بررسی نابرابری توزیع پارک‌ها‏ در بین مناطق شهری تهران بر اساس شاخص تایل

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناس ارشد اقتصاد

چکیده

درختان و فضاهای سبز نقش مهمی در توسعه شهرها داشته و از عناصر تاثیرگذار در شالوده شهرها محسوب می‌گردند. پارک‌های شهری در حوزه محیط پاک، عنصر مهمی در ایجاد یک شهر پایدار هستند و فرصت‌هایی در زمینه‌های مختلف همچون ارتقای کیفی محیط، امکان تفریحات فعال و غیرفعال و محیطی زیبا را فراهم می نماید. در این راستا، علاوه بر این که افزایش مساحت نسبی پارک‌ها‏ در مقیاس سایر فضاهای شهری و ارتقاء متوسط سرانه پارک می‌تواند به عنوان یک عامل مهم توسعه شهری محسوب گردد، موضوع حائز اهمیت دیگر نحوه توزیع پارک‌ها‏ در بین مناطق مختلف شهری است. این امر مخصوصاً با توجه به چشم انداز ترسیم شده برای شهر تهران در قانون برنامه پنج ساله و راهبردهای ترسیم شده برای نیل به آن مبنی بر «توسعه فضاهای سبز با توزیع متعادل در سطح شهر»، اهمیتی مضاعف می‌یابد. در این مقاله ابتدا، روند فضای سرانه پارک‌ها‏ی تهران طی دوره مورد بررسی و مقایسه وضعیت مناطق از این بعد پرداخته می‌شود. پس از آن، میزان نابرابری توزیع سرانه پارک‌ها‏ی شهر تهران در بین مناطق 22 گانه طی سال‌ها‏ی 87-1380 با استفاده از شاخص تایل که از مبنای نظری محکمی برخوردار است، محاسبه و اندازه گیری خواهد شد. استفاده از میزان مطلق مساحت پارک‌ها‏ی مناطق با توجه به تغییرات زیاد مساحت این مناطق و نیز متفاوت بودن تراکم جمعیت ساکن در آنها معیار مناسبی نیست، لذا برای محاسبه شاخص تایل از معیار متوسط سرانه پارک مناطق استفاده شده است. اندازه این شاخص و روند آن می‌تواند مبنای تحلیلی مناسبی برای‌ سیاست‌های شهرداری تهران در توزیع بهینه خدمات شهری در بین مناطق باشد. نتایج نشان می‌دهند بطور کلی، پراکندگی پارک‌ها‏ در بین مناطق شهری طی دوره مورد بررسی از توزیع مناسبی برخوردار بوده است، لیکن شاخص تایل طی دوره از روند نزولی برخوردار است، بطوری که کمترین مقدار دوره به سال پایانی اختصاص دارد. این امر نشان از بهبود توزیع و همسویی عملکرد شهرداری تهران با سیاست‌های راهبردی مندرج در قانون برنامه پنج ساله این شهرداری دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigating parks equality distribution in Tehran urban zones using Theil index

نویسنده [English]

  • Nasrin Ghobadi
Master of Science in Economics
چکیده [English]

Parks and green areas play an important role in urban development. In fact, parks are a key element in clean environment that create opportunities for improving quality of life and making it happier and healthier.  In this case, in addition to considering for making new parks and enlarging existing ones, the fragmentation of them in different zones and urban distinct is important and should come to account, Since the equal distribution in parks and other urban services and facilities could result sustainable urban development. The Tehran Five Year Plan Law has paid attention both in equality in distribution and also green areas development. Hence, in this article the equality of parks distribution in 22 Tehran Municipality distinctions is investigated by Theil index. This index is used to measure inequality which is the maximum possible entropy of the data minus the observed entropy. It is a special case of the generalized entropy index. In this article, at first all 22 distinct of Tehran Municipality are compared respect to their park area. The results show that there is a large gap between distinct in the case of relative park areas to total area of the distinct. However, the total per capita park area has had increasing trend during the period. According to Theil index for per capita park area, there has been improving equal distribution during the period, as the index has decreasing trend so that the least value is seen in last year of the period.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Theil index
  • parks
  • Distribution
  • Tehran
  • Municipality

مقدمه

درختان و فضاهای سبز نقش مهمی در توسعه شهرها داشته و از عناصر تاثیرگذار در شالوده شهرها محسوب می‌گردند. تاثیر فضاهای سبز شهری در بهبود و سلامت جسمی و روانی مردم و نیز زیباسازی محیط زیست حائز اهمیت اساسی است و در این راستا ثمر بخشی درختان در کاهش سطح مصرف انرژی، کاهش آلودگی هوا و نیز کنترل سیلابها و ... در محیطهای صنعتی و مسکونی امری بدیهی و غیر قابل انکار است.

