بررسی وضعیت مسکن در سکونتگاه‌های غیر رسمی و ارایۀ راهبردهای ساماندهی آنها نمونة موردی: سکونتگاه‌های واقع در حریم 5 تا 10 کیلومتری نیروگاه اتمی بوشهر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه اصفهان

2 دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه اصفهان

چکیده

مسکن به عنوان یکی از مهمترین نیازهای انسان است و تأمین مسکن مناسب برای انسان همواره از مشکلات اساسی پیشروی انسان و نیازهای اوست. امروزه با گسترش سریع شهرها و افزایش تقاضا برای مسکن، تأمین این نیازها با مشکلاتی روبرو است که باعث می­شود عده­ای از مردم با ایجاد مساکن غیر استاندارد و خارج از چارچوب قانون علاوه بر ایجاد سکونتگاه‌های غیر رسمی در مساکنی زندگی کنند که مطابق با اصول و استانداردهای شهرسازی نباشد. بنابراین بررسی مشکلات مربوط به مسکن در سکونتگاه­های غیر رسمی و برنامه­ریزی صحیح برای حل این مشکلات از مهمترین مسایل رویاروی مدیران شهری است. این پژوهش از نوع کاربردی و رویکرد حاکم بر آن توصیفی- تحلیلی است و 19 شاخص، شامل شاخص­های کمی و کیفی مورد بررسی قرار گرفته است. اطلاعات مورد نیاز از طریق مطالعات میدانی و پرسشنامه و همچنین به روش اسنادی و کتابخانه‌ای گردآوری شده است. داده­ها و اطلاعات به دست آمده نیز با استفاده از نرم افزار SPSS مورد تحلیل قرار گرفته است. نتایج حاصل از پژوهش بیانگر آن است که یکی از دلایل اصلی ایجاد سکونتگاه­های غیر رسمی در حریم 5 تا 10 کیلومتری نیروگاه اتمی بوشهر اسکان افراد کم درآمد و فقیری است که به دلیل عدم توانایی برای تأمین مسکن به صورت قانونی و در چارچوب طرح جامع شهر، به ساخت و سازهای غیر رسمی در این محدوده اقدام نموده­اند. بنابراین، با توجه به روحیۀ مشارکت پذیری ساکنان این سکونتگاه­ها و امید به آیندۀ بهتر این سکونتگاه­ها بهترین راهکار برای کاهش مشکلات و بهبود وضعیت سکونتگاه­ها ایجاد هماهنگی بین سازمان­های مختلف و مسؤول شبکۀ زیر ساختی و تشویق و ترغیب ساکنان به همکاری برای حل مشکلات این سکونتگاه­هاست.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Study of Housing Conditions in Unofficial Residences and Presenting Organizational Strategies (Case Study: Residences within 5 to 10 Kilometres Surrounding Bushehr Atomic Plant)

نویسندگان [English]

  • jamal Mohammadi ahmadiani 1
  • Mohammad jasem shahsavani 2
  • Rouholah Akbarian 2
1 University of Isfahan
2 University of Isfahan
چکیده [English]

  House is one of the most important necessities for humans and providing an appropriate one has always been an essential difficulty in their progression. Nowadays, with towns quickly developed and demand for houses increased, to provide these needs faces problems which leads some people to build nonstandard extrajudicial houses which are not pursuant to urbanization criteria. Therefore, to examine house-related problems in unofficial residences and correctly plan to solve them are among problems of paramount importance which urban managers are facing. This study was functional using a descriptive-analytical approach, in which 19 quantitative and qualitative indices were considered. The required data were collected through field studies, questionnaire as well as documentaries and library. They were analysed using SPSS. The results indicate that one of the main reasons why unofficial houses within 5 to 10 kilometres surrounding Bushehr Atomic Plant are built is poor low-income people who turn to building unofficial constructs in this range, self-evidently because they cannot afford official houses within comprehensive plan of the city. So, concerning the good involvement among these residents and the hope that they are improved in near future, the best strategy to decrease problems and improve their condition is to coordinate different organizations and authorities of the infrastructure network and encourage the residents to cooperate so that the residence-relate problems could be solved.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Key words: housing condition
  • unofficial residence
  • Organization
  • within 5 to 10 kilometers surrounding Bushehr Atomic Plant

- مقدمه

1-1- طرح مسأله

اسکان غیر رسمی یکی از نمودهای بارز فقر شهری است که در درون یا مجاورت شهرها به شکلی خودرو، فاقد مجوز ساختمان و برنامه­ریزی رسمی شهرسازی، با تجمعی از اقشار کم درآمد و سطح نازلی از کمیت و کیفیت زندگی شکل می­گیرد و با عناوینی همچون حاشیه­نشینی، اسکان غیررسمی، سکونتگاه­های خودرو شناخته می­شود (هاروی،72:1376). در حال حاضر حدود 80 درصد از مردم سراسر جهان در معرض از دست دادن محل زندگی خود هستند و این مسأله در کشورهایی از جهان که درصد بالایی از مردم در سکونتگاه­های غیر رسمی زندگی می­کنند، شدت بیشتری به خود گرفته است (ایراندوست،32:1388). در سال­های اخیر، غیر رسمی شدن مسکن شهری و نا امنی مالکیت توجه بسیاری از سازمان­های جهانی را به خود جلب کرده است. این امر به ایجاد جریان­های نوین فکری در زمینه ارتقای امنیت تصرف در مباحث آکادمیک در دانشگاه­ها و مراکز تحقیقاتی منجر شده است (وان‌گلدر، 2009: 1). سازمان اسکان بشر در سال 2003 میلادی، امنیت تصرف زمین را «قابلیت زندگی کردن در یک مکان بدون ترس از دست دادن آن مکان» تعریف کرده است (سازمان اسکان بشر انگلستان، 2003: 11). در سند توانمند سازی و ساماندهی سکونتگاه­های غیر رسمی در ایران آمده است که مسألۀ بلاتکلیفی ساکنان سکونتگاه­های غیر رسمی در ایران از نظر قانونی که ساکنان را دایم در خطر تخریب، تخلیه و تعرض رسمی نگاه می‌دارد موجب احساس نا امیدی و عدم امنیت خانوارها و مانع انگیزه سرمایه­گذاری، مشارکت اجتماعی و همبستگی آنها با جامعۀ شهری شده است (شرکت عمران و بهسازی، سند توانمند سازی و ساماندهی سکونتگاه­های غیر رسمی در ایران،1382، 38).

مسکن، یکی از نیازهای اساسی و زیستی انسان است و در اصل سی و یک قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز دسترسی به مسکن مناسب حق هر خانواده ایرانی محسوب شده است (پور محمدی،5:1382). عدم دسترسی به مسکن مناسب ارتباط زیادی با افزایش میزان بزهکاری، طلاق و از هم گسیختگی اجتماعی دارد و یک عامل بازدارنده در رشد و اعتلای اجتماعی- فرهنگی و روانی محسوب می­شود. نداشتن مسکن مناسب همچنین باعث پیدایش پدیده­های نابهنجار اجتماعی دیگری از قبیل خیابان خوابی، زاغه نشینی و معضلات حادتری مانند تکدی گری می­گردد (نیاز خانی،641:1373).در گزارش گروهی از کارشناسان سازمان ملل، بر نقش کلیدی مسکن در بالا بردن وحدت جامعه تأکید شده است (ستارزاده،1385 به نقل از سازمان ملل 1974).نقش مسکن در اقتصاد کشورها نیز حائز اهمیت است. تقریباً یک چهارم ثروت ملی در کشوری نظیر آمریکا به صورت واحدهای مسکونی شهری و روستایی است (حیدر آبادی،3:1380)؛ و ساخت واحدهای مسکونی بخش مهمی از تشکیل سرمایه ثابت ناخالص بوده و در تولید ناخالص داخلی اهمیت دارد (ستارزاده،1388­:58).

 

1-2- اهمیت و ضرورت پژوهش

در اواخر دهۀ 1970 مطالعه در مورد فعالیت­های بخش غیر رسمی تقریباً به صورت امری متداول مطرح گردید که در این میان بسیاری از مطالعات توجه خود را به طرف حاشیه نشینان و سکونتگاه­های آنان معطوف کردند (دراکاکیس اسمیت، 1377: 88). بر اساس برآوردهای سازمان­های بین­المللی فعال در زمینۀ اسکان بشر، حدود یک میلیارد نفر از جمعیت جهان اکنون در زاغه­ها و حاشیه­های شهری یا به صورت اسکان غیر رسمی زندگی می­کنند. با توجه به این نکته که اکنون در آغاز قرن بیست و یکم حدود نیمی از جهان در شهرها زندگی می­کنند، شهرنشینی بستر انواع تضادها و تعارض­های اجتماعی در هر کشوری است و به تعبیری شهر در هر کشوری به محل تمرکز ثروت و انباشت فقر تبدیل شده است (نقدی و صادقی، 1385 : 215). اسکان غیر رسمی تبلور کالبدی- فضایی نابرابر ی­های اجتماعی- اقتصادی است که از روابط نابرابر انسان و محیط جغرافیایی نشأت می‌گیرد (حکیمی، 1386: 105).

