مطالعه تطبیقی تاثیر سرمایه اجتماعی بر ارتقای توسعه روستایی (نمونه موردی: دهستان گودین، شهرستان کنگاور)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیای روستایی دانشگاه تهران

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه تهران

3 استادیار جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه رازی کرمانشاه

4 دانش آموخته کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه خوارزمی تهران

چکیده

سرمایه اجتماعی امروزه به عنوان یکی از شاخصه­های بنیادین رشد و توسعه در هر جامعه‌ای مطرح است و حوزه­های متفاوتی از جمله توسعه روستایی را در بر می­گیرد. به طور کلی سرمایه اجتماعی در بردارنده مفاهیمی چون اعتماد، همکاری و روابط متقابل بین اعضاء یک گروه است به شیوه‌ای که گروه را به سمت دستیابی به هدفی که بر مبنای ارزش‌ها و معیارهای رایج در جامعه مثبت تلقی می­شوند، هدایت کند. در همین راستا اهمیت نقش سرمایه اجتماعی مساله‌ای است که در سال­های اخیر مورد توجه قرار گرفته است. هدف از پژوهش پاسخ به این سوال بود که آیا اختلاف بین روستاها ریشه در برخورداری از سرمایه اجتماعی در روستاهای توسعه یافته‌تر دارد؟ در این راستا دهستان گودین را براساس خوشه بندی به سه سطح (توسعه یافته، روبه توسعه و کمتر توسعه نیافته) طبقه بندی نمودیم و حجم نمونه نیز با استفاده از فرمول کوکران 292 خانوار برآورد شد. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی است و داده‌ها از روش اسنادی(کتابخانه، سازمان­ها و نهادهای مربوطه) و روش میدانی جمع­آوری شد، در نهایت برای تحلیل از دو دسته آزمون­های توصیفی(میانگین) و استنباطی آزمون آماریT  استفاده شد و یافته‌ها نشان می‌دهد که روستاهای برخوردار از سرمایه اجتماعی بیشتر از سطح توسعه بهتری برخوردار هستند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Comparative study of Social Capital on Rural Development Upgrade (Case Study: Godvin Rural District, Kangavar County)

نویسندگان [English]

  • Fazileh Dadvar Khani 1
  • Ahmad Malekan 2
  • Aeizh Azmi 3
  • Rashed Ahmadi 4
1 university of Tehran
2 university of Tehran
3 Razi university
4 Kharazmi university
چکیده [English]

Today, Social Capital is an important branch in development and growth in each society and variety of science (for example rural development) has relationship in it. Totality, social capacity related with trust, partnership and relationship among members of one group. It conduct group toward aim. This aim defines by members of group and related with values and beliefs of society. Therefore important of social capital is important and attractive. Aim of investigation is answer to this question that do differential between developed villages and undeveloped villages related to social capacity? We divide Godvion rural district to 3 clusters (developed, developing and undeveloped villages). Statistical society calculated by Chochran and it equal 292 household.
Investigative method was descriptive-analysis and data was collected by documentary (library, institute) and field method. Finally we use from two statistical method, descriptive (mean) and analysis (t test). Results show that villages with high social capital are developed that weak social capital villages.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Social Capital
  • rural development
  • Participation
  • Commitment
  • godvin rural district

مقدمه

سرمایه اجتماعی در نظام اجتماعی کنونی به عنوان یکی از شاخصه­های بنیادین رشد و توسعه هر جامعه­ای مطرح است. این مفهوم حوزه­های متفاوتی از جمله توسعه روستایی، توسعه اقتصادی - اجتماعی کلان ­شهرها، بهبود مدیریت در زمینه­های مختلف و سطوح مختلف خرد و کلان و... را در بر می­گیرد. یکی از شروط لازم برای پیشرفت و توسعه همه‌جانبه جامعه، گسترش انسجام اجتماعی، بسط مشارکت اجتماعی و اعتماد متقابل فرد – جامعه - دولت است (رستمعلی­زاده، 1387: 7). پژوهش­های متعدد نشان داده است که جوامع پیشرفته از سطوح بالاتر سرمایه اجتماعی از قبیل اعتماد، مشارکت، همبستگی، ثبات و ... برخوردارند، اما سرمایه اجتماعی و رابطه آن با توسعه در ایران به­طور کامل شناخته نشده است. با توجه به اینکه بیشتر برنامه­های توسعه روستایی در کشور قبل و بعد از انقلاب به موفقیت کامل دست نیافته­اند، لزوم توجه به واکاوی ابعاد مختلف این عدم موفقیت لازم و ضروری است. بدون تردید می‌توان گفت که از جمله دلایل شکست بسیاری از برنامه­های توسعه روستایی در ایران عدم توجه به مفهوم سرمایه اجتماعی در ابعاد گوناگون این برنامه‌ها است (اکبری: 1383، 5).و این امید برای بسیاری از کارشناسان توسعه ایجاد گردیده که با استفاده از آن شاید بتوان از دور باطل عقب ماندگی به ویژه در سطح روستا رهایی یافت (قاسمی و آذربایجانی: 1389، 244).

بطور کلی آنچه از این مقدمه و مفاهیم نظری سرمایه اجتماعی و توسعه برمی‌آید این است که این دو متغیر رابطه مستقیم با هم دارند برای مثال مطابق با آنچه کلمن و پاتنام می­گویند؛ سرمایه اجتماعی از طریق اعتماد، هنجارها و شبکه­های مشارکت مدنی تسهیل کننده کنش و نیرویی مولد در افزایش کارایی جامعه است یا بر اساس نظر فوکویاما سرمایه اجتماعی؛ بنیاد رشد، ثبات اقتصادی و غلبه کننده بر شکست­های بازار است، لذا با زمینه سازی و بکارگیری این مفهوم در برنامه ریزی توسعه روستاها می‌توان بی ثباتی جامعه روستایی را کاهش داد (حجتی کرمانی، 1385 ،3). در همین راستا این پژوهش بر آن است تا با سنجش متغیرهای مختلف سرمایه اجتماعی تاثیر آن را در توسعه روستایی بررسی، تحلیل و نقش آن را در پیشبرد طرح و برنامه­ها بررسی نماید، اهداف کلی این پژوهش نیز تبیین این مسأله است که آیا اختلاف روستاهای دهستان از نظر سطح توسعه عامل سرمایه اجتماعی است؟ یافته­های توصیفی نیز بر همین اساس استوار است. در ابتدا باید جایگاه سرمایه اجتماعی را دراین روستاها(توسعه یافته و توسعه نیافته) تعیین نمود تا بتوان به اهداف مورد نظر دست یافت. مولفه­های مربوط به سرمایه اجتماعی در این پژوهش مواردی همچون اعتماد، مسئولیت پذیری و تعهد و مشارکت را در بر می­گیرد که هریک از این موارد ارتباط مستقیم با یکدیگر داشته و بالا بودن هریک در افزایش نقش دیگری بسیار موثر است. بر این اساس سوالات پژوهش به شرح زیر است:

1- میانگین نمرات توسعه‌یافتگی روستاهای توسعه یافته و روستاهای توسعه نیافته چگونه است؟

2- روستاهای مورد مطالعه از نظر سرمایه اجتماعی نسبت به هم چه وضعیتی دارند؟

3- وضعیت اعتماد، تعهد و مشارکت در روستاهای دهستان گودوین چگونه است؟

 