در حوزه محیط پاک پارک‌های شهری عنصر مهمی در ایجاد یک شهر پایدار هستند. آنها فرصت‌هایی در زمینه‌های مختلف همچون ارتقای کیفی محیط امکان تفریحات فعال و غیرفعال و محیطی زیبا را فراهم می نماید. پارک‌ها و فضای سبز در تلطیف هوای شهر و بالا رفتن کیفیت آن مؤثرند. پارک‌ها سمبل بهداشت و سلامتی محسوب می‌شوند و در واقع کانون حیاتی شهرها هستند و در گذران اوقات فراغت و تفرج اقشار قابل توجهی از مردم، نقش اساسی دارند.

گسترش فیزیکی شهرهای بزرگ که ناشی از افزایش جمعیت است، همچنین نوع زندگی امروزی، نیاز افراد جامعه را برای گذران اوقات فراغت افزایش می دهد و این امر تقاضا برای گسترش فضای سبز و ایجاد پارک‌ها را در شهرها به دنبال دارد، تراکم بیش از حد جمعیت، امر نظافت را مشکل‌تر کرده و آلودگی‌های محیط زیست را به مراتب بالاتر برده است که البته با ایجاد فضای سبز باز و پارک می‌توان به بهسازی محیط زیست کمک کرد. در واقع احداث پارک‌ها‏ی شهری به منظور نزدیک ساختن انسان به طبیعت و کاهش استرس و فشارهای روانی بسیار ضروری است.

شهر تهران یکی از آلوده ترین شهرهای دنیا با تراکم جمعیتی بسیار بالاست که این امر ضرورت گسترش پارک‌ها‏ و فضای سبز را افزون می‌کند. علاوه بر افزایش مساحت و تعداد پارک‌ها‏ در سطح شهر، نکته حایز اهمیت دیگر، نحوه توزیع آنها در بین مناطق مختلف به منظور توسعه متوازن مناطق شهری است. چرا کهعدم توزیع متوازن پارک‌ها‏، توسعه نیافتگی برخی مناطق شهری و نیز بروز معضلات اجتماعی در این مناطق را به دنبال دارد. ضمن آنکه مهاجرت‌های روزانه مردم به مناطق برخوردار، خود منجر به افزایش سفرهای درون شهری و به تبع ترافیک و آلودگی هوا می‌شود.

شهرداری تهران به عنوان متولی توسعه و نگهداری فضای سبز شهر تهران، این موضوع را مد نظر قرار داده است؛ به گونه‌ای که در چشم انداز قانون برنامه پنج ساله شهرداری ؛ تهرانبه عنوان شهری سرسبز و زیبا، شاداب و سرزنده با فضاهای عمومی متنوع و گسترده تشریح شده است. در خصوص توزیع عادلانه امکانات در بند دیگری از چشم انداز شهر تهران آمده است:

«تهران؛ شهری روان با رفاه عمومی و زیرساخت‌های مناسب، همراه با تعدیل نابرابری‌ها و تأمین عادلانه کلیه حقوق شهروندی»

همچنین یکی از راهبردهای توسعه شهر تهران به توسعه فضاهای سبز، عمومی، تفرجگاهی و گردشگری اختصاص یافته است. یکی از بندهای ذیل این راهبرد، به شرح زیر است:

«توسعه فضاهای سبز با مقیاس عملکرد شهری، منطقه‌ای، ناحیه‌ای و محلی برای تأمین حداقل 10 مترمربع سرانه فضای سبز در شهر تهران با توزیع متعادل در سطح شهر»