چهار سکونتگاه رونی[1]، سرتل[2]، تنگک صفری[3] و تنگک زنگنه[4] با قرار گیری در حریم حفاظتی 5 تا 10 کیلومتری نیروگاه اتمی از جمله سکونتگاه­های غیر رسمی است که به دلیل گسترش شهر بوشهر و کمبود زمین­های لازم برای رفع نیازهای شهروندان در قسمت جنوبی شهر به وجود آمده است. لازم به ذکر است که بر اساس قوانین مربوط به سازمان انرژی اتمی ایران ساخت و ساز در این محدوده ممنوع است، اما به دلیل این که هیچ سازمانی متولی نظارت بر این قسمت از شهر نبوده است به اقامت مهاجران و اقشار کم درآمدی منجر شده است که به صورت غیر رسمی به تفکیک زمین و ساخت و ساز در این قسمت از شهر پرداخته­اند و سکونتگاه­های غیر استاندارد و غیر رسمی را به وجود آورده­اند که با مشکلات فراوان زیست محیطی و کالبدی مواجه هستند. بنابراین، مطالعۀ وضعیت مسکن در این سکونتگاه­ها برای بهبود وضعیت آن­ها و مقاوم سازی و استاندارد سازی از اهمیت اساسی برخوردار است.

 

1-3- اهداف پژوهش

پژوهش حاضر در پی شناخت دلایل وضعیت نامناسب سکونتگاه­های غیر رسمی واقع در حریم 5 تا 10 کیلومتری نیروگاه اتمی بوشهر و ارایۀ استراتژی­هایی برای بهبود وضعیت آن­ها با استفاده از مشارکت مردم است. بنابر قوانین مربوط به سازمان انرژی اتمی ساخت و ساز مسکونی در این حریم ممنوع بوده، اما ساخت و سازهای غیر مجاز به ایجاد سکونتگاه­های غیر رسمی منجر شده است، بنابراین ارایۀ راهبردهای مناسب می­تواند باعث افزایش کیفیت زندگی و ارایۀ خدمات مناسب به این قسمت از شهر شود.

1-4- پیشینۀ پژوهش

در زمینۀ سکونتگاه­های غیر رسمی وساماندهی بخش­های مسکونی در سطح بین‌المللی و ایران مطالعاتی صورت گرفته است که به آنها اشاره­ می‌کنیم:

در سطح بین المللی «جان ابوت» شناخته شده‌ترین فرد متخصص در اسکان غیر رسمی است که به مقالات ایشان نیز اشاره می­کنیم. در مقاله­ای با عنوان «تحلیل­های توانمندسازی سکونتگاه­های غیر رسمی و انتقاد از نگرش­های روش شناختی» نگرش‌های مختلف در توانمند سازی سکونتگاه­های غیر رسمی مرور شده­اند. سپس «ابوت» سه نگرش ریشه­ای را که می­توانند به عنوان یک مسیر واقعی در توانمندسازی باشند، نشان می­دهد. این نگرش­ها عبارت است از: بهبود مترقی فیزیکی تدارک ساختارها، برنامه­ریزی خرد جامعه و دگرگونی فیزیکی از طریق برنامه کلی. در مقالۀ «برنامه­ریزی روش­گرا چهارچوبی برای توانمندسازی سکونتگاه‌های غیر رسمی» نتیجه گیری شده است که نگرش­های اجرایی مرسوم در مناطق جدید، نامناسب هستند و این نگرش­ها به تمرکز روی اصول و بهترین تجربه­ها را دارند و هنوز هیچ یک از این نگرش­ها اصولی مرسوم و قابل اعتماد در مقیاس معنی دار فراهم نکرده­اند و ایشان نگرش روش­گرا را برای توانمندسازی سکونتگاه­های غیر رسمی مناسب می­دانند. در مقالۀ دیگری تحت عنوان «استفاده از GIS در توانمندسازی سکونتگاه­های غیر رسمی، نقش و تأثیر آن بر جامعه و حکومت»، دیدگاه مدل پایه­ای برای توانمندسازی ساختمان سکونتگاه­های غیررسمی ارزیابی شده است. در این ارزیابی، بهترین روش برای توانمندسازی، استفاده از یک سیستم اطلاعات فضایی که از طریق GIS عمل می­کند، است (آبووت، 2002: 317-313). در مقالۀ دیگری با عنوان «تدارک خدمات شهری در سکونتگاه غیر رسمی: مطالعۀ موردی کامپونگ پناس تانقول در جاکارتا»، زندگی مردم زیر فشار تهدید و کمبود ساختارها را بررسی کرده و به این نتیجه رسیده است که مفهوم و ادراک مثبتی از امنیت تصدیزمین، مهمترین تقویت و تشویق جامعه برای سرمایه­گذاری کردن در چنین سکونتگاه­هایی است و معتقدند که سازمان­های غیر دولتی (NGOs) مهمترین نقش را در جابجایی منابع و به وجود آوردن اطمینان در سکونتگاه­های در حال توسعه را دارند (وینایانتی و لانگه، 2004: 65-41).

در ایران پیران در مقاله­ای با عنوان «آلونک نشینی در ایران، دیدگاه­های نظری با نگاهی به شرایط ایران»، دیدگاه­های موجود در جهان را در مورد اسکان غیر رسمی، تشریح کرده­اند و در «مجموعه مقالات حاشیه نشینی و اسکان غیر رسمی» (دوجلد) منتشر شده در دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی تهران، بیشتر متخصصان اسکان غیر رسمی مقالاتی راجع به این موضوع تهیه کرده­اند. در زمینۀ سیاست‌های مسکن نیز پورمحمدی در کتاب «برنامه­ریزی مسکن» سیاست­های ایران و جهان را در مورد مسکن مورد توجه قرار داده­ و همچنین وزارت مسکن و شهرسازی «مطالعات طرح جامع مسکن» را در فصلنامه اقتصاد مسکن بررسی کرده­اند.

 

1-5- سوال‌ها و فرضیه‌ها

دستیابی به شناختی مناسب از وضعیت مسکن در محلات چهارگانه مستلزم پاسخگویی به پرسش­های زیر است:

- در شرایط فعلی وضعیت سکونت در محلات مورد نظر چگونه است و چه عواملی باعث ایجاد وضعیت نامناسب سکونت در این محلات شده است؟

- برای حل مشکلات مسکن در این سکونتگاه­ها چه راهکارهایی وجود دارد؟

براین اساس فرضیه­های پژوهش عبارت است از:

- به نظر می رسد استقرار گروه­های مهاجر و کم درآمد از عوامل مهم وضعیت نامناسب مسکن در محلات مورد نظر است.

- به نظر می­رسد عدم فعالیت و نظارت کافی سازمان­های مختلف و کمبود خدمات رسانی عمومی از دلایل مهم ایجاد شرایط نامناسب سکونتی در محلات مورد نظر است و روحیۀ مشارکت پذیری و رضایت نسبی ساکنان از سکونت در محلات می­تواند شرایط مناسبی را برای تدوین راهبردهای ساماندهی و بهبود وضعیت سکونت در محلات مورد نظر فراهم سازد.

 

1-6- روش پژوهش

پژوهش حاضر ماهیت کاربردی دارد و روش حاکم بر آن از نوع توصیفی- تحلیلی است. اطلاعات مورد نیاز به روش اسنادی (کتابخانه­ای) و مطالعات میدانی از طریق پرسشنامه گردآوری شده است. جامعۀ آماری مورد نظر جمعیت ساکن چهار سکونتگاه واقع در حریم 5 تا 10 کیلومتری نیروگاه اتمی بوشهر شامل: رونی، سرتل، تنگک صفری و تنگک محمد جعفراست که بر اساس سرشماری سال 1385 برابر با 4093 نفر است. حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران برای هر یک از محله های مورد نظر برآورد گردیده است که در جدول شمارۀ 1 نشان داده شده است. در این پژوهش واحد تحلیل ما خانوارها هستند و پرسشنامه­ها توسط سرپرست خانوار تکمیل گردیده است.

 

 

جدول شمارۀ 1:فراوانی و درصد پاسخگویان به تفکیک سکونتگاه

سکونتگاه

جمعیت

فراوانی پاسخگویان

درصد پاسخگویان

رونی

1607

138

5/39

سرتل

1451

112

1/32

تنگک محمد جعفر

672

55

8/15

تنگک زنگنه

363

44

6/12

جمع

4093

349

100

 

 

پس از تکمیل و جمع آوری پرسش­نامه­ها، اطلاعات حاصل از پرسشنامه­ها را وارد نرم افزار SPSS نموده و داده­ها متناسب با اهداف مورد نظر تحلیل گردیده و نتایج به صورت فراوانی و درصد و میانگین در جداول مختلف ارایه گردیده است.

 

 

1-7- معرفی متغیرها و شاخص­ها

برای بررسی وضعیت مسکن در سکونتگاه­های مورد نظر به طور کلی دو دسته از شاخص­های کمی شامل: وضعیت اقتصادی خانوارهای نمونه، تعداد خانوار در واحد مسکونی، تعداد نفر در واحد مسکونی، تعداد اتاق در واحد مسکونی، تعداد طبقات ومساحت زمین، عمر بنای واحد مسکونی و شاخص­های کیفی شامل: نوع مصالح، وضعیت پروانۀ ساخت و ساز، نحوۀ تصرف، شیوۀ ساخت، تسهیلات موجود در واحد مسکونی، برخورداری از خدمات اساسی (آب، برق، گاز یا فاضلاب)، آب گرفتگی معابر، رفت و روب معابر، و میزان فعالیت سازمان‌های مختلف از جمله شهرداری، ادارۀ مخابرات، ادارۀ برق، ادارۀ آب و ادارۀ گاز مورد بررسی قرار گرفته است.