مبانی نظری

در دیدگاه‌های سنتی توسعه، سرمایه اقتصادی و فیزیکی مهمترین نقش را ایفا می­کرد، اما در عصر حاضر علاوه بر آن­ها نیازمند سرمایه اجتماعی هستیم، زیرا بدون این سرمایه استفاده از دیگر سرمایه­ها به­طور بهینه انجام نخواهد شد (الوانی و شیروانی: 174). با بررسی مجموعه فعالیت­های توسعه‌ای کشور به این نتیجه می­رسیم که این فعالیت­ها با معضلاتی دست به گریبان است که از حرکت جدی به سوی پیشرفت جلوگیری می­کند. در یک دیدگاه کلان این معضل را می­توان در قالب سطح نازل سرمایه اجتماعی در جامعه مورد توجه قرار داد که سرچشمه بسیاری از فعالیت­های بازدارنده دیگر است. سرمایه اجتماعی کالایی عمومی است که در جامعه از بالا به پایین، پایین به بالا و افقی تولید می­شود و هیچ بخشی بر آن مالکیت ندارد. هرچند تمام افراد و بخش‌های جامعه در شکل­گیری، تقویت و فرسایش آن نقش اساسی دارند، گسترش و تسهیل شبکه ارتباطات و پیوندهای اجتماعی، سطح دسترسی افراد و گروه­ها را به منابع اقتصادی اجتماعی ارتقا می­دهد. این پیوندها و ارتباطات به مثابه زنجیره­ای از روابط، باعث اتصال عناصر موجود در جامعه به یکدیگر و تسهیل کنش­های جمعی از قبیل تعاون ،حمایت­های اجتماعی و ... می­گردد (اونق، 1384: 6). در همه رویکردها می­توان سرمایه اجتماعی (مشارکت، همیاری و اعتماد) را حلقه مفقوده توسعه در نظر گرفت تا جایی که امروزه توسعه بدون توجه به سرمایه اجتماعی بی معنی تلقی می­شود. پس می‌توان گفت سرمایه اجتماعی الزاماتی را که برای توسعه ضرورت دارند را در خود جای می­دهد و پرداختن به مسائل نظری و اجرایی سرمایه اجتماعی و نیز تبیین الزامات نهفته در آن برای توسعه روستایی، مهم و اساسی است.

ایده محوری سرمایه اجتماعی را می­توان در واژه روابط خلاصه کرد. اعضای جامعه با برقراری تماس با یکدیگر و پایدار ساختن آن­ها قادر به همکاری با یکدیگر هستند و به این طریق چیز­هایی را کسب می­کنند که به تنهایی قادر به کسب آن­ها نیستند (غفاری و رمضانی، 1388: 7)، مثال مجسم صحت این گفته را می­توان در جامعه زراعی مشاهده کرد که در آن مردم یکدیگر را یاری می­دهند، اسباب و ابزار به یکدیگر قرض می­دهند و در نتیجه موفق­تر از جامعه دیگرند که مردمانش یکدیگر را با سوءظن می­نگرند و هر کس اهداف فردی خودش را دنبال می­کند (تاجبخش، 1389: 637).

در ادبیات معاصر توسعه برای حرکت از وضع موجود به مطلوب علاوه بر سرمایه فیزیکی، انسانی، اقتصادی سرمایه دیگری به­نام سرمایه اجتماعی به عنوان یک دارایی جمعی ناپیدا مطرح شده است. برای نمونه، امروزه گفته می­شود که 70% دانشی که در محیط­های کاری اندوخته می­شود توسط رابطه غیر رسمی منتقل می­شود. پس نوعی تحول در پارادایم­های توسعه رخ داده است، این تحول در سه بعد روش­شناختی، هستی­شناختی و معرفت شناختی نسبت به محرک­های توسعه ایجاد شده است.سرمایه اجتماعی به ویژگی­های سازمان اجتماعی از قبیل شبکه­ها، هنجارها و اعتماد اشاره دارد که هماهنگی و همکاری برای کسب سود متقابل را تسهیل می­کندو با خلق هنجار­های مشترک و اعتماد متقابل موجب تحقق اهداف و پیشبرد امور می­گردد (قاسمی و همکاران، 1389: 6). این سرمایه سیمان انسجام بخش میان سطوح گوناگون (انسان­ها با همدیگر، سازمان­ها و انسان­ها، سازمان­ها با سازمان­ها و حتی در سطح بین­المللی ) تلقی می­شود.با فقدان سرمایه اجتماعی، سایر سرمایه­ها اثر بخشی خود را از دست داده و پیمودن راه‌های توسعه اگر غیر ممکن نباشد، دست­کم بسیار دشوار است.سرمایه اجتماعی بر خلاف دیگر سرمایه­ها دارایی شخصی هیچ یک از افرادی که از آن سود می­برند نیست (صبوری، 1377: 482) و در شکل­گیری روابط بین افراد و گروه­ها خود را نشان می‌دهد.هرچند ممکن است خصوصیات فردی از قبیل صداقت به وجود سرمایه اجتماعی کمک کند، اما تا زمانی که روابطی بین افراد و گروه­ها به وجود نیاید، سرمایه اجتماعی معنا و تحقق پیدا نمی­کند. در دیدگاه­های سنتی اقتصاد توسعه، سرمایه اقتصادی، فیزیکی و نیروی انسانی مهمترین عوامل معرفی می­شوند، اما در عصر حاضر برای توسعه بیشتر از سرمایه مورد تاکید اقتصاد کلاسیک به سرمایه اجتماعی نیاز است، زیرا سرمایه اجتماعی سود سرمایه گذاری در زمینه­های سرمایه فیزیکی و سرمایه انسانی را افزایش می­دهد و استفاده از آنها را بهینه می­کند ( پاتنام،2000). در شرایط ضعف سرمایه اجتماعی سایر سرمایه­ها نیز به­ هدر می­روند. از این رو موضوع سرمایه اجتماعی به عنوان یک اصل محوری برای دستیابی به توسعه محسوب می­شود. در اندازه­گیری سرمایه اجتماعی به سه جنبه اعتماد بین افراد، گستردگی روابط پایدار و وجود هنجار­های مشترک توجه می­شود، چون سرمایه اجتماعی حاصل انباشت منابع بالقوه یا بالفعلی است که مربوط به مالکیت یک شبکه بادوام از روابط کم و بیش نهادینه شده در بین افرادی است که با عضویت در یک گروه ایجاد می­شود. بنابراین، سرمایه اجتماعی در روابط میان افراد تجسم می­یابد، یعنی سرمایه اجتماعی زمانی به وجود می­آید که روابط میان افراد به شیوه­ای دگرگون شود که کنش­ها را تسهیل بخشد. متغیر­های عمده برای سنجش سرمایه اجتماعی عبارتند از: نخست ،شاخص اعتماد اجتماعی (بین فردی و سازمانی و بین دولت - ملت )، دوم، میزان، مشارکت،درتشکل­ها، انجمن­ها و فعالیت­های داوطلبانه اجتماعی، سوم، کاهش شاخص­های منفی مانند میزان جرم، طلاق، خودکشی، چک­های برگشتی و نظایر آن، چهارم، وسعت و عمق روابط اجتماعی (نقدی و همکاران، 1389: 179).