ملاحظه می‌شود که در بند راهبردی فوق، بر دو جنبه توسعه فضای سبز و نیز توزیع عادلانه آن تأکید شده است. لذا به منظور ارزیابی عملکرد شهرداری تهران در خصوص دستیابی به این راهبرد، لازم است ضمن بررسی روند گسترش پارک‌ها‏ به عنوان یکی از اجزای فضای سبز نحوه توزیع آنها نیز بررسی گردد. یکی از روش‌های بررسی توزیع استفاده از شاخص‌های ارزیابی توزیع است. شاخص‌های متعددی در این زمینه وجود دارند که در این مقاله از شاخص تایل استفاده شده است. داده‌های مورد استفاده از سالنامه آماری شهر تهران استخراج و برای محاسبه شاخص تایل از نرم افزار Stata استفاده شده است. ساختار این مقاله به شرح ذیل است:

ابتدا وضعیت رشد پارک‌ها‏ به تفکیک مناطق شهری بررسی می‌گردد. به کارگیری اصول دالتون در ادبیات مقاله،باعث شده است بخش دوم مقاله به توضیح این اصول اختصاص یابد. با توجه به بهره برداری از شاخص تایل به عنوان ابزار ارزیابی نحوه توزیع پارک‌ها‏ در بین مناطق، بخش بعدی مقاله بهمعرفی این شاخص اختصاص یافته است. در بخش چهارم مقاله، شاخص تایل بر اساس مساحت سرانه پارک‌ها‏ی مناطق مختلف تهران محاسبه و تحلیل شده است. مقاله با جمعبندی و نتیجه گیری به پایان می‌رسد.

 

بررسی مقایسه‌ای مساحت پارک‌ها‏ی مناطق

بررسی فضای سرانه پارک‌ها‏ به تفکیک مناطق مختلف طی سال‌ها‏ی 1380-88 نشان می‌دهد در فاصله سال‌ها‏ی 1383 تا 1388، شهروندان منطقه 10با کمترین فضای سرانه پارک مواجه بوده اند، لیکن در سال‌ها‏ی پیش از آن، منطقه 8 چنین ویژگی داشته است. در اغلب سال‌ها‏ی مورد بررسی( به جز سال‌ها‏ی 1386 و 1387)، منطقه18بیشترین فضای سرانه پارک را به خود اختصاص داده است و در سال 1386 منطقه 21 با 6.21 متر مربع و در سال 1387 منطقه 19 با فضای سرانه 7.22 متر مربع بالاترین رتبه را در مقایسه با سایر مناطق کسب نموده‌اند. کمترین سرانه پارک در سال 1388 به میزان 0.63 متر مربع به ازای هر نفر به منطقه 10 و بیشترین آن با مساحت 5.6 متر مربع به ازای هر نفر به منطقه 18 اختصاص دارد. این در حالی است که متوسط سرانه پارک در شهر تهران 2.8 متر مربع است. نمودار زیر، سرانه پارک را در مناطق مختلف در مقایسه با متوسط شهر تهران در سال 1388 نشان می‌دهد. ملاحظه می‌شود سرانه پارک برخی مناطق بالاتر از متوسط شهر و بعضی دیگر پایین‌تر است که البته شدت این اختلاف متفاوت است.


 

 

 

نمودار (1): مقایسه سرانه پارک‌ها‏ی مناطق مختلف با متوسط شهر تهران در سال 1388

مأخذ داده‌ها: آمارنامه شهر تهران سال 1388

 

 

 بطور کلی، متوسط سرانه پارک در شهر تهران طی دوره مورد بررسی با روند فزاینده‌ای مواجه است و از مقدار 1.8 متر مربع در سال 1380 به 2.848 متر مربع در سال پایانی دوره رسیده است که این سال حداکثر مقدار دوره را به خود اختصاص داده است. نمودار زیر روند سرانه پارک شهر تهران را طی دوره مورد بررسی تصویر می‌نماید.