 

1-8- قلمرو پژوهش

شهر بوشهر در عرض 28 درجه و 59 دقیقه و طول 50 درجه و 51 دقیقه قرار دارد (مهندسان مشاور شهر و برنامه،2:1387). این شهر به صورت شبه ­جزیره است و از تمام جهات به­ دریا منتهی است و تنها از قسمت شرق به واسطۀ محور بوشهر- شیراز با خشکی ارتباط دارد (مهندسان مشاور داض، 1:1368).

 

 

 

شکل شماره 1: نقشۀ موقعیت فضایی استقرار شهر بوشهر در کشور واستان بوشهر

مأخذ: سازمان مسکن و شهرسازی بوشهر 1390، ترسیم: نگارندگان

 

 

شبه جزیرۀ بوشهر در ساحل شمالی خلیج فارس با ابعاد تقریبی 20 کیلومتر در 8 کیلومتر استقرار یافته است. بخش شمالی و غربی آن محدود به دریا و بخش شرقی آن در نیمۀ شمالی محدود به اراضی پست و آبگیر و بخش جنوبی نیز به دریا منتهی می‌گردد. به استثنای پهنۀ مربوط به دماغۀ شمالی و حوزۀ میانی تا جنوبی پهنۀ کوچکی از اراضی مرکزی شبه جزیرۀ بوشهر جزو اراضی پست محسوب می­شود و شیب عمومی آن کمتر از 2 درصد است (مهندسان مشاور شهر و برنامه 9:1387).چهار سکونتگاه رونی، سرتل، تنگک صفری و تنگک محمد جعفر در قسمت جنوبی شهر بوشهر و در حریم 5 تا 10 کیلومتری نیروگاه اتمی واقع شده‌اند که در شکل شمارۀ 1 نشان داده شده است.

2- مفاهیم، دیدگاه­ها و مبانی نظری

2-1- تعاریف و مفاهیم

مسکن: مسکن مکانی فیزیکی است و به عنوان سرپناه، نیاز اولیه و اساسی خانوار به حساب می­آید. در این سر پناه نیازهای اولیه خانواده مانند: خوراک، استراحت و حفاظت در برابر شرایط جوی تأمین می‌شود (اهری و دیگران،1367: 7). مسکن معادل کلمۀ لاتین Housing، به عنوان یک پناهگاه است. علاوه بر این به یک «دستاورد» و یا یک «فرآیند» گفته می­شود که در بر گیرندۀ فضای فیزیکی درون و بیرون از ساختمان­هاست که خانواده­ها در آن زندگی و رشد می­کنند و سپس رو به زوال می­روند (سیف‌الدینی، 1385: 165). مسکن علاوه بر مکان‌گزینی، کل محیط مسکونی را نیز در بر می­گیرد که شامل کلیۀ خدمات و تسهیلات ضروری مورد نیاز برای بهزیستی خانواده و طرح­های اشتغال، آموزش و بهداشت افراد است. در واقع تعریف و مفهوم عام مسکن یک واحد مسکونی نیست، بلکه محیط مسکونی را شامل می­گردد. به عبارت دیگر مسکن چیزی بیش از یک سرپناه صرفاً فیزیکی است و کلیه خدمات و تسهیلات عمومی لازم برای بهزیستی انسان را شامل می­شود و باید حق تصرف نسبتاً طولانی و مطمئن برای استفاده کنندۀ آن فراهم باشد (پورمحمدی،1382:30).

ساماندهی: سامان به معنی ترتیب و اسباب و آرایش و به مرور ساختن چیزها و کارها و نظام و رواج آن و سامان دادن به معنی نظم و ترتیب و سر و صورت دادن است (دهخدا، 1345: 190-188). در ساماندهی با یک سازمان کارکردی- فضایی سر و کار داریم که پس از شناخت این سازمان و با توجه به اهداف مد نظر و با لحاظ نقاط ضعف و قوت و همچنین امکانات به تجدید آن پرداخته می‌شود (خاکساری،1383: 129). بنابراین، ساماندهی را می‌توان به مجموعۀ فعالیت­هایی اطلاق کرد که به ارتقای و بهبود وضعیت کالبدی و کارکردی یک محیط منجر می­گردد و هدف نهایی آن بهبود شرایط زیست و محیط سکونت انسان­هاست.

سکونتگاه غیر رسمی: اسکان غیر رسمی تبلور کالبدی- فضایی نابرابری­های اجتماعی- اقتصادی است که از روابط نابرابر انسان و محیط جغرافیایی نشأت می­گیرد (حکیمی، 1386: 105)؛ لذا جهت از بین بردن این پدیده باید اقشار تهی دست جامعه را همواره مد نظر داشت. در صورتی که در مطالعات شهر، ساکنان این جوامع را نادیده بگیریم و یا حتی، تنها اثرات منفی این پدیده را ببینیم و توان­های آن را فراموش کنیم، حرکت به سوی تباه شهری و مرده شهری را تسهیل بخشیده­ایم (میره،1384: 4). در ایران به دلیل ویژگی­های دوران گذار، رشد کلان‌شهرها همچنان ادامه دارد. هر چند با به کارگیری ابزار برنامه­ریزی به صورت محدود و تحدید رشد هستۀ اصلی، جمعیت مهاجر به شهرک‌های اقماری پیرامونی هدایت می­شوند، اما عدم وجود برنامه­ریزی جامع و همه جانبه شرایط یکسانی را از نظر سکونت در کانون­های پیرامونی در مقایسه با کانون اصلی فراهمنمی­سازد، به ویژه از نظر دسترسی به تجهیزات و امکانات شهری، ضمن آن که عدم تعادل­های دوران گذر در قطبی شدید در درون جامعه شهری نیز قابل مشاهده است (حبیبی و اهری، 1383: 14).

اسکان غیر رسمی یکی از نمودهای بارز فقر شهری است که درون یا مجاورت شهرها (به ویژه شهرهای بزرگ) به شکلی خودرو، فاقد مجوز ساختمان و برنامه­ریزی رسمی شهرسازی، با تجمّعی از اقشار کم درآمد و سطح نازلی از کمیّت و کیفیّت زندگی شکل می­گیرد و با عناوینی همچون حاشیه نشینی، اسکان غیر رسمی، سکونتگاه­های خودرو شناخته می شود (هاروی، 72:1376). مشخصّه­های اصلی چنین مناطقی عواملی نظیر فقدان خدمات پایه و اساسی، فقدان امنیّت تصرّف زمین، سکونت خانوارهای کم درآمد و وابستگی شدید به فرصت‌های شغلی غیر رسمی هستند (صرّافی، 6:1381). مطالعات اخیر نشان داده است که از میان این مشخّصه­ها، شاخص فقدان امنیّت تصرّف زمین، تأثیرات منفی زیادی بر مسایل اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و روانی خانوارهای ساکن در اسکان­های غیر رسمی دارد، به طوری که در ادبیّات شهرسازی امروزه به عنوان شاخص محرومیّت در اسکان­های غیر رسمی یاد می شود (هابیت، 2003: 23).

مرور ادبیّات اسکان­های غیر رسمی در ایران نشان می‌دهد که شکل گیری اسکان­های غیر رسمی در ایران، مربوط به دهه­های بعد از سال 1345 است. رشد شتابان جمعیّت و تحوّلات ساختاری نظام اقتصادی روستایی ایران بعد از سال­های 1345 سبب مهاجرت جمعیّت روستایی به شهرها گردید. در این میان، بیشتر مهاجران که توانایی مالی و اقتصادی استقرار و سکونت در محدودۀ قانونی شهر را نداشتند، بر ای تأمین سرپناه خود به ویژه در شهرهای بزرگ به حاشیه یا مناطق غیرقانونی شهرها هجوم آوردند (لاکویان، 31:1364).

شاخص‌های مسکن: برای شناخت مسکن شاخص‌های مختلفی به کار می­رود که به طور کلی به دو دسته کمی و کیفی تقسیم می­شوند، لیکن همانگونه که قبلاً نیز در بحث مسکن مناسب ذکر شد، دسترسی به خدمات اساسی نیز از شاخص­های اصلی مسکن و نشان دهنده کیفیت واحدهای مسکونی هستند. در جدول شمارۀ 1 وضعیت برخی از شاخص­های اصلی مسکن در کشورهای توسعه یافته (درآمد بالا) و در حال توسعه (درآمد پایین) در مقایسه با محلات چهارگانۀ واقع در محدوده 5 تا 10 کیلومتری نیروگاه اتمی ارایه شده است.


جدول شمارۀ 1 :مقایسۀ وضعیت شاخص‌های مسکن در کشورهای با درآمد بالا و پایین

کشور

شاخص

کشورهای با درآمد بالا

کشورهای با درآمد پایین

محلات چهارگانه

خانوار در واحد مسکونی

01/1

2/1

33/1

نفر در اتاق

66/0

47/2

45/4

زیربنای سرانه مسکونی

35

09/6

54/65

مساکن با دوام

100

67

3/87

واحدهای دارای آب لوله کشی (درصد)

100

56

8/98

بعد خانوار

5/2

5

04/4

اتاق در واحد مسکونی

2/5

2

39/2

تصرف ملکی(درصد)

51

33

3/85

واحدهای مسکونی زیر استاندارد (بدون حمام و توالت به درصد)

2

6/26

4

منبع: 1- مرکز اسکان بشر سازمان ملل متحد و بانک جهانی (1991) 2- برداشت­های میدانی نگارندگان

 

 

 

 

 

 

 


3- بحث

3-1- وضعیت اقتصادی خانوارهای نمونه

برای بررسی وضعیت اقتصادی ساکنان محلات مورد نظر از شاخص متوسط درآمد ماهیانۀ شغل فعلی سرپرست خانوارها استفاده شده است. در جدول شمارۀ 2 متوسط درآمد ماهیانۀ شغل فعلی سرپرست خانوارها نشان داده شده است. بر اساس این جدول حداقل درآمد ماهانه 1000000 ریال و حداکثر آن 17000000 ریال است که البته تعداد موارد بالای 5000000 ریال اندک بوده و در مجموع 3 درصد کل افراد سرپرست خانوار دارای این میزان درآمد در ماه هستند. بیشترین فراوانی درآمدی در گروه درآمدی 2000000 تا 2500000 ریال دیده می­شود اما همچنان که در جدول مشاهده می­شود میزان درآمد 2500000 تا 3000000 ریال نیز از فراوانی زیادی برخوردار است.