تعاریف متعددی از سرمایه اجتماعی ارائه شده است که در اینجا به چند مورد آن اشاره می­کنیم: بوردیو: نخستین تحلیل منظم از سرمایه اجتماعی بوسیله بوردیو صورت پذیرفته است این تحلیل از قویترین تحلیل­هایی است که مفهوم سرمایه اجتماعی را در گفتمان جامعه شناسی معاصر وارد کرده است. سرمایه اجتماعی از نظر بوردیو عبارت است از مجموعه‌ای از منابع بالفعل یا بالقوه است که مالکیت یک شبکه بادوام از روابط کم و بیش نهادینه شده از آشنایی و شناخت متقابل و دو جانبه، پیوند یافته است بنا براین افکار بوردیو راجع به سرمایه اجتماعی تعبیری است که برای تاکیدش بر تضاد طبقاتی :روابط اجتماعی برای افزایش توانایی کنشگر برای پیشبرد منافعش، به کار برده است و منبعی برای کنش اجتماعی است (زاهدی و همکاران، 1388: 9).

کلمن نیز به کارکرد­های سرمایه اجتماعی توجه دارد. به نظر او، سرمایه اجتماعی بخشی از ساختار اجتماعی است که به کنش­گر اجازه می­دهد تا با استفاده از آن به منابع خود دست یابد. این بعد از ساختار اجتماعی شامل تکالیف و انتظارات، مجاری اطلاع رسانی، هنجار­ها و ضمانت اجرایی است که انواع خاصی از رفتار را تشویق کرده یا منع می­کند. سرمایه اجتماعی ذات واحدی نیست، بلکه مجموعه ایی از ذات­های گوناگون است و آن را یک کالای عمومی می­داند که به هیچ کس و هیچ چیز تعلق ندارد (کلمن، 1988)، که دو عنصر مشترک دارند: اولاً همه آنها مشتمل بر جنبه­ای ازساختار­های اجتماعی­اند، ثانیاً برخی کنش­های خاص کنش­گران- اعم از اشخاص حقیقی یا حقوقی را –در داخل ساختار تسهیل می­کند (تاجبخش، 1389: 49). از نظر کلمن سرمایه اجتماعی می­تواند به سه شکل ظاهر شود:

اول: تکالیف و انتظاراتی که بستگی به میزان قابلیت اعتماد به محیط اجتماعی دارد. دوم: ظرفیت اطلاعات برای انتقال و حرکت در ساختار اجتماعی که بتواند پایه‌ای برای کنش فراهم سازد. سوم: هنجار­های که توام با ضمانت اجرایی باشد.

فوکویاما از دیگر نظریه پردازان سرمایه اجتماعی، این نوع سرمایه را به عنوان یک پدیده جامعه شناختی مورد توجه قرار می­دهد.به­نظر او، سرمایه اجتماعی با شعاع اعتماد ارتباط تنگاتنگی دارد، و آن رایک توانایی می­داندکه در نتیجه گسترش اعتماد در جامعه یا در برخی از بخش­های آن به وجود می­آید (فوکویاما، 1995: 56). هرچه شعاع اعتماد در یک گروه اجتماعی گسترده­تر باشد، سرمایه اجتماعی نیز بیشتر خواهد بود و به تبع آن میزان همکاری و اعتماد متقابل اعضای گروه نیز افزایش خواهد یافت. فوکویاما منابع ایجاد­کننده سرمایه اجتماعی را این­گونه فهرست می­کند:

1- هنجارهایی که به لحاظ نهادی ساخته شده­اند و منتج از نهاهای رسمی مانند دولت هستند؛

2-هنجارهایی که خودجوش بوده و برخاسته از کنش­های متقابل اعضای یک جامعه است؛

3-هنجارهایی که از طبیعت ریشه گرفته­اند مانند خانواده، نژاد و قومیت (نقدی و همکاران، 1389: 181).

رابرت پاتنام پس از انتشار مطالعه برجسته خود تحت عنوان بولینگ به تنهایی(2000) تبدیل به شناخته شده ترین چهره سرمایه اجتماعی گردید. پاتنام پیشتر علاقه مند بود که چگونه سرمایه اجتماعی در سطوح منطقه­ای عمل می­کند تا ایجاد نهادهای دموکراتیک و توسعه اقتصادی را موجب شود و دیدگاهی را ارائه می­دهد که در آن نگرش­ها و هنجارهایی مانند اعتماد و روابط متقابل به طور برون زاد به همراه شبکه­های اجتماعی به وجود می­آیندو به مثابه عواملی که یک جامعه را قادر می­کند به کنش جمعی بپردازد، عمل می­کنند (ماجدی و لهسایی زاده، 1385: 6) و خود او در این مورد می­گوید: منظور از سرمایه اجتماعی ویژگی­هایی از سازمان اجتماعی از جمله اعتماد، شبکه­ها و هنجارها اشاره دارد که به مشارکت کنندگان کمک می­کند تا اهداف مشترک خود را دنبال کنند (پاتنام، 1996: 56). در جدول 1 خلاصه‌ای از تعاریف مختلف و سطوح تحلیل آن مورد مقایسه قرار گرفته است.


 

جدول1- تعاریف و سطوح تحلیل سرمایه اجتماعی

نظریه پردازان

تعریف سرمایه اجتماعی

هدف و کارکرد

سطح تحلیل

بازدهی

پانتام

ویژگی‌های زندگی اجتماعی، شبکه‌ها، هنجارها و اعتماد است که افراد را قادر می‌سازد به شیوه‌ای موثر اهداف خود را دنبال کنند

دموکراسی و توسعه اقتصادی

سطح کلان و ملی(گروه یا حکومت)

جمعی

کلمن

از طریق کارکردش تعریف می‌شود، وجوهی از ساختارهای اجتماعی است که کنش‌های افراد داخل ساختار را تسهیل می‌کند

سرمایه انسانی

افراد در زمینه‌های خانوار و دیگر اجتماعات

جمعی و خصوصی

بوردیو

انبوهی از منابع بالفعل و بالقوه‌ای را که به مالکیت یک شبکه دوام دار متصل اند

سرمایه اقتصادی

رقابت‌های طبقاتی

خصوصی و طبقاتی

فرانسیس فوکویاما

مجموعه‌ای از هنجارها یا ارزش‌های غیر رسمی که شامل ارزش‌های مثبت و منفی است

ترویج تعاون و همیاری،ثبات اقتصادی

جوامع و فرهنگ‌ها

خصوصی و جمعی

اقتباس از غفاری 1388، رحمانی1387، قالیباف و همکاران 1388

 

 

به­طور کلی مفهوم سرمایه اجتماعی در بردارنده مفاهیمی چون اعتماد، همکاری و روابط متقابل بین اعضای یک گروه است، به شیوه­ای که گروه را به سمت دستیابی به هدفی که بر مبنای ارزشها و معیارهای رایج در جامعه مثبت تلقی می­شوند، هدایت کند، که در شکل­گیری آن از دیدگاه نظریه پردازان مختلف عوامل بسیاری از جمله تحرک و جابجایی مشاغل، وضعیت شغلی و سطح درآمد، آموزش، همگونی قومی و زبانی، حمایت و طرفداری سیاسی، تجربیات طول زندگی، دین و تعهد دینی، حومه نشینی و پراکندگی شهر، سن افراد،اندازه خانوار، هزینه فرصت و...تاثیر دارند (ناطق­پور و فیروزآبادی،1385، 10).