 

 

 

 

 

نمودار (2): روند سرانه پارک شهر تهران طی دوره مورد بررسی( متر مربع)

مأخذ داده‌ها: آمارنامه شهر تهران سال 1388

 

 

به لحاظ مساحت پارک‌ها‏ی موجود مناطق در سال 1388، منطقه 9 با 176,026 متر مربع کمترین مساحت و منطقه 15 با 3,393,764 متر مربع بیشترین مساحت پارک را در بین مناطق داشته‌اند. لذا این مقایسه زمانی منطقی تر خواهد بود که مساحت پارک نسبت به مساحت منطقه سنجیده شود. در این صورت، رتبه بندی مناطق بر اساس مساحت نسبی پارک به مساحت منطقه نشان می‌دهد منطقه 9 با سهم 0.2 درصد دارای کمترین سهم و منطقه 19 با 26.5 درصد از بیشترین سهم برخوردار است. منطقه 21 نیز با سهمی حدوداً نصف این مقدار (13.7 درصد از مساحت منطقه) در جایگاه دوم از این حیث قرار می‌گیرد. نمودار زیر، سهم نسبی فضای اختصاص یافته به پارک را در هر منطقه در سال 1388 نشان می‌دهد.

 

 

 

نمودار (3): مقایسه مساحت نسبی پارک‌ها‏ی مناطق به مساحت منطقه در سال 1388

مأخذ داده‌ها: آمارنامه شهر تهران سال 1388

 

 


معیارهای انتخاب شاخص نابرابری

بررسی وضعیت توزیع با استفاده از شاخص‌های مختلفی امکان پذیر است، لیکن هیچ شاخص منحصر به فردی وجود ندارد که از همه نظر بهتر از سایر شاخص‌های نابرابری باشد، زیرا برخی از ضرایب و شاخص‌های نابرابری برای نشان دادن یک جنبه و برخی دیگر برای بیان و تفسیر جنبه‌های دیگر مناسب و مطلوب اند. دالتون (1930) اصولی را برای یک شاخص نابرابری توزیع عنوان می­کند. این اصول عبارتند از:

1-  اصل انتقال[1]، یعنی اگر انتقالی از بالا به پایین صورت گیرد، شاخص نابرابری کاهش می‌یابد.

2-  اصل اضافه شدن نسبی[2]، یعنی اگر سهم همه گروهها به یک نسبت افزایش و یا کاهش یابد، شاخص نابرابری نباید تغییری را نشان دهد.

3-  اصل اضافه شدن مساوی، یعنی اگر سهم همه گروهها به یک میزان معین افزایش یابد؛ شاخص کاهش یافته و به هنگام کاهش مساوی از سهم همه گروهها، شاخص افزایش یابد.

4-  اصل تقارن، یعنی شاخص نابرابری باید فقط به توزیع فراوانی عامل بستگی داشته باشد و اگر تعداد عناصر جامعه با ویژگی‌های مختلف، جایگاه خود را تغییر دهند، شاخص نابرابری تغییر ننماید.

5-  اصل پذیرش حدود نرمال، یعنی شاخص نابرابری را بتوان بین (1 و 0) محدود نمود. به عبارت دیگر، اگر هیچ گونه نابرابری در جامعه موجود نباشد، شاخص هیچگونه نابرابری را نشان نداده و صفر باشد؛ در حالی که اگر تمام عاملتنها به یک گروه تعلق داشته و گروههای دیگر هیچگونه بهره مندی نداشته باشند، رقم شاخص یک باشد.

6-  اصل قابلیت محاسبه، یعنی شاخص نابرابری را بتوان با اطلاعات آماری موجود با سهولت برآورد نمود. این اصل از جنبه عملی و کاربردی اهمیت دارد. برخی از شاخص‌ها علی‌رغم برتری نظری، صرفا به دلیل عدم امکان محاسبه کارآیی خود را از دست می­دهند. به عبارت دیگر، اگر دو شاخص را مورد مقایسه قرار دهیم که دارای ویژگی‌های مشترک بوده ولی یک شاخص را به سهولت بتوان محاسبه نمود در حالی که محاسبه دیگری با اشکال همراه باشد در این حالت شاخص اول را برتر می­دانند (بختیاری، 1382‏).

7-  اصل استقلال، به این معناست که شاخص نابرابری باید نسبت به واحد اندازه گیری بی تفاوت باشد..

8-   اصل تجزیه پذیری، مطابق این اصل، هر گاه جامعه مورد بررسی را بتوان به چند زیر گروه تقسیم کرد؛ در این صورت معیار نابرابری کل جامعه به صورت حاصل جمع نابرابری بین زیر گروهها و متوسط وزنی نابرابری درون زیر گروههاتعریف می­شود. ضریب وزنی زیر گروهها می­تواند سهم جمعیتی و یا سهم درآمدی باشد (حسینی، 1384‏).

