنهاد می‌شود تقویت شاخص­های بهداشتی درمانی این شهرستان در میان مدت در دستور کار برنامه ریزان واقع گردد.



1 Barton & Tsourou

[2] Attfield & Wikins

[3].Hwang

[4].Yoon

[5] Hui et al

[6] Jadidi et al

[7] Olson

[8]- برای اشنایی بیشتر با مراحل مدل تاپسیس به منابع (طاهرخانی، 1386 و Ghanbari et al, 2012) مراجعه شود.

[9] Analytical Hierarchy Process

[10].Entropy

[11] Thomas

[12] Mahmoodzadeh et al

[13] Cluster Analysis

6 Hierarchical Cluster

7 Nonhierarchical Cluster

[16] Figueroa

[17] UN MDGS Report

[18] Elbe

[19] Rae

1-     آذر، عادل، عندلیب، داود، شاه طهماسبی، اسماعیل (1389)، ارزیابی کارایی استان‌ها در بخش بهداشت و درمان روستایی در برنامه سوم و سال‌های ابتدای برنامه چهارم توسعه، مجله مدیریت سلامت، شماره 41، صص 78-65

2-     آسایش، حسین، استعلاجی، علیرضا (1382)، اصول و روش­های برنامه­ریزی ناحیه­ای (روش‌ها، مدل‌ها و فنون)، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر ری.

3-     اکبری، نعمت ا... و مهدی زاهدی کیوان (1387)، کاربرد روش‌های رتبه بندی و تصمیم گیری چند شاخصه، چاپ اول، انتشارات سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور، تهران.

4-     الیاس پور، بهنام، الیاس پور، داریوش، حجازی، علی (1390)، میزان توسعه‌یافتگی بخش بهداشتی و درمانی شهرستان‌های استان خراسان شمالی به روش تاکسونومی عددی در سال 1385، مجله دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی، دوره 3، شماره 1، صص 28-3.

5-     امینی، علیرضا و حجازی آزاد، زهره (1386)، تحلیل و ارزیابی نقش سلامت و بهداشت در ارتقا بهره‌وری نیروی کار در اقتصاد ایران، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی ایران، سال نهم، شماره 30، صص 163-137 .

6-     بابایی، غلامرضا، فقیه­زاده، سقراط، فیضی، آوات (1383)، ماهنامه دانشور پزشکی، دانشگاه شاهد، سال 11، شماره 52، صص: 10-5.

7-     باقیانی مقدم، محمدحسین و احرام پوش، محمدحسن (1383)، اصول و کلیات خدمات بهداشتی، چاپ دوم، یزد، انتشارات شبنم دانش با همکاری انتشارات چراغ دانش.

8-     بنکدار، سیدمسعود و دهقان نیری، لقمان (1390)، بررسی وضعیت بهداشتی شهر اصفهان در سال­های (1320-1304 ه. ش)، مجله اخلاق و تاریخ پزشکی، دوره چهارم، شماره 3، صص 25-9 .

9-     تقوایی، مسعود و شاهیوندی، احمد (1389)، پراکنش خدمات بهداشتی و درمانی در شهرستان‌های ایران، فصلنامه رفاه اجتماعی، سال دهم، شماره 39، صص 54-33 .

10-                                                                                                                                                                                                                                                                     جعفری، نسرین و عزیزی­فرد، عبدالرضا (1390)، تعیین و ارزیابی نحوه­ی توزیع خدمات بهداشت و درمان در سطح استان لرستان. سمینار ملی کاربرد GIS در برنامه ریزی اقتصادی، اجتماعی و شهری، تهران.

11-                                                                                                                                                                                                                                                                     حسین­زاده دلیر، کریم (1388)، برنامه­ریزی ناحیه­ای، چاپ هشتم، انتشارات سمت، تهران.

12-                                                                                                                                                                                                                                                                     حسینی نسب، سیدابراهیم و باسخا، مهدی (1388)، محاسبه کارایی بخش بهداشت ایران در میان کشور های اسلامی منتخب، مجله مدیریت سلامت، شماره 36، صص 16-9 .

13-                                                                                                                                                                                                                                                                     حکمت نیا، حسن و موسوی، میرنجف (1385)، کاربرد مدل در جغرافیا با تأکید بر برنامه ریزی شهری و ناحیه­ای، یزد، انتشارات علم نوین.