 

رابطه سرمایه اجتماعی و توسعه

توسعه از جمله مفاهیمی است که با زندگی افراد رابطه تنگاتنگی داشته و ناظر بر بالا بردن سطح زندگی از طریق ایجاد شرایط مطلوب و بهینه در زمینه فقرزدایی، بهداشت، اشتغال و آموزش است و در بعد وسیعتر مباحثی همچون عدالت اجتماعی و سرمایه اجتماعی از موضوعات اساسی توسعه است (ازکیا:1384 ،47).توسعه از دیدگاه پیتر دونالدسون فرایندی است که از طریق به وجود آوردن تغییرات اساسی در ساخت اجتماعی ،گرایش­ها و نهادها به تحقق اهداف جامعه منجر می­شود، وی معتقد است تا همه مردم (در قالب شبکه­ها، تشکل­ها و انجمن­های مدنی، سیاسی و اقتصادی) با آگاهی همگانی در امر توسعه مشارکت نداشته باشند رسیدن به توسعه امکان پذیر نخواهد بود (عطار، 1388: 10). از آنجایی که بخش بزرگی از جمعیت کشور در مناطق روستایی زندگی می­کنند توسعه روستایی بخش اجتناب ناپذیر توسعه ملی است (خانی، 1385: 172). به اعتقاد کارشناسان در حال حاضر این مهم بیش از هر چیزی در گرو توسعه سرمایه اجتماعی (از طریق مشارکت، همیاری، تعهد و اعتماد) است، به عبارت دیگر اعتماد، مشارکت و همکاری متقابل می­تواند در افزایش بهره­وری (به ویژه بهره­وری نیروی کار در محیط روستایی موثر باشد (آقا نصیری، 1389، 17) مثال روشن در این زمینه را می­توانیم مثلاً گروهی از افراد که واقعاً به یکدیگر اعتماد دارند در مقایسه با گروهی که فاقد چنین اعتمادی در بین خود هستند از توان همکاری بیشتری با یکدیگر برخوردارند (تاجبخش، 1387: 45). در یک اجتماع روستایی یک کشاورز علوفه را از کشاورز دیگر می­گیرد و ابزار و ادوات کار کشاورزی را به­طور گسترده به یکدیگر قرض می­دهند، در واقع سرمایه اجتماعی اجازه داده که هر کشاورز کارش را با حداقل سرمایه فیزیکی در قالب ابزار و تجهیزات لازم انجام دهد (کلمن، 1377: 235). پس در شرایطی که سرمایه اجتماعی؛ یعنی توانایی استفاده جمعی و توام با همکاری برای وظایف عمومی وجود نداشته باشد بعید است تنها تامین سرمایه مالی و افزایش سرمایه انسانی (از طریق آموزش) بتواند به نتایج مثبتی همچون رشد اقتصادی، کاهش فقر، مشارکت بیشتر منجر بشود (تاجبخش، 1387: 10).

بر این اساس با توجه به تعاریف، مفاهیم و اصطلاحات تشریح شده در صفحات قبل و از طرفی با توجه به موضوع پژوهش، نظرات و دیدگاههای فوکویاما و پاتنام اساس فرایند تحلیل قرار گرفته، لذا مفاهیم اعتماد، مشارکت و تعهد و مسئولیت پذیری به مثابه مولفه­های بنیادین سرمایه اجتماعی و محرک توسعه روستایی که نمایانگر ایدولوژی­های این دو نظریه پرداز است، انتخاب شده­اند و در ادامه این عناصر که مدنظر این نظریه پردازان بود،آمده است:

1- اعتماد: اعتماد عبارت است از تمایل به خطر پذیری در بطن جامعه، بر اساس حس اعتماد به دیگران است.به این شکل که دیگران بر اساس انتظار ما پاسخ داده و به روش­های حمایتی دوجانبه عمل خواهند کرد. اعتماد یک پدیده حساس و شکننده است که به وجود آمدن آن زمان زیادی می­برد. مزیت عمده اعتماد بین افراد ،تسهیم اطلاعات و همکاری است وقتی افراد اعتماد داشته باشند که به عقاید آن­ها احترام گذاشته می­شود، تمایل بیشتری برای ارائه عقاید خلاق فردی دارند (صالحی امیری و کاووسی:1387، 14).

2- مشارکت: یعنی درگیری افراد در موقعیت­های گروهی است که آنان را وادار می­کند برای دستیابی به اهداف مشترک یکدیگر را یاری کنند و در مسئولیت کار شریک شوند (علوی، 1379: 15) مثلاً همکاری افراد روستا برای لایه‌روبی قنات، که موجب شکل گیری حس مالکیت و تلاش برای حفظ آن می­شود.

3- تعهد و مسئولیت: مسئولیت اجتماعی مجموعه وظایف و تعهدات است که افراد باید در جهت کمک به جامعه‌ای که در آن فعالیت می­کنند، انجام دهد، و استیفن رابین معتقد است که مسئولیت اجتماعی در میانه سیر تکامل می­شود (آقا نصیری، 1389: 9). چرا که با مشارکت است که افراد در نتایج امور شریک می­شوند و پس منطقی است تا نسبت به آن تعهد داشته باشند.

 

پیشینه پژوهش

پیشینه پژوهش مربوط به سرمایه اجتماعی و ارتباط آن با دیگر مولفه­ها از قبیل توسعه اقتصادی از غنای قابل توجهی برخوردار بوده و این بیانگر اهمیت محوری این مفهوم در رویکردهای توسعه معاصر است. از بین مطالعات داخلی مرتبط می­توان به کارهایی همچون: سرمایه اجتماعی ترجمه غلامرضا غفاری و حسین رمضانی(1388) و به این نتیجه رسید که سرمایه اجتماعی تا جایی می­تواند سرمایه خوانده شود که باعث ظهور و شکوفایی منابعی شود که کنشگران – افراد و گروه­ها-بتوانند با بکار­گیری آنها به شکل موثر­تر، در قیاس با فقدان آن به اهداف خود دست پیدا کند. سید علی اکبر احمدی و حوریه فیض­آبادی (1390) در کتابی با عنوان بررسی ارتقای سرمایه اجتماعی بر بهبود عملکرد سازمان به این نتیجه می­رسند که اعتماد افراد با بهبود عملکرد رابطه مستقیم و همچنین شبکه­های رسمی با بهبود عملکرد رابطه غیر مستقیم دارد و بین سرمایه اجتماعی و بهبود عملکرد افراد رابطه مستقیم وجود دارد. محمد رضا پور جعفر، فاطمه رضایی و علی اکبر تقوایی (1389) با عنوان فضاهای قابل دفاع به عنوان سرمایه اجتماعی در کاهش میزان جرم­های شهری و ارتقای امنیت محیطی به این نتیجه می­رسند که فضاهای قابل دفاع و امن در شهرهای تاریخی ایران با پشتیبانی از مفهوم سرمایه اجتماعی ،تحت نظارت همگانی و با مسولیت جمعی مراقبت می­شده و در کاهش جرم و ثبات امنیتی در شهرها نقش برجسته­ای داشته اشت.مسعود چلپی و محمد مبارکی با عنوان تحلیل رابطه­ای سرمایه اجتماعی و جرم در سطح کلان و خرد، به این نتیجه می­رسند که هم در سطح کلان و هم در سطح خرد بین سرمایه اجتماعی و جرم رابطه معنادار و منفی وجود دارد. پردیس ترابی و دکتر علیقلی حیدری(1389) با عنوان تاثیر سرمایه اجتماعی در عملکرد شرکت­های تعاونی به این نتیجه می­رسند که متغیرهای مشارکت اجتماعی و اعتماد اجتماعی بیشترین تاثیر را در عملکرد شرکت­ها تعاونی دارد. پاتنام(1996) به بررسی رشد اقتصادی و سرمایه اجتماعی در ایتالیا می‌پردازد. کلمن(1381) به بررسی نقش سرمایه اجتماعی در تشکیل سرمایه انسانی می­پردازد، اشاره کرد.