 

 

شاخص تایل

مقایسه شاخص­های مختلف نابرابری نشان می‌دهد که شاخص تایل اصول دالتون را نقض نمی‌کند. ضمن این که نسبت به سایر شاخص‌های توزیع از دقت بالاتری برخوردار است، لذا در این مقاله با استفاده از شاخص مذکور، به دنبال ارزیابی وضعیت توزیع پراکندگی پارک‌ها‏ و تحلیل تغییرات آن طی سال‌ها‏ی88-1380 در مناطق شهری تهران هستیم.

 هنری تایل[3] (1967) با قیاس مفهوم آنتروپی در نظریه اطلاع برای اندازه‌گیری نابرابری، روشی را ابداع نمود که به کمک آن می‌توان کاربرد اصول آکسیوماتیک در ساختن شاخص نابرابری را ارزیابی نمود. در نظریه اطلاع سه جز اصلی مطرح هستند:

1-  مجموعه‌ای از حوادث با احتمال وقوع معین.

2-  یک تابع اطلاع h برای ارزیابی حوادث برحسب احتمال‌هایشان.

الف ـ اگر حادثه معین باشد باید (p=1) در این صورت کسب اطلاع در خصوص وقوع این حادثه فاقد ارزش اطلاعاتی است. یعنی:

h(p) = h(1) = 0

ب ـ حوادث با احتمال وقوع piبالاتر، ارزش اطلاعاتی کمتری دارند، به عبارت دیگر حوادثی که کمتر قابل پیش‌بینی هستند ارزش اطلاعاتی بیشتری دارند.

P0 > p1            φ (p0) < φ (p1)

ج ـ اطلاع مشترک دو حادثه برابر با مجموع اطلاع جداگانه آنهاست.

h(p0p1) = h(p0) + h(p1)

تابعی که نسبت به pi کاهنده و دارای خواص فوق باشد، برابری h(pi) = - log (pi) را تأمین می‌کند.

3-  آنتروپی به مفهوم اطلاع انتظاری در توزیع است.

اگر n پیشامد وجود داشته باشد که احتمال وقوع هریک از آنها (i = 1,2…..n) pi باشد، در این صورت ارزش انتظاری کل سیستم برابر است با جمع وزنی h(pi) به طوری که احتمال وقوع هر حادثه به عنوان درآمد در نظر گرفته می‌شود. h(pi) ارزش اطلاعاتی هر حادثه است.

S = pi h(pi) = - pi ln(pi)

تابع فوق هنگامی بیشترین مقدار را انتخاب می‌کند که تمامی حادثه‌ها احتمال وقوع یکسان داشته باشند. در چنین حالتی مقدار تابع فوق برابر است با:

S = h().

هرچه احتمال وقوع حوادث متفاوت باشد، مقدار تابع فوق از مقدار حداکثرش کمتر خواهد شد. تفاوت بین مقدار واقعی و مقدار حداکثر تابع فوق به شاخص آنتروپی (E) مرسوم است و به شکل زیر تصریح می­شود:

E = Ea – Sa =  h( - ∑pi h(pi) = ∑pi [ln (pi) – ln (]

هرچه در سیستم بی نظمی و عدم شباهت بیشتر باشد، مقدار E بیشتر خواهد بود. تشابه بین نابرابری و بی‌نظمی دلیل اساسی و منطقی استفاده از شاخص E به عنوان پایه و اساس شاخص نابرابری است. در حقیقت تابع تایل (T) دقیقا معادل با E است. اگر سهم عاملی:

 Si =   i=1.2…..,n

را جایگزین احتمالات کنیم. سپس:

 

 

کارل در سال 1980 با انجام تعدیلاتی در خصوص سهم‌های عاملی توانست آنتروپی تعمیم یافته (GE)را به صورت زیر معرفی کند.

 =  ∫[ ]α- 1d F(y)

و یا

 =  [  - 1]

 

در روابط فوق، n تعداد افراد نمونه،  متغیر مورد نظر (i = 1…,n) و  =   میانگین حسابی متغیر است. در این شاخص  مقدار خود را از فاصله (p,p-) می‌تواند انتخاب کند، اما در عمل مقدار  از فاصله(0,p)انتخاب می‌شود.