براساس میانگین کل درآمد، متوسط درآمد افراد سرپرست خانوار در مجموع در حدود 3000000 ریال است که در سطح محله­های سرتل و رونی میانگین درآمده نزدیک به میانگین کل بوده اما در محلۀ تنگک محمد جعفر و زنگنه تفاوت معنادارتری بین میانگین کل و میانگین درآمدی وجود دارد. در مجموع افرادی که کمتر از 1500000 ریال درآمد دارند دارای فراوانی کمتری هستند.

 

 

جدول شمارۀ 2: متوسط درآمد ماهانۀ شغلی فعلی سرپرست خانوار به تفکیک محله­ها

درآمد برحسب میلیون ریال

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

 

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

1.5- 1

7

3

1

4/0

11

8/4

6

6/2

25

8/10

2-1.5

8

5/3

17

4/7

4

7/1

7

3

36

6/15

2.5-2

15

5/6

14

1/6

13

6/5

10

3/4

52

5/22

3-2.5

22

5/9

18

8/7

5

2/2

5

2/2

50

6/21

3.5-3

10

3/4

8

5/3

2

9/0

2

9/0

22

5/9

4-3.5

14

1/6

6

6/2

2

9/0

0

0

22

5/9

5-4

9

9/3

3

3/1

2

9/0

3

3/1

17

4/7

بیشتر از 5

5

2/2

1

4/0

1

4/0

0

0

7

3

جمع کل

90

39

68

4/29

40

3/17

33

3/14

231

100

میانگین

330911

301544

255750

251212

297865

                             

 


3-2- وضعیت واحدهای مسکونی محلات چهارگانه با تأکید بر شاخص­های مسکن

3-2-1- تعداد خانوار در واحد مسکونی: یکی از مهم‌ترین شاخص­های کمی برای شناخت وضعیت مسکن شاخص تعداد خانوار در واحد مسکونی است و به هر میزان مقدار آن کوچکتر باشد نشان دهندۀ مطلوبیت بالاتر وضعیت مسکن است. در چهار محله مورد نظر به طور میانگین 33/1 خانوار در هر واحد مسکونی زندگی می­کنند که میزان این شاخص در مقایسه با مقدار نظیر آن برای مناطق شهری کشور در سال 1385 که برابربا 08/1 است دارای وضعیت نامساعدی است.

 

 

جدول شمارۀ 3:تعداد خانوار در واحد مسکونی

تعداد خانوار

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

1

111

9/31

75

6/21

49

1/14

42

1/12

277

6/79

2

18

2/5

28

8

4

1/1

1

3/0

51

7/14

3

5

4/1

5

4/1

2

6/0

1

3/0

13

7/3

4

2

6/0

1

3/0

0

0

0

0

3

9/0

6

1

3/0

1

3/0

0

0

0

0

2

6/0

8

0

0

1

3/0

0

0

0

0

1

3/0

14

0

0

1

3/0

0

0

0

0

1

3/0

جمع کل

137

4/39

112

2/32

55

8/15

44

6/12

348

100

میانگین

28/1

59/1

14/1

07/1

33/1

 


3-2-2- تعداد نفر در واحد مسکونی: شاخص تعداد نفر واحد مسکونی به گونه­ای است که هر چقدر کمتر باشد، نشان دهندۀ مطلوبیت بهتر وضعیت مسکن است. در محلات چهارگانۀ مورد نظر به طور میانگین 45/4 نفر در هر واحد مسکونی زندگی می‌کنند که در مقایسه با میانگین مناطق شهری کشور در سال 1385 که برابر 19/4 است (عربی بلاغی، 1386: 72-70)، دارای وضعیت نا مساعدتری است.

 

 

جدول شمارۀ 4: تعداد نفر در واحد مسکونی به تفکیک محله­ها

تعداد

افراد

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمدجعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

1

2

6/0

3

9/0

1

3/0

1

3/0

7

2

2

13

7/3

12

4/3

3

9/0

3

9/0

31

9/8

3

28

8

15

3/4

19

4/5

12

4/3

74

2/21

4

30

6/8

26

4/7

12

4/3

11

2/3

79

6/22

5

38

9/10

21

6

12

4/3

9

6/2

80

9/22

6

17

9/4

14

4

1

3/0

3

9/0

35

10

7

4

1/1

8

3/2

5

4/1

2

6/0

19

4/5

8

5

4/1

8

3/2

2

6/0

2

6/0

17

9/4

9

0

0

3

9/0

0

0

1

3/0

4

1/1

10

1

3/0

1

3/0

0

0

0

0

2

6/0

12

0

0

1

3/0

0

0

0

0

1

3/0

جمع کل

138

5/39

112

1/32

55

8/15

44

126

349

100

میانگین

36/4

76/4

16/4

29/4

45/4

 


3-2-3- تعداد اتاق در واحد مسکونی: 3/11 واحدهای مسکونی محلات چهارگانه دارای 1 اتاق و 3/50 درصد از واحدها دارای 2 اتاق هستند که مجموعاً 6/61 درصد را به خور اختصاص می ­دهد. حال آنکه، در مناطق شهری کشور واحدهای دارای 1 و 2 اتاق تنها 24% واحدها راتشکیل می­دهد. بنابراین ساکنان محلات چهارگانه مورد نظر در مقایسه با میانگین مناطق شهری کشور تعداد اتاق­های کمتری در اختیار دارند.

 

 

جدول شمارۀ 5: تعداد اتاق­های واحد مسکونی به ثفکیک محله­ها

تعداد اتاق­ها

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

1

8

3/2

13

8/3

13

8/3

5

5/1

39

3/11

2

57

6/16

63

3/18

31

9

22

4/6

173

3/50

3

53

4/15

25

3/7

9

6/2

14

¼

101

4/29

4

14

1/4

6

7/1

2

6/0

2

6/0

24

7

5

3

9/0

0

0

0

0

0

0

3

9/0

6

1

3/0

1

3/0

0

0

1

3/0

3

9/0

7

1

3/0

0

0

0

0

0

0

1

3/0

جمع کل

137

8/39

108

4/31

55

16

44

8/12

344

100

میانگین

66/2

26/2

2

38/2

39/2

 


3-2-4- مساحت زمین: میانگین مساحت زمین مربوط به محله­های مورد نظر به طور میانگین 68/291 مترمربع است. بررسی میانگین مساحت زمین بر اساس پروانه­های ساختمانی صادره برای احداث بنای مسکونی در نقاط شهری استان بوشهر در سال 1388 برابر با 367 متر مربع است (سالنامۀ آماری استان بوشهر،1388). بنابراین مقایسۀ مساحت زمین محلات چهارگانه با میانگین مساحت مسکن در نقاط شهری استان نشانگر آن است که از وضع مطلوب­تری برخوردار هستند.

 

 

جدول شمارۀ 6: مساحت کل زمین واحد مسکونی به تفکیک محله­ها

مساحت کل بر حسب مترمربع

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

100-50

15

4/4

7

1/2

12

5/3

2

6/0

36

6/10

200-101

42

4/12

45

2/13

21

2/6

9

6/2

117

4/34

300-201

38

2/11

19

6/5

9

6/2

9

6/2

75

1/22

400-301

20

9/5

21

2/6

5

5/1

6

8/1

52

3/15

500-401

10

9/2

6

8/1

2

6/0

8

4/2

26

6/7

1000-500

12

5/3

13

8/3

2

6/0

5

5/1

32

4/9

1000 به بالا

0

0

0

0

1

3/0

1

3/0

2

6/0

جمع کل

137

3/40

111

6/32

52

3/15

40

8/11

340

100

میانگین

50/283

63/292

235

70/390

68/291

 


3-2-5- عمر بنای واحد مسکونی: بر اساس مطالعات صورت گرفته حدود 5/63 درصد ساختمان­های موجود کمتر از یک سال تا 10 سال قدمت دارند، اما بیشتر این ساختمان­ها از مصالح کم دوام و غیر استاندارد و بدون نظارت مهندسان متخصص ساخته شده­اند و نیاز به مقاوم سازی و مرمت دارند.

 

 

جدول شمارۀ 7: عمر بنای واحد مسکونی به تفکیک محله‌ها

عمر بنا بر حسب سال

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

کمتر از یک سال

7

1/2

3

9/0

3

9/0

0

0

13

9/3

5-1

51

2/15

41

2/12

34

1/10

13

9/3

139

4/41

10-6

34

1/10

13

9/3

5

5/1

9

7/2

61

2/18

15-11

13

9/3

10

3

2

6/0

5

5/1

30

9/8

20-16

14

2/4

10

3

2

6/0

5

5/1

31

2/9

25-21

4

2/1

8

4/2

1

3/0

5

3/0

18

4/5

30-26

6

8/1

9

7/2

1

3/0

1

3/0

17

1/5

بالای 30 سال

7

1/2

13

9/3

4

2/1

3

9/0

27

8

جمع کل

136

5/40

107

8/31

52

5/15

41

2/12

336

100

میانگین

07/11

92/15

34/10

36/14

90/12

 

 

 


3-2-6- نوع مصالح: برای احداث 6/74% از واحدهای مسکونی محلات مورد نظر از بلوک­های سیمانی استفاده شده است و رتبۀ اول را در جدول مورد نظر دارد (جدول شمارۀ 8) و بتن آرمه با حدود 9 درصد در رتبۀ دوم قرار دارد. بقیۀ موارد دارای درصد پایین‌تری در حدود 3 درصد هستند. بنابراین بلوک سیمانی مهمترین مصالح ساختمانی در محله‌های هدف محسوب می­شود.