 

منطقه مورد مطالعه

شهرستان کنگاور از توابع استان کرمانشاه است که شمال به اسدآباد، از مشرق به تویسرکان، از مغرب به صحنه، از جنوب غربی به هرسین و از سمت جنوب به نهاوند منتهی می­شود. در واقع کنگاور آخرین بخش شرقی استان کرمانشاه است که از سه طرف توسط استان همدان احاطه شده است (تقی پور، 1374: 1).

در تقسیمات سیاسی کشور روستای گودین مرکزدهستان گودین از توابع بخش مرکزی شهرستان کنگاور از استان کرمانشاه است و در منتهی الیه شرقی این استان در مجاورت استان همدان قرار گرفته است. به طوریکه از سه طرف در داخل استان همدان جای گرفته؛ از سمت شمال توسط شهرستان اسدآباد، از سمت جنوب توسط شهرستان نهاوند و از سمت مشرق توسط شهرستان تویسرکان محدود شده و تنها از سمت غرب است که با استان کرمانشاه ارتباط می‌یابد (نقشه1).


 

 

نقشه1- منطقه مورد مطالعه

 


روش پژوهش

از جنبه پارادایمی پژوهش حاضر در پرتو پارادایم پژوهش کمی مبتنی بر توصیفی – تحلیل داده­ها بوده و از طریق شاخص‌سازی کمیت‌گرا و گردآوری داده‌ها و تحلیل آنها محقق شده است. از لحاظ راهبرد پژوهش، با عنایت به بهره‌گیری از پارادایم کمی، گستردگی حدود و ابعاد مسأله و همچنین نیازمندی به کسب اطلاعات گسترده از طریق بررسی میدانی و از راهبرد پیمایشی استفاده شده است. این تحقیق از لحاظ جهت‌گیری پژوهش و هدف، از نوع پژوهش‌های کاربردی ‌است، زیرا در جهت توسعه دانش کاربردی انجام می­گیرد و نتایج آن برای برنامه‌ریزان و دست­اندرکاران امر قابل استفاده است. از لحاظ زمانی نیز، با عنایت به اینکه این پژوهش در یک مقطع زمانی خاص و معین انجام می‌گیرد از نوع پژوهش‌های تک مقطعی است.

این پژوهش با بهره گیری از رویکرد استقرایی و استفاده از تکنیک­های نمونه‌گیری، سعی در تعمیم نتایج حاصله از این پژوهش به جامعه است. جامعه آماری این پژوهش روستاهای دهستان گودین از توابع شهرستان کنگاور است و واحد تحلیل نیز سرپرست خانوار است. جامعه نمونه این پژوهش با توجه به فرمول کوکران، 292 خانوار برآورد شده است. در راستای روشن شدن تاثیر سرمایه اجتماعی بر ارتقای توسعه تلاش نمودیم که دهستان را از نظر سطح توسعه خوشه­بندی کنیم و به صورت زیر طبقه بندی شد (نمودار1).

 

 

 

نمودار 1- خوشه بندی روستاهای دهستان، ماخذ نگارندگان

 

 

پرسشنامه به نسبت جمعیت هر سطح پرسشنامه توزیع شد، همچنین از نظر میزان نظارت و درجه کنترل متغیرها و تحلیل داده‌ها به ترتیب، غیر آزمایشی و توصیفی - استنباطی است. توصیفی از آن جهت که در آن به توصیف شرایط یا پدیده­های مورد بررسی بدون کم و ‌کاست پرداخته شده و استنباطی از آن جهت که تلاش شده است تا با بررسی رابطه میان متغیرها به تحلیل، تشریح و تبیین پرداخته شود. در راستای تحلیل داده‌های آماری از دو دسته آمار توصیفی و آمار استنباطی و ... استفاده می‌گردد.

یافته‌های پژوهش( توصیفی):

اعتماد

«الیسون و فایرستون» اعتماد را واگذاری منابع به دیگران می‌دانند؛ با این انتظار که آن‌ها به گونه‌ای عمل خواهند کرد که نتایج منفی به حداقل ممکن کاهش می‌یابد و دسترسی به اهداف میسر می‌گردد(درانی و رشیدی، 1387: 13). نتایج روستاها در مورد اعتماد به تفکیک در جدول 2 ارائه شده است.

 

 

 

 

 


جدول 2- وضعیت اعتماد در روستاها

گویه‌ها

گودین

قارلق

کارخانه

علی‌آباد اول

علی‌آباد دوم

به نظر من در دوستی با روستاییان می­توان به آنان اعتماد کرد.

3.05

2.90

3.50

2.79

2.53

به نظر من می­توان روی قول و قرارهای اهالی روستا حساب کرد.

2.85

2.95

3.35

3.11

2.53

همسایگانم به نظر من در امور مختلف اهمیت می­دهند.

3.40

3.05

3.45

3.11

2.53

از وضعیت اقتصادی و فرهنگی اهالی روستا و همسایگانم خبر دارم.

3.45

2.30

3.10

2.84

2.93

حاضرم زمین­های خودم را با همسایگانم یکپارچه کنم.

3.65

3.60

2.70

2.68

2.60

به نظر من همسایگانم حق مالکیت آب و زمین را رعایت می­کنند.

3.20

3.05

2.65

2.79

3.27

برای گرفتن حقوق خودم باید شخصا با روستاییان روبرو شوم.

3.05

3.20

2.65

3.37

2.73

وضعیت من برای روستاییان اهمیت دارد.

3.30

2.65

2.70

2.84

2.47

در موارد مورد نیاز می­توانم به حمایت‌های اهالی روستا از جمله قرض گرفتن پول دلگرم باشم.

2.80

3.35

3.75

2.26

2.60

در صورت ضرورت وسایل مورد نیاز کشاورزی را می­توانم از سایرین قرض بگیرم.

3.40

3.55

3.40

2.79

1.93

اهلی روستا در مواقع ضروری از جمله دریافت وام مرا ضمانت می‌کنند.

2.05

2.75

3.50

3.00

2.87

برای ازدواج فرزندان خود ترجیح می­دهم از اهالی روستا انتخاب کنم.

2.65

3.20

3.40

2.63

3.00

در صورت غیبت از روستا می­توانم نگهداری اموال خود را برای مدتی به سایر اهالی واگذار کنم.

3.75

3.90

3.75

3.11

2.87

به نظر من دهیاری نقش خود را به خوبی انجام می­دهد.

3.25

1.90

2.35

2.37

3.73

به نظر من شوراهای اسلامی می­توانند بهتر از این عمل کنند.

4.35

4.85

4.55

3.47

2.67

مدیران اجرایی روستا به نیازها و درخواست­های من اهمیت می­دهند.

2.60

2.50

3.05

2.21

2.80

به نظر من مدیران روستا به امور همه اهالی روستا را به طور یکسان و عادلانه رسیدگی می­کنند.

2.35

1.90

2.15

2.05

2.87

به نظر من مسؤولان روستا جزء منتخبین واقعی مردم هستند.

2.05

1.70

2.90

2.37

2.67

 

 

نتایج بیانگر آن است که اهالی روستای کارخانه در زمینه اعتماد اجتماعی به مسؤولان و سایر اهالی از موقعیت بهتری برخوردارند و یا بعبارتی اعتماد بیشتری به یکدیگر دارند. روستاهای گودین، قارلق، علی آباد اول و علی آباد دوم در رده‌های بعدی قرار دارند.