 پارامتری است که میزان حساسیت آنتروپی تعمیم یافته را به بخش خاصی از توزیع نشان می‌دهد. هر چه  بزرگتر و مثبت باشد، شاخص  به تغییرات بخش بالایی توزیع بیشتر حساس خواهد بود. هرچه  کوچکتر و منفی باشد شاخص  به تغییرات بخش پایینی توزیع حساس تر می‌باشد. اگر  باشد، در شاخص نابرابری به مناطق محروم[4]وزن بیشتری داده می­شود و اگر  باشد به تمامی مناطق وزن یکسان اختصاص داده می‌شود و اگر  باشد به مناطق برخوردار وزن بیشتری داده می‌شود. معیار GE به ازای  برابر صفر و یک به ترتیب به دو معیار نابرابری با نامهای میانگین لگاریتم تغییرات و شاخص تایل تبدیل می‌شوند.

 I =

 

T =

اگر 2 =  باشد شاخص آنتروپی تعمیم یافته به ضریب تغییرات تبدیل می‌شود.

 

و یا

 

مقدار این شاخص بین صفر و یک است که هر چه به صفر نزدیکتر باشد نشان دهنده نابرابری کمتر و هر چه به یک نزدیکتر باشد بیانگر نابرابری بیشتر است.

 

بررسی توزیع پارک‌ها‏ی شهری در بین مناطق شهر تهران

همانگونه که ذکر شد شاخص تایل ابزار مناسبی جهت ارزیابی نابرابری توزیع است. شاخص تایل از جمله شاخص‌هایی است که قانون دالتون را تأمین می‌کند. مقدار این شاخص بین صفر و یک است؛ هرچه مقدار این شاخص به یک نزدیکتر باشد، مصداق توزیع برابرتر خواهد بود. در این مقاله به منظور بررسی برابری توزیع پارک‌ها‏ی شهر تهران، شاخص تایل برای مساحت سرانه پارک در مناطق مختلف طی دوره 1380-87 محاسبه شده و نتایج آن در جدول زیر ارائه شده است. مساحت پارک‌ها‏ی هر منطقه با توجه به متفاوت بودن مساحت و نیز تراکم جمعیتی مناطق، نمی‌تواند به تنهایی معیار مناسبی جهت مقایسه برخورداری مناطق از این حیث تلقی گردد. به همین جهت، برای بررسی وضعیت توزیع پارک‌ها‏ در سطح مناطق شهری، از میزان سرانه پارک در بین مناطق استفاده شده است. شاخص تایل محاسبه شده از دو جنبه قابل تحلیل و بررسی است. جنبه اول مقدار مطلق شاخص در هر سال است که هر چه عدد کوچکتری بوده و به صفر نزدیک باشد، بیانگر توزیع عادلانه پارک در بین مناطق می‌باشد. جنبه دوم، روند تغییرات شاخص طی دوره زمانی مورد بررسی است. اگر شاخص طی زمان دارای روند نزولی باشد، حاکی از تحقق چشم انداز شهر تهران در جهت توزیع عادلانه خدمات شهری و حقوق شهروندی است.


 

جدول(1): برابری توزیع پارک‌ها‏ی شهر تهران بر اساس شاخص تایل

سال

1380

1381

1382

1383

1384

1385

1386

1387

1388

شاخص تایل

0.2237

0.2684

0.2446

0.1550

0.1592

0.1471

0.1650

0.1753

0.1470

مأخذ: محاسبات پژوهش

 

 

بیشترین مقدار شاخص که نشان دهنده بدترین وضعیت برابری توزیع است، معادل 0.2684مربوط به سال 1381 است. بهترین وضعیت توزیع نیز با مقدار شاخص0.1470 در سال 1388 اتفاق افتاده است. به طور کلی، کوچک بودن مقدار شاخص در سال‌ها‏ی مختلف، نشان می‌دهد که توزیع پارک‌ها‏ در بین مناطق شهریاز وضعیت عادلانه‌ای برخوردار است و مخصوصاً طی زمان شرایط بهتر شده است. برابری توزیع در سال 1381 در مقایسه با سال قبل آن بدتر شده است، بطوری که مقدار شاخص تایل از0.2237 به 0.2684 افزایش یافته است. لیکن در سال 1382 شاهد بهبود توزیع هستیم، مخصوصاً در سال 1383 مقدار شاخص دارای افت شدیدی است. این روند نزولی طی دوره ادامه می‌یابد؛ به طوری که سال پایانی دوره، کمترین مقدار شاخص را طی دوره به خود اختصاص می‌دهد. این روند می‌تواند به عنوان یک سیاست گذاری هدفمند در جهت توسعه برابرتر مناطق تلقی گردد. روند توزیع پارک‌ها‏ی شهر تهران در بین مناطق بیست و دو گانه شهری در نمودار (4) ترسیم شده است.