 

 

جدول شمارۀ 8: نوع مصالح بکار رفته در بنا به تفکیک محله­ها

نوع مصالح

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

اسکلت فلزی

2

6/0

1

3/0

0

0

0

0

3

9/0

بتن آرمه

16

6/4

9

6/2

6

7/1

0

0

31

9/8

آجر و آهن یا سنگ و آهن

1

3/0

0

0

1

3/0

5

4/1

7

2

تمام آجر یا سنگ و آجر

2

6/0

1

3/0

0

0

0

0

3

9/0

بلوک سیمانی

111

32

77

2/22

43

4/12

28

1/8

259

6/74

خشت و چوب یا خشت و گل

1

3/0

9

6/2

3

9/0

0

0

13

7/3

آجر و چوب یا سنگ و چوب

0

0

8

3/2

1

3/0

2

6/0

11

2/3

سایر

4

2/1

6

7/1

1

3/0

9

6/2

20

8/5

جمع کل

137

5/39

111

32

55

9/15

44

7/12

347

100


3-2-7- وضعیت پروانه ساخت و ساز: با توجه به جدول شمارۀ 9 در می­یابیم که درصد زیادی از ساختمان‌ها (7/77%) فاقد پروانه ساخت و ساز است. یکی از مهمترین دلایل ساخت و سازهای بدون پروانه قرارگیری این سکونتگاه­ها در حریم نیروگاه اتمی و نداشتن سند رسمی است و نظارت خاصی از سوی سازمان­های مسؤول صورت نمی­گیرد. بنابراین ساخت و سازهای بدون مجوز و نظارت صورت می­گیرد.

 

 

جدول شمارۀ 9: وضعیت پروانه ساختمان به تفکیک محله­ها

داشتن پروانه

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

ندارد

84

3/25

81

4/24

51

4/15

42

7/12

258

7/77

دارد

51

4/15

22

6/6

0

0

1

3/0

74

3/22

جمع کل

135

7/40

103

31

51

4/15

43

13

332

100

 

 


3-2-8- نحوۀ تصرف: امنیت و احساس ایمنی در تصرف مسکن، بعد مهم و تأثیرگذار اجتماعی و روانی مسکن است، زیرا سبب می­شود خانوارها از نظر دورنمای سکونت خود احساس ایمنی کنند. از سوی دیگر، برای آن که گروه­های کم درآمد در طول زمان وضع مسکن خود را بهبود بخشند، امنیت حق تصرف بسیار حائز اهمیت است (حاتمی نژاد و همکاران، 1385: 138). اکثریت افراد ساکن در محله‌های چهارگانه (3/85 درصد) مالک واحد مسکونی هستند. بیشترین نوع تصرف واحد مسکونی بعد از مالکیت واحد مسکونی، رهن و اجاره با تعداد 1/6 درصد است و این دو نوع تصرف جمعاً 4/91 درصد را به خود اختصاص می­دهند این در حالی است که میانگین سهم مالکیت مسکن برای «خانوارهای شهری کم درآمد» کشور 64% درصد است (پیمان، 1386: 73).سهم بالای تصرف ملکی مسکن در این محدوده به دلیل قیمت کمتر زمین نسبت به سایر مناطق شهر و تفکیک غیر رسمی زمین است و افرادی که قادر به خرید زمین با قیمت بالا در سایر مناطق شهر نیستند به سرمایه­گذاری و خرید زمین در این قسمت از شهر پرداخته­اند.

 

 

جدول شمارۀ 10: نحوۀ تصرف واحد مسکونی به تفکیک محله­ها

نحوۀ تصرف

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

 

 

 

 

 

 

 

 

تعداد

درصد

مالک

115

2/32

92

6/26

46

3/13

42

1/12

295

3/85

اجاره

2

6/0

0

0

5

4/1

1

3/0

8

3/2

رهن کامل

3

9/0

3

9/0

2

6/0

0

0

8

3/2

رهن و اجاره

11

2/3

9

6/2

1

3/0

0

0

21

1/6

در برابر خدمت

1

3/0

0

0

0

0

0

0

1

3/0

رایگان

3

9/0

1

3/0

0

0

1

3/0

5

4/1

سایر

0

0

7

2

1

3/0

0

0

8

3/2

جمع کل

135

39

112

4/32

55

9/15

44

7/12

346

100

 


3-2-9- تعداد طبقات: حدود 5/91 درصد از واحدهای مسکونی در محلات چهارگانه یک طبقه‌اند، و ساختمان‌های 2 طبقه از فراوانی زیادی برخوردار نیست که نزدیک به 8 درصد است.

 

 

 

 

جدول شمارۀ 11: تعداد طبقات واحد مسکونی به تفکیک محله­ها

مساحت کل بر حسب مترمربع

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

1

121

6/35

103

3/30

47

8/13

40

8/11

311

5/91

2

13

8/3

4

2/1

8

4/2

2

6/0

27

9/7

3

1

3/0

0

0

0

0

0

0

1

3/0

4

0

0

0

0

0

0

1

3/0

1

3/0

جمع کل

135

7/39

7

5/31

55

2/16

43

6/12

340

100

میانگین

11/1

03/1

14/1

1/11

09/1

 


3-2-10- شیوۀ ساخت: بر اساس مطالعات صورت گرفته و همچنان که در جدول شمارۀ 12 ارایه شده است اکثریت قریب به اتفاق پاسخگویان در حدود 92 درصد شیوۀ ساخت واحد مسکونی­ خود را بدون نظارت مهندس ساختمان یا معمار و با استفاده از استادکار محلی ذکر کرده­اند. از حدود 9 درصد از افراد که به شیوۀ ساخت با نظارت مهندس اشاره کرده­اند، اکثراً در محلۀ رونی ساکن هستند و به تعداد کمتری در محلۀ سرتل و موارد اندکی نیز در محلۀ تنگک محمد جعفر و تنگک زنگنه ساکن هستند.

 

 

جدول شمارۀ 12: شیوۀ ساخت واحد مسکونی به تفکیک محله­ها

شیوۀ ساخت

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

با نظارت مهندس

20

8/5

8

3/2

1

3/0

1

3/0

30

6/8

بدون نظارت مهندس و با استاد کار محلی

118

34

102

4/29

54

6/15

43

4/12

317

4/91

جمع کل

138

8/39

110

7/31

55

9/15

44

7/12

347

100

 


3-3- تسهیلات موجود در واحد مسکونی

در این قسمت انواع تسهیلات موجود در واحد مسکونی مورد بررسی قرار گرفته است. هریک از تسهیلات موجود در واحدهای مسکونی در جدول شمارۀ 13 مشخص شده است که نشان دهندۀ آن است که در هر محله چه تعداد از افراد به تسهیلات موجود در واحد مسکونی اشاره کرده­اند.

 

 

 

 

جدول شمارۀ 13: تسهیلات موجود در واحد مسکونی به تفکیک محله­ها

نوع تسهیلات

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمدجعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

حمام مستقل

138

5/39

108

9/30

49

14

42

12

337

6/96

توالت مستقل

138

5/39

106

4/30

48

8/13

41

7/11

333

4/95

آشپزخانه مستقل

136

39

104

8/29

49

14

42

12

331

8/94

انباری مستقل

73

9/20

46

2/13

23

6/6

25

2/7

167

9/47

پارکینگ مستقل

88

2/25

45

9/12

22

3/6

17

9/4

172

3/49

 

 

اکثریت افراد در حدود 94 درصد و بیشتر، به وجود تسهیلاتی نظیر حمام مستقل، توالت مستقل و آشپزخانۀ مستقل در واحد مسکونی خود اشاره کرده‌اند. درصد پاسخگویان در سطح محله­ نیز نشان می‌دهد که اکثریت آنها از این تسهیلات در واحد مسکونی خود برخوردار هستند.

وجود انباری مستقل و پارکینگ مستقل در واحد مسکونی از طرف نزدیک به 50 درصد از پاسخگویان اشاره شده است. در سطح محله­ها، درصدها تقریباً نزدیک به درصد کل است، اما در محلۀ تنگک زنگنه یک سوم افراد به داشتن پارکینگ مستقل اشاره کرده‌اند. در محلۀ سرتل نیز در حدود یک سوم از افراد به داشتن تسهیلات پارکینگ مستقل و انباری اشاره کرده­اند. در محلۀ رونی نیمی از افراد از این تسهیلات در در واحد مسکونی­اشان برخوردارند. لازم به ذکر است که در حدود 4/4 درصد از افراد به نبود حمام مستقل و 6/4 درصد به نبود توالت مستقل اشاره کرده­اند که این نشان می­دهد که اگرچه این درصدها در حد پایینی قرار دارند، اما به دلیل اهمیت وجود این تسهیلات در واحد مسکونی می­توان گفت ارقام قابل توجهی هستند.