تعهد اجتماعی

یکی دیگر از مولفه‌های سرمایه اجتماعی که در این فصل مود بحث و بررسی قرار گرفته، تعهد اجتماعی است. مسئولیت افراد نسبت به یکدیگر از یکسو و محیط روستا از سوی دیگر سبب شکل‌گیری سرمایه اجتماعی و تقویت آن می‌گردد. میانگین کلی گویه‌های مربوط به مولفه تعهد اجتماعی نشان از کم رنگ بودن آن در روستاهای مورد مطالعه است. همانطور که در جدول شماره 2 نشان داده شده، توافق بر روی پذیرفتن مسئولیت‌های اجتماعی بسیار پایین و حتی با مقوله­های مربوط به تقویت کننده سرمایه اجتماعی نیز مخالفت وجود دارد. برای مثال میانگین پاسخ به گویه "انجام کار برای دیگران وقتی بدانید که انجام آن برای شما سودی ندارد" در حدود 2.88 است که نشانگر کمبود توافق در این زمینه است بعبارت دیگر پاسخ دهندگان معتقدند که انجام کار برای دیگران مستلزم دریافت سود است. در زمینه گویه‌های منفی مانند " به نظر من این که افراد روستا در اماکنی مثل مسجد جمع شوند و در مورد مشکلات صحبت کنند، هیچ دردی را دوا نمی­کند" توافق وجود داشته و پاسخ دهندگان با عدم حضور برای حل مشکلات موافقند.در جدول 3 به طور کامل قابل ملاحظه است.


 

جدول 3- وضعیت تعهد در روستاها

گویه‌ها

گودین

قارلق

کارخانه

علی‌آباد اول

علی‌آباد دوم

انجام کار برای دیگران وقتی بدانید انجام آن برای شما سودی ندارد

3.30

3.05

3.20

2.89

2.00

حاضرم اداره مزرعه دیگر اهالی روستا را وقتی اتفاقی برای یکی از آنها بیفتد را بر عهده بگیرم.

3.80

3.95

3.55

2.97

2.67

حاضر به همکاری در جهت انجام فعالیت‌های ترویجی مانند تسطیح اراضی هستم.

2.95

3.75

3.70

2.60

2.00

به نظر من این که افراد روستا در اماکنی مثل مسجد جمع شوند و در مورد مشکلات صحبت کنند، هیچ دردی را دوا نمی­کند.

2.20

3.35

2.85

4.21

4.93

من فکر می­کنم عضویت در انجمن­ها، تعاونی­ها و شوراها موجب دردسر است و بهتر است آدم خود را کنار بکشد.

2.55

2.85

2.95

3.26

3.80

به نظر من هر کس مسئول کار و زندگی خودش است و نه مسئول کار و زندگی دیگران

2.60

2.20

2.55

3.21

3.40

 

 

همانطور که در جدول ملاحظه می­نمایید روستای علی­آباد دوم از نظر عدم تعهد اجتماعی افراد و مسئولیت پذیری در جایگاه اول قرار داشته و روستاهای علی آباد اول،گودین، قارلق، و کارخانه در رتبه­های بعدی قرار دارند.

 

 

 

 

مشارکت

مشارکت در فرایند توسعه از چنان جایگاهی در تعاریف نظری برخودار است که طبق گزارش توسعه انسانی، توسعه باید در اطراف مردم مواج باشد و نه مردم به دور توسعه، و توسعه باید موجب توانمندسازی و تفویض اختیار به افراد و گروهها شودو نه تضعیف آنها (رضوی، 1390: 30). به منظور بررسی این مولفه نیز از طیف لیکرت استفاده نمودیم (جدول4).

 

 


جدول 4- وضعیت مشارکت در روستاها

گویه‌ها

اولویت

قارلق

گودین

کارخانه

علی‌آباد اول

علی‌آباد دوم

در انتخابات مربوط به شورا و سایر انتخابات مشارکت می­کنم

5

4

3

2

1

در مدیریت روستای محل سکونت خود مشارکت دارم

4

5

3

1

2

در جلسات شورای روستای خود شرکت می­کنم

1

5

3

2

4

برای مشارکت مالی در امور روستا آمادگی دارم

4

3

5

1

2

تمایل مراجعه به سازمان­های اداری خارج از روستا جهت انجام امور مربوط به روستا را دارم

4

3

5

1

2

حاضرم بدون دریافت دستمزد در ساخت امکانات آموزشی و رفاهی روستا همکاری کنم

1

5

4

3

2

حاضرم جهت ساخت جاده روستای خود مبلغی را پرداخت کنم

4

5

3

2

1

مشارکت در مقاوم سازی بافت فیزیکی روستا

3

4

5

2

1

تمایل به مشارکت و کمک جهت انجام پروژه­های عمرانی روستا

4

3

5

1

2

کمک به منظور توسعه خدمات زیر بنایی

3

5

4

2

1

مشارکت در برگزاری مراسم مذهبی و اعیاد

3

5

4

2

1

داوطلب برای عضویت در انجمن­ها و شوراها و دهیاری

1

5

2

4

3

صرف وقت و هزینه برای بهبود شرایط زندگی روستا

4

1

5

2

3

همکاری برای حفظ و نگهداری منابع طبیعی در روستا

5

4

3

2

1

رفت و آمد با مردم روستا و همسایگان

3

4

5

2

1

احساس رضایت از کار کردن با سایر روستاییان

3

4

5

1

2

مشورت در برخی از امور مربوط به کار و خانواده با همسایگان و سایر اهالی

4

5

3

2

1

همکاری در طرح­های مربوط به ساخت و ساز از جمله، تکیه، مساجدو حسینیه و غیره

1

3

4

2

5

ساخت و ساز مساجد و حسینیه­ها را کاملا دولت باید انجام دهد و ما هیچ مشارکتی نکنیم.

3

5

4

1

2

میانگین امتیازات

3.15

4.10

3.94

1.84

1.94

 

 

یافته­ها نشان می­دهد که روستاهایی که از نظر توسعه شرایط بهتری دارند، به دلیل اینکه تعهد بیشتری نسبت به هم دارند، نسبت به هم احساس همدلی و همکاری بیشتری می­کنند و همین عامل موجب می­شود تا برای مشکلات و مسائل جامعه تلاش بیشتر از خود نشان دهند. همچنین ذکر این نکته ضروری است که به منظور انجام فرایند مشارکت، بسترسازی لازم باید انجام گیرد، به عنوان نمونه در روستاهای توسعه یافته شورا فعال است(بستر سازی برای تقویت مشارکت)، اما در روستاهای توسعه نیافته شورا و سایر نهادهای داوطلبانه، غیر فعال یا نیمه فعال است که می­تواند در ترغیب مردم به مشارکت نقش اساسی ایفا کند.

 

 

 

مولفه‌انسجام

حمایت افراد جامعه از یکدیگر و احساس پذیرش از سوی دیگر اعضای جامعه به واسطه احساس همسانی و دگر خواهی اعضا و به طور کلی تعلق جمعی میان اعضای جامعه که حاصل پذیرش و درونی کردن نظام ارزشی و هنجارهای یک جامعه و وجود تعلق جمعی و تعامل میان اعضای جامعه است (گروئتارت و اسوانی، 2005: 30-40).

 

 

جدول 5- وضعیت مولفه انسجام در روستاهای مورد مطالعه

مولفه­های انسجام

نوع شاخص

گودین

قارلق

کارخانه

علی‌آباد اول

علی‌آباد دوم

اهالی روستا تا چه حد اهل نزاع و درگیری هستند.

منفی

1.95

2.65

2.10

3.74

3.40

اهالی روستا در مسائل جزئی باهم بگو مگو دارند.

منفی

2.20

2.90

2.25

3.53

3.20

اهالی روستا دارای اختلافات مذهبی با یکدیگر هستند.