 

 

نمودار (4): بررسی روند برابری توزیع پارک‌ها‏ی شهر تهران بر اساس شاخص تایل

مأخذ: محاسبات پژوهش

 

 

در نمودار فوق که روند شاخص تایل را طی دوره مورد بررسی به منظور بررسی برابری توزیع پارک‌ها‏ی شهر تهران تصویر می‌نماید، ملاحظه می‌شود هر چند که وضعیت توزیع در طی دوره دارای نوساناتی است و در برخی سال‌ها‏، میزان شاخص افزایش یافته است، لذا مسیر کلی روند کاهنده است.

 

خلاصه و جمع بندی:

اهمیت ایجاد پارک مخصوصاً در کلان شهر بزرگی چون تهران که از آلودگی بسیار بالای هوا رنج می‌برد، بر کسی پوشیده نیست. پارک‌ها‏ می‌توانند به عنوان مجاری تنفسی شهر تهران تلقی شوند که علاوه بر این که تاثیر مستقیمی بر پاکی محیط زیست و کاهش آلودگی هوا دارند، مناظر بصری شهر را زیبا نموده و زمینه ایجاد تفریح و گذران اوقات فراغت شهروندان را فراهم نمایند. لذا در عین حال که افزایش مطلق مساحت پارک‌ها‏ در سطح شهر و افزایش سهم نسبی آن در مقایسه با سایر فضاهای شهری یک هدف راهبردی است، مسأله حائز اهمیت دیگر، چگونگی پراکندگی پارک‌ها‏ در بین مناطق مختلف و توزیع عادلانه آن است، چرا که تمرکز پارک‌ها‏ی شهری در یک یا چند منطقه علاوه بر این که مانعی برای توسعه شهری محسوب می‌شود؛ خود عاملی برای افزایش جابه جایی شهری و افزایش ترافیک و به تبع آلودگی هوا خواهد بود.

بررسی مقایسه‌ای مساحت پارک‌ها‏ی مناطق نشان می‌دهد در سال 1388، منطقه 9 با 176,026 متر مربع کمترین مساحت و منطقه 15 با 3,393,764 متر مربع، بیشترین مساحت پارک را در بین مناطق داشته اند. به لحاظ مساحت نسبی پارک در قیاس با مساحت منطقه، کمترین سهم به منطقه 9 با سهم 0.2 درصد و بیشترین سهم به منطقه 19 با 26.5 درصد اختصاص دارد. منطقه 21 نیز با سهمی حدوداً نصف این مقدار (13.7 درصد از مساحت منطقه) در جایگاه دوم از این حیث قرار می‌گیرد.

متوسط سرانه پارک در شهر تهران طی دوره مورد بررسی با روند فزاینده ای مواجه است و از مقدار 1.8 متر مربع در سال 1380 به2.848 متر مربع در سال پایانی دوره رسیده است . کمترین سرانه پارک در سال 1388 به میزان 0.63 متر مربع به ازای هر نفر به منطقه 10 و بیشترین آن با مساحت 5.6 متر مربع به ازای هر نفر به منطقه 18 اختصاص دارد. این در حالی است که متوسط سرانه پارک در شهر تهران 2.8 متر مربع است.