14-                                                                                                                                                                                                                                                                     حموزاده، پژمان، مرادی، نصرت، صادقی فر، جمیل، توفیقی، شهرام (1392)، سطح­بندی شهرستان­های استان آذربایجان غربی در بهره­مندی از شاخص­های ساختاری بهداشت و درمان، مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی قزوین، سال 17، شماره 2، صص: 49-41.

15-                                                                                                                                                                                                                                                                     داوری، عبدالرحیم، حائریان، احمد، دانش کاظمی، علیرضا، زلقی پرچل، محمد، اکبریان، بهروز (1390)، تعیین و مقایسه شاخص‌های بهداشتی دهان و دندان در دانش آموزان 15 ساله پسر مدارس شهر یزد در سال‌های 1380 و 1387، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد، دوره 19، شماره 1، صص 53-45 .

16-                                                                                                                                                                                                                                                                     زاهدی اصل، محمد (1381)، مبانی رفاه اجتماعی، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی، تهران.

17-                                                                                                                                                                                                                                                                     زبردست، اسفندیار (1380)، کاربرد فرایند تحلیل سلسله مراتبی در برنامه ریزی شهری و منطقه ای، فصل‌نامۀ هنرهای زیبا، شمارۀ 10، زمستان 1380، ص 13 – 21.

18-                                                                                                                                                                                                                                                                     زیاری، کرامت الله و سید محمود زنجیرچی و کبری سرخ کمال (1389)، بررسی و رتبه بندی درجۀ توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان خراسان رضوی با استفاده از تکنیک تاپسیس، فصل‌نامۀ پژوهش‌های جغرافیای انسانی شمارۀ 42، ص 17-30.

19-                                                                                                                                                          سالنامه آماری استان کرمانشاه، (1388).                              

20-                                                                                                                                                                                                                                                                     سایه میری، علی و سایه میری، کورش (1380)، رتبه بندی وضعیت بهداشت و درمان شهرستان‌های ایلام با استفاده از تکنیک تاکسونومی عددی و تحلیل مؤلفه های اصلی، مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام، سال هشتم و نهم، شماره 29 و30، صص 35-30.

21-                                                                                                                                                                                                                                                                     سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان کرمانشاه (1385).

22-                                                                                                                                                                                                                                                                     شریف زادگان، محمد حسین و حمید فتحی (1384)، ارزیابی آسیب پذیری زیست محیطی برای برنامه ریزی منطقه ای در حوزه های سه‌گانه زیست محیطی البرز به روش سلسله مراتبی، علوم محیطی، شمارۀ 10، ص 1-20.

23-                                                                                                                                                                                                                                                                     ضرابی، اصغر و موسوی، میرنجف (1389)، تحلیل فضایی پراکنش جمعیت و توزیع خدمات در نواحی شهری یزد، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 97، صص 46-27.

24-                                                                                                                                                                                                                                                                     ضرابی، اصغر، شیخ بیگلو، رعنا (1390)، سطح بندی شاخص‌های توسعه سلامت استان­های ایران، فصلنامه رفاه اجتماعی، سال 11، صص: 128 107.

25-                                                                                                                                                                                                                                                                     ضرابی، اصغر، محمدی، جمال، رخشانی نسب، حمیدرضا (1386)، تحلیل فضایی شاخص‌های توسعه خدمات بهداشت و درمان، فصلنامه رفاه اجتماعی، شماره 27، صص 234-213 .

26-                                                                                                                                                                                                                                                                     غلامی، علی، نوری، علی اصغر، خجسته پور، مجید، عسکری، مینا، سجادی، حسن (1390)، شکاف کیفیت خدمات بهداشتی اولیه ارائه شده در مراکز بهداشتی- درمانی شهرستان نیشابور، ماهنامه دانشور پزشکی، دانشگاه شاهد، سال 18، شماره 92، صص 11-1 .

27-                                                                                                                                                                                                                                                                     فرشادفر، زهرا و اصغرپور، حسین (1389)، بررسی مزیت نسبی اشتغال زایی بخش‌های عمده اقتصادی در استان کرمانشاه، مجله دانش و فناوری، سال اول، شماره 2، صص 75-60 .

28-                                                                                                                                                                                                                                                                     قاسمی، محمدعلی (1385)، الگوهای سنجش و مطالعه امنیت انسانی، فصلنامه مطالعات راهبردی، پژوهشکده مطالعات راهبردی، سال نهم، شماره دوم، صص 274-259 .

29-                                                                                                                                                                                                                                                                     کلانتری، خلیل (1380)، توسعه منطقه­ای (تئوری‌ها و تکنیک‌ها)، تهران، انتشارات خوش‌بین.