منفی

1.40

2.55

1.30

1.74

2.53

اهالی روستا دارای اختلافات سیاسی با یکدگیر هستند.

منفی

2.05

3.75

1.60

1.53

2.60

مور مربوط به روستا به صورت مشارکتی انجام می­شود.

مثبت

3.40

2.65

2.75

2.42

3.33

در امور روستا همه اهالی می­توانند نظرات خود را آزادانه بیان کنند.

مثبت

2.95

2.60

2.90

2.95

2.67

مشارکت در طرح­ها توسعه روستا مانند طرح‌های‌هادی و آبیاری و غیره.

مثبت

3.20

2.55

2.50

2.63

2.93

برای حل مشکلات روستا همه اهالی کمک می­کنند.

مثبت

3.15

2.45

2.75

2.42

2.73

 

 

در ارتباط با نظم و انسجام اجتماعی شاخص‌ها به دو دسته مثبت و منفی تقسیم می­گردند. همانطور که در جدول نشان داده شده شاخص‌های منفی از شرایط بهتری برخوردار بوده و نشان دهنده آن است که در روستاهای مورد مطالعه درگیری و نزاع، اختلافات مذهبی، سیاسی در بین ساکنان این روستاها وجود ندارد. با این وجود بین روستاها اختلاف وجود دارد و در روستاهای توسعه یافته شرایط مطلوبتری وجود دارد. اما در شاخص‌های مثبت وضعیت متفاوت بوده و در همه روستاها در حد متوسط به پایین است.

 

مولفه روابط و شبکه‌های اجتماعی

یک شبکه اجتماعی مجموعه افراد (یا سازمان­ها یا دیگر موضوعات اجتماعی) است که به یک مجموعه ارتباطات اجتماعی مرتبط است که از جمله آن رابطه دوستی، رابطه همکاری یا تبادل اطلاعات است. (مرزبان و قلی‌جان، 1388: 56) (جدول6).

 


جدول 6- وضعیت مولفه شبکه‌ها و روابط اجتماعی در روستاهای مورد مطالعه

گویه­های شبکه‌ها و روابط اجتماعی

گودین

قارلق

کارخانه

علی‌آباد اول

علی‌آباد دوم

رفت و آمد خانوادگی با خویشاوندان و آشنایان

3.50

3.60

3.90

2.63

2.50

رفت و آمدهای غیر خانوادگی و غیر خویشاوندان

2.15

2.75

2.45

1.20

2.40

مراجعه به خارج از روستا برای دیدن اقوام و دوستان

2.10

3.20

2.85

1

2.40

دیدار با کارشناسان کشاورزی

2.60

1.80

2.45

1.80

1.70

شرکت در جلسات ترویج کشاورزی ویا سایر جلسات مربوط به توسعه روستایی

3

1.65

2

1.20

1.80

شرکت و عضویت در انجمن‌های داوطلبانه مانند بسیج، شورا و ...

3.40

1.60

1.70

1.35

1

رتبه روستا

16.75

14.60

15.35

9.18

11.1

 

 

گویه­های این مولفه همانند امتیازات کلی آن از شرایط یکسانی برخوردار بوده و بجز گویه رفت آمدهای خانوادگی سایر گویه­ها از امتیاز پایینی برخوردارند. شایان ذکر است روستاهای علی آباد دوم و علی آباد اول از نظر این مولفه بدترین شرایط را دارا هستند.

 

یافته‌های استنباطی و بررسی فرضیه:

فرضیه1: میانگین نمرات توسعه‌یافتگی روستاهای توسعه یافته به طورمعناداری بیشتر از روستاهای توسعه نیافته است.

برای این منظور از آماره t استفاده می‌شود که در جدول 6 نشان داده شده است. نتایج حاکی از وجود تفاوت معنی داری بین میانگین‌های روستاهای توسعه یافته و توسعه نیافته است. باتوجه به جدول فوق، میانگین نمرات توسعه‌یافتگی روستاهای توسعه یافته به طورمعناداری بیشتر از روستاهای توسعه نیافته است (جدول7).

 

 

جدول 7- مقایسه نمره توسعه یافتگیباتوجه به نوع روستا

متغیر

نوع روستا

میانگین

انحراف معیار

درجه آزادی

آماره t

مقدار احتمال

توسعه‌یافتگی

توسعه یافته

10/37

52/4

92

12/9

**001/0>

توسعه نیافته

67/28

87/3

**تفاوت در سطح معنی داری 01/0

 

 

با توجه به جدول فوق، میانگین نمرات توسعه‌یافتگی روستاهای توسعه یافته به طورمعناداری بیشتر از روستاهای توسعه نیافته است (001/0>p).

فرضیه2:

«بین روستاهای مورد مطالعه از نظر سرمایه اجتماعی تفاوت وجود دارد.»

برای بررسی فرضیه فوق از آزمون آماری t مستقل استفاده شد (جدول8).

 

 

جدول 8- مقایسه سرمایه اجتماعی و مؤلفه‌های آن باتوجه به نوع توسعه‌یافتگی روستا

متغیر

نوع روستا

تعداد

میانگین

انحراف معیار

درجه آزادی

آماره t

مقدار احتمال

سرمایه اجتماعی

توسعه یافته

60

76/223

59/20

92

28/8

001/0>

توسعه نیافته

34

85/188

86/17

مشارکت

توسعه یافته

60

65/67

96/5

92

32/8

001/0>

توسعه نیافته

34

14/15

52/8

اعتماد

توسعه یافته

60

20/55

01/9

92

10/3

003/0

توسعه نیافته

34

52/49

53/7

تعهد

توسعه یافته

60

66/19

77/3

92

13/5

001/0>

توسعه نیافته

34

05/16

10/2

انسجام

توسعه یافته

60

85/22

75/4

92

04/3

003/0

توسعه نیافته

34

91/19

01/4

شبکه اجتماعی

توسعه یافته

60

93/9

32/1

92

70/1

091/0

توسعه نیافته

34

41/9

57/1

آگاهی

توسعه یافته

60

36/11

79/2

92

13/2

035/0

توسعه نیافته

34

11/10

59/2

 

 

باتوجه به جدول فوق، میانگین نمرات سرمایه اجتماعی، همچنین مؤلفه‌های مشارکت، اعتماد، تعهد، انسجام و آگاهی روستاهای توسعه یافته به طورمعناداری بیشتر از روستاهای توسعه نیافته است (05/0>p). ولی تفاوت آماری معناداری در میانگین نمرات شبکه اجتماعی روستاهای توسعه یافته و نیافته مشاهده نمی‌شود (091/0p=).

 

نتیجه‌گیری

امروزه هدف توسعه روستایی توانمد ساختن زندگی روستاییان است و آینده زندگی بشر نیز متکی بر درک بهتر عواملی خواهد بود که بر این فرایند تاثیر گذار است. بخشی از این عوامل به چگونگی ارتباط ما با گروهها و نهادهای رسمی و غیر رسمی مربوط می­شود که از آنها تحت عنوان سرمایه اجتماعی بعنوان حلقه مفقوده توسعه یاد می­شود. سرمایه اجتماعی به دلیل غنی‌سازی کنش­های اجتماعی میان افراد جامعه موجب بالا رفتن سطح همکاری و مشارکت از یک سو و از سوی دیگر بالارفتن نظارت و پیگری امور عمومی روستا می­شود که به مرور زمینه ساز توسعه با صرف کمترین هزینه و بیشتری بازدهی می­شود. در این پژوهش ابتدا مفاهیم سرمایه اجتماعی و توسعه و چگونگی سنجش آنها مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت به بررسی وضعیت سرمایه اجتماعی در روستاهای توسعه یافته و توسعه نیافته پرداختیم.