3-4- برخورداری از خدمات اساسی (آب، برق، گاز یا فاضلاب)

در زمینۀ خدمات و امکانات اساسی و زیربنایی اگرچه مشکل آب در کل شهر بوشهر عمومیت دارد، اما به علت فراوانی ساخت و سازهای غیر رسمی و شکل گیری بافت­های ارگانیک با معابر باریک، توسعۀ سایر امکانات زیربنایی در این محله­ها نیز با مشکل مواجه است. در جدول شمارۀ 14 مشاهده می­کنیم که در حدود 99 درصد افراد به وجود انشعابات آب در واحد مسکونی خود اشاره کرده­اند. فقط در دو محلۀ سرتل و رونی درصد اندکی از افراد اشاره کرده­اند که دارای انشعاب آب نیستند اما در محلۀ تنگک محمد جعفر و تنگک زنگنه همۀ افراد اظهار داشته­اند که دارای انشعاب آب هستند. اگرچه درصد اندکی اظهار داشته­اند که دارای انشعاب آب نیستند، اما با توجه به اهمیت وجود آب در زندگی می­توان گفت که همین موارد اندک نیز می­تواند قابل توجه باشد.

در زمینۀ انشعاب برق در حدود 96 درصد پاسخگویان اظهار داشته­اند که واحد مسکونی آنها از چنین زیرساختی برخوردار است. در محلۀ تنگک زنگنه همۀ پاسخگویان اشاره کرده­اند که دارای انشعاب برق هستند و در بقیۀ محله­ها در حدود یک درصد از پاسخگویان اظهار داشته­اند که دارای انشعاب برق نیستند.

انشعاب تلفن نیز از جمله زیرساخت­های ضروری واحد مسکونی است که در حدود 10 درصد از افراد اظهار داشته­اند که واحد مسکونی آنها از چنین زیرساختی برخوردار نیست. در محلۀ تنگک محمد جعفر پاسخگویان کمتر از محله­های دیگر به وجود انشعاب تلفن اشاره کرده­اند. در محلۀ تنگک زنگنه اکثر قریب به اتفاق افراد اشاره کردند که دارای انشعاب تلفن هستند. در محلۀ سرتل نیز در حدود 4 درصد افراد اظهار داشته­اند که دارای انشعاب تلفن نیستند.

 

 

جدول شمارۀ 14: خدمات اساسی موجود در واحد مسکونی به تفکیک محله­ها

نوع خدمات

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

انشعاب برق

131

8/37

106

5/30

51

7/14

44

7/12

332

7/95

انشعاب آب

133

3/38

111

32

55

9/15

44

7/12

343

8/98

انشعاب فاضلاب

1

3/0

0

0

0

0

0

0

1

3/0

انشعاب تلفن

127

9/36

97

2/28

9/11

9/11

43

5/12

308

5/89

 


3-5- وضعیت محیط مسکونی و فعالیت سازمان‌های مختلف

3-5-1- بررسی وضعیت شبکۀ معابر و نحوۀ دفع فاضلاب و آبهای سطحی: به طور کلی محلات مورد نظر به لحاظ پوشش شبکۀ معابر وضعیت مناسبی ندارند. وضعیت نامناسب پوشش معابر یکی از مشکلات این سکونتگاه­ها محسوب می­شود. بر اساس جدول شمارۀ 15، 6/63 درصد از ساکنان این محله­ها وضعیت پوشش شبکۀ معابر را بد و خیلی بد ارزیابی نموده­اند. 33 درصد نیز وضعیت را از این نظر، متوسط تا خوب دانسته­اند. بر اساس نظر ساکنان، در بین این چهار محله به لحاظ پوشش معابر، محلۀ رونی وضعیت مناسبی دارد که به آسفالت معابر آن مربوط می‌شود که با همکاری مردم صورت پذیرفته است. ساکنان محلۀ تنگک محمد جعفر و تنگک زنگنه وضعیت پوشش معابر را غالباً خیلی بد اعلام نموده­اند. در محلۀ سرتل نیز بیشتر پاسخگویان وضعیت پوشش معابر را بد تا خیلی بد دانسته‌اند که نشان دهندۀ مشکلات بسیاری است که ساکنان محله­های سرتل، تنگک محمد جعفر و تنگک زنگنه از این نظر دارند.

 

 

 

جدول شمارۀ 15: ارزیابی وضعیت پوشش شبکۀ معابر از دیدگاه ساکنان به تفکیک محله­ها

وضعیت

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

عالی

11

2/3

1

3/0

0

0

0

0

12

4/3

خوب

62

8/17

1

3/0

0

0

0

0

63

1/18

متوسط

41

7/11

10

9/2

1

3/0

0

0

52

9/14

بد

14

4

15

3/4

1

3/0

5

4/1

35

10

خیلی بد

10

9/2

85

4/24

53

2/15

39

2/11

187

6/53

جمع کل

138

5/39

112

1/32

55

8/15

44

6/12

349

100

 


3-5-2- آب گرفتگی معابر: آب گرفتگی معابر نیز از جمله مشکلات محله­های مورد نظر است. در نظر سنجی از پاسخگویان به طور کلی 1/50 درصد به وجود مشکل و 9/49 درصد نیز به عدم وجود مشکل در زمینۀ آب گرفتگی در سطح محلات اشاره کرده‌اند. ساکنان این محله­ها در خصوص دلایل آب گرفتگی به مواردی نظیر آسفالت نبودن معابر، عدم پیش بینی لازم برای دفع آب­های سطحی و انتقال پساب ناشی از شستشو به معابر اشاره کرده­اند که در جدول شمارۀ 17 ارایه گردیده است.

 

 

جدول شمارۀ 16: وجود مشکل آب گرفتگی معابر به تفکیک محله­ها

مشکل آب گرفتگی در معابر

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

وجود مشکل

50

6/14

65

19

32

3/9

25

3/7

172

1/50

نبود مشکل

87

4/25

44

8/12

22

4/6

18

2/5

171

9/49

جمع کل

137

9/39

109

8/31

54

7/15

43

5/12

343

100

 

جدول شمارۀ 17: دلایل آب گرفتگی معابر به تفکیک محله­ها

ردیف

دلایل اعلام شده

رونی

سرتل

تنگک محمدجعفر

تنگک زنگنه

1

آسفالت نبودن معابر

21

5

0

0

2

عدم احداث مسیرهای دفع آب­های سطحی

20

13

7

7

3

انتقال فاضلاب منازل به معابر عمومی

10

26

0

4

4

بی توجهی به مسیر آبراهه­ها در فعالیت­های عمرانی

0

1

0

1

5

تجمع زباله در جوی­های آب

1

0

0

0

6

نبود سیستم فاضلاب شهری

1

0

0

0

7

احداث دیوار پادگان در مسیر شیب عمومی و بسته شدن راه مسیل­ها

1

0

0

0

 

 

 

 


3-5-3- رفت و رو در معابر: رفت و رو در معابر توسط کارگران شهرداری در محله­های مورد نظرکمتر دیده می­شود به طوری که 2/86 درصد ساکنان این محله­ها اظهار داشته­اند که محلات چهارگانۀ موردنظر از خدمات رفت و رو توسط کارگران شهرداری بی بهره هستند.

 

 

جدول شمارۀ 18: رفت و رو در معابر توسط کارگران شهرداری به تفکیک محله­ها

ایجاد مشکل

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

بلی

31

9/8

15

3/4

0

0

2

6/0

48

8/13

خیر

107

7/30

96

6/27

55

8/15

42

6/0

300

2/86

جمع کل

138

7/39

111

9/31

55

8/15

44

6/12

8/34

100

 


3-6- نگرش ساکنان به نهادهای خدمات رسان: در این قسمت میزان فعالیت و خدمات نهادها و ادارات مختلف از جمله شهرداری، ادارۀ آب و فاضلاب، ادارۀ برق، و مخابرات مورد بررسی قرار گرفته است که در جداول شمارۀ 19 تا 23 ارایه گردیده است.

 

 

جدول شمارۀ 19: ارزیابی میزان فعالیت­ها و خدمات شهرداری در ارتباط با حل مشکلات و بهبود وضعیت محله به تفکیک محله­ها

نظر افراد

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

خیلی زیاد

2

6/0

0

0

0

0

0

0

2

6/0

زیاد

12

4/3

1

3/0

0

0

0

0

13

7/3

متوسط

61

5/17

41

7/11

1

3/0

5

7/1

108

9/30

کم

42

12

36

3/10

4

1/1

6

7/1

88

2/25

خیلی کم

21

6

34

7/9

50

3/14

33

5/9

138

5/39

جمع کل

138

5/39

112

1/32

55

8/15

44

6/12

349

100

 

 

 

جدول شمارۀ 20: ارزیابی میزان فعالیت‌ها و خدمات سازمان آب و فاضلاب در ارتباط با حل مشکلات و بهبود وضعیت محله به تفکیک محله­ها

نظر افراد

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

خیلی زیاد

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

زیاد

13

7/3

2

6/0

2

6/0

1

3/0

18

2/5

متوسط

50

4/14

35

1/10

6

7/1

6

7/1

97

9/27

کم

41

8/11

31

9/8

8

3/2

22

3/6

102

3/29

خیلی کم

33

5/9

44

6/12

39

2/11

15

3/4

131

6/37

جمع کل

137

4/39

112

2/32

55

8/15

44

6/12

348

100

 

جدول شمارۀ 21: ارزیابی میزان فعالیت­ها و خدمات ادارۀ برق در ارتباط با حل مشکلات و بهبود و ضعیت محله به تفکیک محله‌ها