30-                                                                                                                                                                                                                                                                     کلانتری، خلیل (1389)، پردازش و تحلیل داده­ها در تحقیقات اجتماعی- اقتصادی با استفاده از نرم­افزار SPSS، تهران، انتشارات فرهنگ صبا.

31-                                                                                                                                                                                                                                                                     محمدی، جمال، احمدیان، مهدی، علی­زاده، جابر، جمینی، داود (1392)، تحلیل فضایی توسعه شاخص­های بهداشتی درمانی در استان آذربایجان غربی، فصلنامه رفاه اجتماعی، سال 12، شماره 47، صص: 180ـ153.

32-                                                                                                                                                                                                                                                                     مومنی، مهدی (1388)، تحلیلی از نابرابری و عدم تعادل فضایی توسعه در استان اصفهان، جغرافیا و مطالعات محیطی، شماره 1، صص 35-42.

33-                                                                                                                                                                                                                                                                     میرفخرالدینی، حیدر، فرید، داریوش، طحاری، محمدحسین، زارعی، محمد (1390)، شناسایی و اولویت بندی عوامل موٍر بر بهبود کیفیت خدامت بهداشتی و درمانی با استفاده از تکنیک‌های تصمیم گیری چند شاخصه (MADM) مطالعه موردی مراکز بهداشتی و درمانی یزد، مدیریت سلامت، مدیریت سلامت، شماره 43، صص 63-51 .

34-                                                                                                                                                                                                                                                                     نسترن، مهین و فرحناز ابوالحسنی و ملیحه ایزدی (1389)، کاربرد تکنیک تاپسیس در تحلیل و اولویت بندی توسعه پایدار مناطق شهری (نمونه موردی: مناطق شهری اصفهان)، فصلنامه جغرافیا و برنامه ریزی محیطی، شماره 2، شماره پیاپی 38، صص 83- 100.

35-                                                                                                                                                                                         نیک پور، بهمن، آصف زاده، سعید، مجلسی، فرشته (1368)، مدیریت و برنامه ریزی بهداشت و درمان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.

36-                                                                                                                                                                                          هادیان، محمد، شجاعی، سعید، رجب زاده، داود (1385)، اثر مخارج بهداشتی بر رشد اقتصادی کشور، فصلنامه پژوهشی مدیریت سلامت، دوره 9، شماره 24، صص 44-39 .

37-                                                                                                                                                                                                                                                                     یارمحمدیان، محمدحسین و بهرامی، سوسن (1383)، نیازسنجی در سازمان‌های بهداشتی، درمانی و آموزشی، اصفهان، انتشارات دانشگاه علوم پزشکی اصفهان.

38-      Attfield, R. & Wikins, B. (1992) , International Justice and the Third World, London, Routledge.

39-      Barton,H., tsourou,C,.(2000). Healthy urban planning.Spon press.

40-      D.L. Olson. (2004). Comparison of weights in TOPSIS models. Lincoln, NE 68506, U.S.A, Mathematical and Computer Modelling, University of Nebraska.

41-      Elbe, Stefan, 2010. “Health and Security”, Contemporary security studies, Oxford University Press, second edition.

42-      Figueroa, Adolfo. (2006) , SOCIAL EXCLUSION AND RURAL UNDER DEVELOPMENT; Department of Economics Catholic, University of Peru, Lima.

43-      O. Jadidi, T.S. Hong, F. Firouzi, R.M. Yusuff, N. Zulkifli. (2008). TOPSIS and fuzzy multi-objective model integration for supplier selection problem. Department of Mechanical and Manufacturing Engineering, University Putra Malaysia, 31 (2): 762-769.

44-      Rae, M., (2006) , Health inequalities-a sustainable development issue, Public Health (120): 1106–1109.

45-      S. Mahmoodzadeh, J. Shahrabi, M. Pariazar, M. S. Zaeri (2007). Project Selection by Using Fuzzy AHP and TOPSIS Technique, World Academy of Science, pp 333- 338.

46-      Smith, H.K., Harper, P.R., Potts, C.N and Thyle, A., (2009) , Planning sustainable community health schemes in rural areas of developing countries, European Journal of Operational Research (193): 768–777.

47- United Nation Report. 2010. “the Millennium Development Goals Report”, UNAIDS.

48-      Y. T. Hui, H. H. Bao, W. Siou. (2008). Combining ANP and TOPSIS concepts for evaluation the performance of property-liability insurance companies. Science Publications, Journal of Social Sciences 4 (1) , Yuanpei University, Taiwan: 56-61.