بر اساس اهداف پژوهش از آزمون t مستقل استفاده نمودیم و همان طور که مشاهده می­کنیم مؤلفه‌های مشارکت، اعتماد، تعهد، انسجام و آگاهی روستاهای توسعه یافته به طورمعناداری بیشتر از روستاهای توسعه نیافته است (05/0>p). ولی تفاوت آماری معناداری در میانگین نمرات شبکه اجتماعی روستاهای توسعه یافته و نیافته مشاهده نمی‌شود (091/0p=). همچنین نتایج بررسی‌های حاضر بیانگر آن است که میزان سرمایه اجتماعی در سطح روستاهای توسعه نیافته نسبت به روستاهای توسعه یافته از وضعیت مطلوبی برخوردار نیست.

در پایان نیز پیشنهادات زیر به منظور ارتقای سطح سرمایه اجتماعی را ارائه می­دهیم :

1- اهتمام به تقویت و توسعه کانون­ها و مراکز داوطلبانه مردمی از جمله شوراهای محلی و تعاونی­ها که به امور محله و کارهای روزمره می­پردازند، می­توانند به عنوان نیروی عظیمی در زمینه شکل­گیری شبکه­های اجتماعی عمل نمایند، که به مرور زمان موجب تقویت همبستگی و بالا رفتن میزان تعهد افراد نسبت به هم می­شود.

2- شرکت دادن افراد روستا در امور شورا و نظر خواهی از افراد بومی برای پیشبرد امور روستا که خود عاملی برای پایداری شورا و نهادهای محلی و نهادینه شدن همکاری است.

3- برگزاری برنامه­های فرهنگی نظیر جشن­ها و برنامه­های مناسبتی(از جمله اعیاد مذهبی) می­تواند در تقویت شبکه روابط اجتماعی تقویت کرد.

1- اکبری، امین، 1383، تاثیر سرمایه اجتماعی بر مشارکت سیاسی (فارسینج از توابع سنقر)پایان­نامه کارشناسی ارشد رشته علوم اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران

2- ازکیا، مصطفی(1387)، جامعه شناسی توسعه روستایی، انتشارات اطلاعات.

3- اونق، نازمحمد، 1384، رابطه سرمایه اجتماعی و کیفیت زندگی(گنبد کاووس).پایان­نامه کارشناسی ارشد رشته علوم اجتماعی ،دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران

4- آقانصیری، مریم(1389)، نقش سرمایه اجتماعی در بهره وری نیروی کار، فصلنامه مجلس و پژوهش، شماره 63

5- تاجبخش، کیان و همکاران، 1389، سرمایه اجتماعی، اعتماد، دموکراسی و توسعه،شیرازه

6- تقی پور، مصطفی(1374)، "موقعیت شهرستان کنگاور و حوضه نفوذ آن"، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز، گروه جغرافیا.

7- جهانگیری، جهانگیر و شکری زاده، طاهره، 1389، بررسی تاثیر سرمایه اجتماعی بر عملکرد سازمان­های غیر دولتی زنان از دید اعضا، فصلنامه زن و جامعه، شماره سوم

8- حجتی­کرمانی، فرشته، 1385، رابطه سرمایه اجتماعی و فقر ،پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی.

9- خوانساری، نسرین، 1388، نقش سرمایه اجتماعی در توسعه روستایی،­ پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی

10-   خانی، فضیله، 1385، توسعه روستایی و چالش‌های اقتصادی زنان، پژوهش­های جغرافیایی، شماره 52

11-   درانی، کمال و رشیدی، زهرا، (1387)، بررسی تعاریف، مفاهیم و چگونگی ایجاد سرمایه اجتماعی (با تأکید بر اعتماد اجتماعی، ماهنامه مهندسی فرهنگی، سال دوم، شماره 18-17، خرداد و تیر.

12-   رستم‌علی زاده، ولی الله، 1387، شبکه­های اجتماعی و انجمن­های زادگاهی و اثرات آن بر توسعه روستایی، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی

13-   رضوی، نیلوفر(1390)، "ضرورت و مبانی مشارکت کودکان در توانمندسازی جوامع روستایی"، فصلنامه مسکن و محیط روستا، شماره 133.

14-   زاهدی، محمد جوادو همکاران،1387، فقر و سرمایه اجتماعی ،رفاه اجتماعی ،شماره 28

15-           معاونت برنامه­ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور، 1390

16-           کلمن، جیمز. ترجمه صبوری، منوچهر،1377، بنیادهای نظریه اجتماعی،نشر نی

17-   کاووسی، اسماعیل و صالحی امیری، رضا(1387)، "سرمایه اجتماعی"، انتشارات پژوهشکده پژوهشات استراتژیک، گروه پژوهش‌های فرهنگی و اجتماعی

18-   عبداللهی، محمد و موسوی، میر طاهر،(1386)، سرمایه اجتماعی در ایران وضعیت موجود، دورنمای آینده و امکان شناسی گذار، رفاه اجتماعی، شماره 25

19-   عطار، سعید، 1386، سرمایه اجتماعی،جامعه مدنی،دموکراسی و دولت: عناصر دستیابی به توسعه، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 29، شماره4

20-           غفاری، غلامرضا و رمضانی، حسین، 1388، سرمایه اجتماعی، کویر

21-   قاسمی، وحید و همکاران، 1390، بررسی تاثیر سرمایه اجتماعی برون گروهی بر توسعه اقتصادی در استان­های ایران، فصلنامه راهبرد، سال بیستم،شماره59،

22-   قالیباف، محمد باقر، یاری شگفتی، اسلام، رمضان زاده لسبویی، مهدی(1387)، تاثیر ابعاد سرمایه اجتماعی بر امنیت مرزها، مطالعه موردی: بخش مرزی نوسود، شهرستان پاوه، استان کرمانشاه، فصلنامه ژئوپلیتیک، شماره 12.

23-   نقدی، اسدا... و همکاران، 1389، سرمایه اجتماعی و نقش آن در فعالیت­های اقتصادی با نگاهی به استان همدان، جامعه شناسی کاربردی، شماره40

24-   الوانی، سید مهدی و شیروانی، علی رضا، 1383، سرمایه اجتماعی اصل محوری توسعه، ماهنامه تدبیر، شماره 147

25-   الوانی، سید مهدی وعبدالله پور، مونا، 1387، نقش سرمایه اجتماعی در کارآفرینی سازمانی، فصلنامه چشم­انداز مدیریت بازرگانی، سال هفتم، شماره27

26-   ماجدی، مسعود و لهسایی زاده، عبدالعلی، 1385، بررسی رابطه بین متغیرهای زمینه ای، سرمایه اجتماعی و رضایت از کیفیت زندگی: مطالعه موردی روستاهای استان فارس، روستا و توسعه، شماره4

27-   مرزبان، حسین و قلی‌جان عصمت، (1388)،"بررسی سیستم­های شبکه اجتماعی در سازمان­ها"، ماهنامه عصر فناوری اطلاعات، شماره 45، مرداد.

28-  Colemanm, james. 1988, socialcapital in the creation of Human capital, American journal of sociolojy. P: 90-120

29-  fukuyama, f. (1995) trust: the social virtues and certain of prosperity, Hamish Hamilton, loondenn

30-  Putnam,R. D. (1996) who killed civic America? Prospect, 7, 24, 56-72