هدف اصلی این مقاله، بررسی توزیع پراکندگی پارک‌ها‏ی تهران در بین مناطق 22 گانه شهری با استفاده از شاخص تایل، در دوره 1380 تا 1388 با استفاده از شاخص تایل به عنوان یکی از شاخص‌های اندازه گیری نابرابری بود. مقایسه شاخص­های مختلف نابرابری نشان می­دهد که شاخص تایل اصول دالتون را نقض نمی­کند. ضمن این که نسبت به سایر شاخص‌های توزیع از دقت بالاتری برخوردار است. مقدار این شاخص بین صفر و یک است که هر چه به صفر نزدیکتر باشد نشان دهنده نابرابری کمتر و هر چه به یک نزدیکتر باشد بیانگر نابرابری بیشتر است. با توجه به این که نوسان بالای تراکم جمعیتی مناطق می‌توانست نتایج گمراه کننده ای داشته باشد، در این مقاله شاخص تایل برای مساحت سرانه پارک مناطق محاسبه شده است. نتایج محاسبه شاخص تایل نشان می‌دهد که به طور کلی طی دوره مورد بررسی، توزیع پارک‌ها‏ی تهران در سطح شهر به وضعیت توزیع برابر و عادلانه نزدیک است، لیکن نکته حائز اهمیت روند رو به بهبود این وضعیت است. بطوری که مقدار شاخص تایل از 0.2237 در سال 1380 به 0.1470 در سال 1388 کاهش یافته است. مخصوصاً در سال پایانی دوره به کمترین مقدار طی دوره تنزل یافته است. این امر همسویی عملکرد شهرداری تهران را در جهت نیل به چشم انداز شهر تهران مبتنی بر "شهری سرسبز همراه با تعدیل نابرابری‌ها و تأمین عادلانه کلیه حقوق شهروندی" تبین می‌نماید. از آنجا که توزیع عادلانه خدمات شهری و بالاخص پارک‌ها‏ نقش بسزایی در افزایش رفاه اجتماعی، بهبود کالبد و توسعه فضایی شهر دارند و به کاهش سفرهای درون شهری و افزایش رضایتمندی شهروندان منتهی می‌شود، ضروری است که همواره علاوه بر افزایش نسبی مساحت پارک‌ها‏ی شهری و ارتقا سهم سرانه پارک، رویکرد توزیع عادلانه آنها در بین مناطق مختلف شهری بیش از پیش مورد توجه مسئولان و برنامه‌ریزان شهری قرار گیرد.



1. Principle Of Transfers

2. Principle of Proportional Addition

[3] Theil, H. (1967)

[4] . ملاک برخورداری و محرومیت مناطق در این مقاله، بر اساس برخورداری آنها از سرانه فضای پارک می‌باشد.

1-     آمار نامه شهر تهران، مرکز آمار ایران، سالهای مختلف

2-     بختیاری، صادق، «تحلیلی از توریع درآمد با استفاده از روش پارامتریک»، وزارت امور اقتصادی و دارایی، معاونت اقتصادی، 1382.

3-     حسینی، سید شمس الدین، " بررسی شاخص‌های اندازه گیری توزیع درآمد"، معاونت پژوهشی مجمع تشخیص مصلحت، 1384 

4-     فیضی محسن، "بررسی کمی و کیفی عناصر منظر در پارک‌ها‏ی شهری" دانشگاه تهران، دانشکده هنر‌های زیبا، 1383

5-     قانون برنامه پنج ساله شهرداری تهران

6-     References:

7-   Kravis Irving, “International Differences in the Distribution of Income”, Review of Economics and Statistics (Cambridge, Massachusetts, Harvard University, Nov.1960, pp 408-416

8-   Felix Paukert, “Income Distribution at Different Levels of Development”, A Survey of Evidence "in International Labor Review, Sep. 1973, pp 97-125

9-   Biewen Martin, '' Inequality in Germany During 1980-1990'', Journal of International Association for Research in Income and Wealth, No. 1, Mar. 2000.

10-            Corbacho Ana & Gerd Schwartz, "Mexico: Experiences with pro-poor Expenditure policies", IMF working paper, jun. 2002.

11-            Kaasa Anneli, ''Factors of Inequality and their Influence Mechanisms: A Theoretical Overview", University of Tartu, 2005

12-            Blejer, M. I. & Guerrero, I," The Impact of Macroeconomic Policies on Income Distribution: An Empirical Study of the Philippines", The Review of Economics and Static's, Vol. 72, No. 3, 1990.

13-            Theil, Henry,'' Economics and Information Theory'', North Holland Publishing Company, 1967

14-            Nielsen F. & Alderson A. S., "The Kuznets Curve and the Great U-Turn: Income Inequality in U.S. Countries 1970-1990", American Sociological Review, Vol.2, 1997

15-            -Keri Stewart, Sustainable Urban Distribution, Edinburgh, July 2010