نظر افراد

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

خیلی زیاد

0

0

0

0

1

3/0

0

0

1

3/0

زیاد

22

3/6

5

4/1

0

0

6

7/1

33

5/9

متوسط

51

7/14

47

5/13

10

9/2

23

6/6

131

8/37

کم

42

1/12

37

7/10

5

4/1

7

2

91

2/26

خیلی کم

23

6/6

22

3/6

39

2/11

7

2

91

2/26

جمع کل

138

8/39

111

32

55

9/15

43

4/12

347

100

 

جدول شمارۀ 22: ارزیابی میزان فعالیت­ها و خدمات ادارۀ مخابرات در ارتباط با حل مشکلات و بهبود وضعیت محله به تفکیک محله­ها

نظر افراد

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

خیلی زیاد

0

0

2

6/0

7

2

10

9/2

19

5/5

زیاد

41

8/11

35

1/10

11

2/3

22

4/6

109

5/31

متوسط

65

8/18

47

6/13

14

4

7

2

133

4/38

کم

12

5/3

19

5/5

3

9/0

3

9/0

37

7/10

خیلی کم

17

9/4

9

6/2

20

8/5

2

6/0

48

9/13

جمع کل

135

39

112

4/32

55

9/15

44

7/12

346

100

جدول شمارۀ 23: ارزیابی میزان فعالیت­ها و خدمات ادارۀ گاز در ارتباط با حل مشکلات و بهبود وضعیت محله به تفکیک محله­ها

نظر افراد

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

خیلی زیاد

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

زیاد

0

0

2

6/0

0

0

0

0

2

6/0

متوسط

8

5/2

6

9/1

2

6/0

3

9/0

19

6

کم

4

3/1

12

8/3

0

0

12

8/3

28

8/8

خیلی کم

120

7/37

89

28

53

7/16

7

2/2

269

6/84

جمع کل

132

5/14

109

3/34

55

3/17

22

9/6

318

100

 


3-7- میزان رضایت ساکنان محله­ها از شرایط زندگی کنونی: نزدیک به نیمی از افراد از وضعیت زندگی در این محلات راضی بوده و تعداد زیادی هم در حد متوسط رضایت دارند. همچنان که در جدول 24 مشاهده می­شود افرادی که رضایت خیلی کم دارند نیز زیاد است، اما کمتر از دیگر موارد است. در سطح محله­ها در محلۀ تنگک محمد جعفر و زنگنه بیشتر افراد در حد متوسط رضایت دارند. در مجموع نزدیک به نیمی از افراد از زندگی در محله­های چهارگانه نسبتاً رضایت دارند.


 

جدول شمارۀ 24 : میزان رضایت پاسخگویان از زندگی در محلۀ مسکونی به تفکیک محله­ها

نظر افراد

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

خیلی زیاد

43

3/12

10

9/2

5

4/1

2

6/0

60

2/17

زیاد

59

9/16

37

6/10

8

3/2

8

3/2

112

1/32

متوسط

25

2/7

39

2/11

30

6/8

17

9/4

111

8/31

کم

6

7/1

13

7/3

3

9/0

8

3/2

30

6/8

خیلی کم

5

4/1

13

7/3

9

6/2

9

6/2

36

3/10

جمع کل

138

5/39

112

1/32

55

8/15

44

6/12

349

100

 


3-8- تصور آیندۀ خوب محلۀ سکونت از دیدگاه پاسخگویان: همچنان که در جدول شمارۀ 24 مشاهده می­شود اکثریت افراد آیندۀ خوبی را برای محلۀ سکونت خود تصور می­کنند و درصد افرادی که آیندۀ خوبی را تصور نمی­کنند، نسبت به افرادی که آیندۀ خوبی را متصور هستند نسبتاً کم است و این وضعیت در سطح محله­ها نیز به همان صورت وجود دارد.

 

 

 

 


جدول شمارۀ 25: دیدگاه پاسخگویان دربارۀ آیندۀ خوب محله به تفکیک محله­ها

تصور آیندۀ خوب

محلۀ پاسخگو

جمع کل

رونی

سرتل

تنگک محمد جعفر

تنگک زنگنه

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

بلی

128

37

87

1/25

35

1/10

34

8/9

284

1/82

خیر

9

6/2

25

2/7

18

2/5

10

9/2

62

9/17

جمع کل

137

6/39

112

4/32

53

3/15

44

7/12

346

100

 


3- 9- آزمون فرضیات

فرضیۀ اول: با توجه به مطالعۀ صورت گرفته اکثر ساکنان محلات مورد نظر (7/87 درصد) درآمد ماهیانه­ای کمتر از 5000000 ریال دارند به طور میانگین درآمد آن­ها 3000000 ریال است که از نظر درآمدی جزو گروه­های کم درآمد شهر محسوب می‌شوند و این گروه از افراد به دلیل عدم توانایی مالی جهت اخذ پروانۀ ساختمانی و ساخت و ساز تحت نظر مهندسان متخصص به ساخت و ساز غیر رسمی و با استفاده از مصالح کم دوام اقدام نموده و به دلیل تفکیک غیر رسمی زمین و خارج از چهارچوب طرح جامع شرایط نامساعد و نامطلوبی را در این محلات به وجود آورده است. همچنین با توجه به پایین بودن درآمد خانوارها شاخص­های مسکونی از جمله مساحت واحد مسکونی، تعداد اتاق واحدهای مسکونی، تعداد افراد در واحدهای مسکونی دارای وضعیت مساعدی نسبت به استانداردها نیستند که این امر مرتبط با پایگاه اقتصادی خانوارهاست و شرایط نامساعدی را بر مساکن این محلات تحمیل نموده است. بنابراین فرضیۀ اول تأیید می­گردد.

فرضیۀ دوم: با توجه به نظرات ساکنان محلات مورد نظر اکثر ساکنان وضعیت شبکۀ معابر و آب گرفتگی معابر را دارای وضعیت نامساعدی دانسته و میزان فعالیت سازمان­های مختلف از جمله شهرداری، ادارۀ مخابرات، ادارۀ آب و برق و ادارۀ گاز را در سطح پایینی ارزیابی کرده­اند به طوری که اکثر ساکنان میزان فعالیت این ادارات را متوسط رو به پایین اظهار داشته­اند، بنابراین عدم هماهنگی بین این سازمان­ها و عدم ارایۀ خدمات کافی به این محلات از دلایل مهم ایجاد شرایط نا مناسب سکونتی است. همچنین با ارزیابی میزان رضایت ساکنان از زندگی در محلات و امید ساکنان به آیندۀ مطلوب محلات بیانگر آن است درصد زیادی از ساکنان (1/81 درصد) میزان رضایت خود از زندگی در محلات را متوسط رو به بالا اظهار داشته­ و 2/82 درصد نیز معتقد به آیندۀ خوب محله‌ها هستند و این امر می­تواند عاملی مثبت جهت افزایش روحیۀ مشارکت برای بهبود وضعیت محلات مورد نظر باشد. بنابراین فرضیۀ دوم نیز مورد تأیید قرار می­گیرد.

 

4- نتیجه گیری

بر اساس مطالعات صورت گرفته در زمینۀ سکونتگاه­های غیر رسمی وضعیت این پدیده در کشور ما متفاوت از وضعیت آن در سایر کشورها است و دارای وضعیت مناسب­تری است. در پژوهش حاضر مشخص گردید که یکی از مهمترین عوامل ایجاد سکونتگاه­های غیر رسمی در حریم 5 تا 10 کیلومتری نیروگاه اتمی بوشهر اسکان افراد کم درآمد و همچنین مهاجرانی است که توانایی تأمین مسکن به صورت قانونی و در چهارچوب طرح جامع شهر را نداشته­اند و در این قسمت از شهر ساکن شده­اند. در واقع این سکونتگاه­ها در محدوۀ شعاع­های حفاظتی نیروگاه اتمی بوشهر هستند که ساخت و ساز مسکونی در آن محدوده­ها ممنوع است. بر اساس قوانین مربوط به سازمان انرژی اتمی ایران ساخت و ساز در حریم 5 تا 10 کیلومتری نیروگاه اتمی ممنوع است، اما به دلیل این که وزارت کشور هیچ سازمانی را متولی نظارت بر ساخت و سازها در این محدوده قرار نداده است، بنابراین شهرداری نیز هیچ نظارتی را بر این قسمت از شهر نداشته و ساکنان بومی روستاهای اطراف و مهاجران به صورت غیر قانونی در این قسمت از شهر اقامت گزیده و زمین­های واقع در این منطقه را به صورت غیر قانونی به قطعات کوچک تفکیک نموده و به ساخت و ساز در این منطقه پرداخته­اند و چون در محدودۀ طرح جامع شهر قرار نداشتند، هیچ گونه خدماتی نیز به این محلات ارایه نمی­شد، بدین ترتیب سکونتگاه‌هایی بی نظم و غیر اصولی شکل گرفتند.

در شرایط فعلی و بر اساس مطالعاتی که صورت گرفت وضعیت مسکن در این سکونتگاه­ها از نظر اکثر شاخص­های مورد نظر نسبت به استاندارد آن در وضعیت نا مساعدی قرار دارند. از نظر شاخص­های کالبدی اکثر مساکن از مصالح نیمه با دوام ساخته شده و معابر موجود باریک و بدون نظم هستند که نیازمند ساماندهی و مقاوم سازی هستند. بنابراین سازمان­های مختلف باید با هماهنگی و فعالیت همه جانبه با ارایۀ خدمات مناسب به بهبود وضعیت این سکونتگاه­ها کمک کنند. با توجه به نظر سنجی صورت گرفته در زمینۀ فعالیت سازمان­های مختلف نظیر سازمان آب و فاضلاب، ادارۀ برق، گاز و مخابرات مشاهده می­شود که درصد زیادی از پاسخگویان اظهار داشته­اند که وضعیت فعالیت­ها و ارایۀ خدمات از سوی سازمان­های مذکور در حد پایینی قرار دارد و اکثر پاسخگویان گزینه­های متوسط رو به ضعیف را انتخاب کرده­اند.

از سوی دیگر با ارزیابی میزان رضایت پاسخگویان از زندگی در این محلات و امید به آیندۀ خوب و بهبود وضعیت این محلات بیانگر آن است که اکثر ساکنان از زندگی در این محلات به طور نسبی راضی بوده و امید آن­ها به آیندۀ خوب این محلات و بهبود وضعیت آن­ها در سطح بالایی قرار دارد به طوری که 1/82 درصد پاسخگویان اظهار داشته­اند که دید مثبتی نسبت به آیندۀ خوب محلات دارند و این امر عاملی مثبت در جهت ایجاد مشارکت و همکاری در بین ساکنان جهت بهبود و ساماندهی وضعیت سکونتگاه­های مورد نظر است.

 

5- پیشنهادها

با توجه به مطالعات صورت گرفته و نتایج حاصل از آن جهت بهبود وضعیتو ساماندهی سکونتگاه‌های چهارگانۀ واقع در حریم 5 تا 10 کیلومتری نیروگاه اتمی بوشهر راهبردهای زیر پیشنهاد می­شود تا از این طریق بتوان به بهبود وضعیت این محلات کمک نمود:

1-جلوگیری از ساخت و سازهای غیر قانونی و خارج از چهارچوب طرح جامع؛

2- ایجاد هماهنگی در بین سازمان­های مختلف خدمات رسان جهت ایجاد وضعیت مطلوب برای سکونت و ارایۀ خدمات مورد نیاز ساکنان محلات؛

3- تخصیص بودجۀ کافی از سوی نهاد شهرداری جهت نظارت و کنترل بر ساخت و ساز مساکن در محلات مورد نظر؛

4- رعایت استانداردهای ساخت و ساز مسکونی مطابق با قوانین امنیتی مربوط به سازمان انرژی اتمی و بالا بردن ضریب امنیتی مساکن در برابر وقوع خطرات احتمالی ناشی از وقوع حادثه در نیروگاه اتمی بوشهر؛

5- تسهیل شرایط لازم برای ساخت مسکن در چارچوب قانون و با نظارت مهندسان متخصص برای جلوگیری از ساخت مساکن غیر استاندارد و خارج از چهارچوب طرح جامع شهر؛

6- ایجاد نهادهای محلی و تشویق ساکنان جهت ایجاد مؤسسات مالی و تشکیل صندوق قرض الحسنه جهت کمک به افراد کم درآمد برای ساخت مسکن مناسب؛

7- تشویق و ترغیب ساکنان جهت ایجاد مشارکت و همکاری برای ساماندهی و بهبود وضعیت سکونتگاه­ها؛

8- ایجاد شرایط لازم برای کاهش مهاجرت از مناطق دیگر به این سکونتگاه­ها؛

9- ارائۀ تسهیلات مالی و وام از سوی بانک­ها و مؤسسات مالی به ساکنان این سکونتگاه­ها برای تأمین و ساخت مسکن با دوام و مطابق با استانداردها.



[1] -Rooni

[2] - Sar tol

[3] - Tangake safari

[4] - Tangake zangene

- استانداری بوشهر، (1388)، «سالنامۀ آماری استان بوشهر، معاونت برنامه­ریزی، دفتر آمار و اطلاعات.»

2- اهری، زهرا و محسن حبیبی، (1367)، مسکن حداقل، انتشارات مرکز تحقیقات وزارت مسکن و شهرسازی، تهران.

3-ایراندوست، کیومرث، (1388)، سکونتگاه­های غیر رسمی و اسطوره حاشیه نشینی، شرکت پردازش و برنامه­ریزی شهری، چاپ اول.

4- پور محمدی، محمدرضا، (1382)، برنامه ریزی مسکن، انتشارات سمت، چاپ دوم، تهران.

5- پیمان، سید حسین، (1386)، «ویژگی­های مسکن خانوارهای شهری در طبقه­های درآمدی»، فصلنامۀ علمی اقتصاد مسکن، شمارۀ 41، سازمان ملی زمین و مسکن.

6- حاتمی نژاد، حسین، سیف الدینی، فرانک و میره، محمد، (1385)، «بررسی شاخص­های مسکن غیر رسمی در ایران، نمونۀ موردی: محلۀ شیخ آباد قم»، فصلنامۀ پژوهش­های جغرافیایی، دانشگاه تهران.

7- حبیبی، محسن و اهری، زهرا، (1383)، «بررسی تطبیقی دگرگونی جمعیت، خانوار، سکونت و شهرگرایی ایران، فرانسه، رومانی»، مجله هنرهای زیبا، شمارۀ 19، دانشگاه تهران.

8- حکیمی، هادی، (1386)، «بررسی اسکان غیر رسمی در شهر خوی، مورد: جمشید آباد»، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تهران، دانشکده جغرافیا.

9- حیدر آبادی، ابوالقاسم، (1380)، جمعیت و مسکن، پایان نامه کارشناسی ارشد جمعیت شناسی به راهنمایی دکتر حبیب الله زنجانی، دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی.

10- خاکساری، علی، (1383)، «احیای اقتصادی مراکز شهرها و بافتهای قدیمی»، هفت شهر، شمارۀ 15 و 16، تهران.

11- دبیرخانۀ ستاد ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی، (1382)، سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی، سازمان عمران و بهسازی شهری.

12- دراکاکیس اسمیت، دیوید، (1377)، شهر جهان سومی، ترجمۀ: فیروز جمالی، نشر توسعه، تهران.

13- دهخدا، علی اکبر، (1345)، لغت نامۀ دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.

14- ستارزاده، داوود، (1385)، بررسی جمعیت شناختی وضعیت مسکن در ایران به تفکیک استان­ها، پایان نامه کارشناسی ارشد رشته جمعیت شناسی، استاد راهنما: دکتر حسین محمودیان، دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی.

15- ستارزداده، داوود، (1388)، بررسی شاخص­های جمعیتی مسکن ایران در سال 1385، مجلۀ جامعه شناسی و علوم اجتماعی، شمارۀ 68-67، صص 79-57.

16- سیف الدینی، فرانک، (1385)، فرهنگ واژگان برنامه­ریزی شهری و منطقه­ای، آبیژ، چاپ اول، تهران.

17- صرافی، مظفر، (1381)، به سوی نظریه ای برای ساماندهی اسکان غیر رسمی- از حاشیه نشینی تا متن شهر نشینی، هفت شهر، سال سوم، شماره هشتم، تهران.

18- عربی بلاغی، نادر، (1386)، بررسی مقایسه­ای تحولات شاخص­های مسکن در طی دهۀ 85-1375، فصلنامۀ علمی اقتصاد مسکن، شمارۀ 40، صص 81-69.

19- لاکویان، آپرودیسیو، (1364)، خانه سازی در جهان سوّم، ترجمه: مینو رفیعی، وزارت برنامه و بودجه، مرکز مدارک اقتصادی- اجتماعی و انتشارات.

20- مهندسان مشاور داض، (1368)، طرح جامع بندر بوشهر، مرحله اول، دفتر سوم، خصوصیات اقتصادی.

21- مهندسین مشاور شهر و برنامه، (1387)، طرح تجدید نظر در طرح جامع شهر بوشهر با رویکرد راهبردی.

22- میره، محمد، (1384)، بررسی و ساماندهی اسکان غیررسمی در شهر قم، پایان­ نامۀ کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه­ریزی شهری، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران.

23- نقدی، اسدالله و رسول صادقی، (1385)، «حاشیه نشینی چالشی فراروی توسعه پایدار شهری (با تأکید بر شهر همدان)»، فصلنامۀ علمی پژوهشی رفاه اجتماعی، شمارۀ 20، تهران.

24- نیازخانی، معصومه، (1373)، «ابعاد اجتماعی- روانی مسکن در ایران»، مجموعه مقالات اولین سمینار سیاست­های توسعه مسکن در ایران، جلد 2، وزارت مسکن و شهرسازی، تهران.

25- هاروی، دیوید، (1376)، عدالت اجتماعی و شهر، ترجمه: فرّخ حسامیان و دیگران، شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری، تهران.

26- Abbott, john (2002) , “A Method-based Planning Framework for Informal Settlement Upgrading”, Habitat International, Vol. 26, PP: 317-333.

27- Abbott, John (2002) , “An Analysis of Informal Settlement Upgrading and Critique of Existing Methodological Approaches”, Habitat Intenational, Vol. 26, PP: 303-315.

28- Abbott, John (2003) , “The Use of GIS in Informal Settlement Upgrading: Its Role and Impact on the Community and on Local Government”, Habitat International, Vol. 27, PP: 575-593.

29- UN- Habitat (2003) , "The challenge of slums: local report of human setelments", London; earth scam publication.

30- Van Gelder, J.L.,( 2009) , Legal tenure security, perceived tenure security and housingimprovement in Buenos Aires: an attempt towards integration. International Journal of Urban and Regional Research33.

31- Winayanti, Lana & C. Lang, Heracles (2004) , “Provision of Urban Services in an Informal Settlement: a Case Study of Kampung Penas Tanggul, Jakarta”, Habitat International, Vol. 28, PP: 41-65.