تحلیل و طبقه بندی سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه اصفهان

2 دانشیار گروه جغرافیای دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد

چکیده

نواحی روستایی استان ایلام با مسائل و مشکلاتی از جمله؛ کسری هزینه خانوارها، بالا بودن نسبت بی سوادی، تخلیه روستاها، بالا بودن نسبت بیکاری، بالا بودن بعد خانوار و غیره مواجه هستند که این مسائل و مشکلات موانعی را بر سر راه توسعه روستایی در این استان به وجود آورده‌اند. شناخت و تجزیه و تحلیل این مسائل و ارائه راهکارهای مناسب جهت برطرف نمودن یا حداقل کم رنگ کردن آنها آثاری از جمله؛ رونق بخش کشاورزی، استفاده بهینه از پتانسیل‌های نواحی روستایی، تثبیت جمعیت در این نواحی و نهایتاً توسعه روستایی در این استان را به دنبال دارد. این مقاله با هدف رتبه بندی و تعیین سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های توسعه و به منظور تحلیل وضعیت این نواحی تدوین گردیده است. در این مقاله با استفاده از ترکیبی از روش‌های تحقیق توصیفی، اسنادی و توسعه ای و بررسی تعداد38 متغیّر در قالب 4 شاخص (شامل شاخص‌های اقتصادی، فرهنگی- آموزشی، زیربنایی و بهداشتی- درمانی) و با استفاده از مدل موریس سعی گردیده است وضعیت نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام مورد بررسی قرار گیرد و شهرستان‌ها از نظر سطح توسعه یافتگی طبقه بندی گردند. همچنین با بهره گیری از ضریب اختلاف به تعیین میزان پراکندگی شاخص‌ها در شهرستان‌ها از نظر شاخص‌های مورد مطالعه مبادرت شده است. در نهایت با استفاده از نرم افزار Arc-Gis، نتایج سطح بندی شهرستان‌ها از نظر شاخص‌های توسعه در قالب نقشه ارائه گردیده است. نتایج به دست آمده نشانگر نامناسب بودن وضعیت شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های مورد مطالعه می باشد. به صورتی که کلیه شهرستان‌ها از نظر مجموع شاخص‌های مورد مطالعه با ضرایب توسعه یافتگی بین 21/63-35/39، در زمره شهرستان‌های نیمه برخوردارند و صرفاً شهرستان‌های شیروان چرداول با ضریب 69/75 و ایلام با ضریب 58/75 از نظر شاخص‌های فرهنگی- آموزشی، شهرستانهای دره شهر با ضریب 16/68 و ایوان با ضریب 33/64 از نظر شاخص‌های زیربنایی و همچنین شهرستان ایلام با ضریب 40/91 از نظر شاخص‌های بهداشتی- درمانی در وضعیت برخوردار قرار گرفته‌اند. همچنین میزان پراکندگی شاخص‌ها در شهرستان‌های استان با استفاده از ضریب اختلاف از نظر شاخص‌های اقتصادی 19/0، شاخص‌های بهداشتی- درمانی 29/0 و شاخص‌های فرهنگی- آموزشی و زیربنایی مشترکاً 34/0 محاسبه گردیده است. در پایان نیز راهکارهایی به منظور رفع مشکلات نواحی روستایی استان ارائه گردیده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysing and Ranking Development Levels of Rural Regions in the Townships of Ilam Province

نویسندگان [English]

  • Younes Azadi 1
  • H BeikMohammadi 2
1 Ph.D. student of Geography and Rural Planning, University of Isfahan
2 Associate Professor, Department of Geography, Islamic Azad University, Najaf Abad Branch
چکیده [English]

The rural regions of Ilam Province have problems and difficulties including households’ income shortages, highness of illiteracy ratio, migration from villages, highness of unemployment ratio, highness of households dimension and so on  which  have made obstacles in the way of rural development in this province. Determining and analysing these problems and offering suitable solutions to resolve or weaken these problems have some effects like: flourishing agriculture sector, using rural potentialities optimally, fixing population in rural regions and finally the rural development of the province. The present paper aims at ranking and determining the development levels of rural regions in Ilam Province in respect of development indexes and in order to analyse the status of these regions. Using a combination of descriptive, documental and developmental research methods and investigating 38 variables in the framework of 4 indexes (economical, cultural-educational, infrastructural and health-hygienic) employing Mouris model, it is attempted to investigate the condition of Ilam Province’s townships and to rank the townships in respect of development levels. Also, making use of coefficient of variance, dispersion scale of indexes in these townships is determined in the framework of studied indexes. Ultimately, using Arc-Gis, the results of townships’ ranking are presented in the form of maps with respect to development indexes. Findings show unsuitable conditions of Ilam’s townships with respect to studied indexes, in such a way that these townships with development coefficient between 39/35- 63/21 are among semi-enjoyed townships, and just townships of Shirvanchardavol with 75/69 and Ilam with 75/58 coefficient in respect of cultural-educational indexes; townships of Darreshahr with 68/16 and Eyvanwith 64/33 coefficient in respect of infrastructural indexes and also Ilam township with 91/40 coefficient in respect of health-hygienic indexes are in enjoyed status. Also, the dispersion scale of indexes in townships of Ilam province with making use of coefficient of variance in respect of economical indexes 0/19, health-hygienic indexes 0/29, and cultural-educational and infrastructural indexes 0/34 gas been computed. Ultimately, some recommendations are offered for solving the problems of the Province’s rural regions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ilam Province
  • Development Levels
  • Coefficient of Variance
  • Mouris Model
  • Rural Regions

مقدمه

روستا کهن ترین شکل سکونتگاههای بشری و روستانشینی یکی از قدیمی ترین شیوه‌های زندگی اجتماعی بشر است. توجه به روستا و روستانشینی در جهان از اهمیت بالایی برخوردار است. زیرا این نوع از سکونتگاههای بشری به عنوان اجتماعات پایه، نقش اساسی در شکل گیری و شکوفایی جوامع و تمدنها داشته‌اند. (جمعه پور، 1384: 1) از طرف دیگر؛ بیشتر از نیمی از جمعیت جهان و بیشتر از 70 درصد فقرای جهان در نواحی روستایی بسر می‌برند (UNESCO,2002: 11).

روستانشینی در ایران شکل ویژه‌ای از استقرار و معیشت انسان و جلوه بارزی از حیات اقتصادی و اجتماعی است که با نظامی کم و بیش پایدار در طی قرون متمادی دوام یافته است. (رضوانی،1383، الف: مقدمه). این شیوه زیست در ایران از جایگاه و اهمیت بسیاری برخوردار است. زیرا علیرغم کاهش جمعیت روستایی در طی دهه‌ها و قرون گذشته، طبق نتایج سرشماری سال 1385، هنوز بیش از 30 درصد جمعیت کشور در روستاها زندگی می کنند. (مرکز آمار ایران، 1385) علاوه بر این بخش عظیمی از مواد غذایی، مواد اولیه صنایع و بخشی از صنایع دستی کشور در نواحی روستایی تولید می شود. همچنین روستاها نقش چشمگیری در شاخص‌های تولید ناخالص داخلی، صادرات غیرنفتی، اشتغال و ... دارند. (رضوانی،1383،الف: 5).

روستاهای استان ایلام نیز از نظر مطالعه از جایگاه ویژه ای برخوردارند که در ادامه به تعدادی از مهمترین دلایل بااهمیت بودن نقاط روستایی در این استان اشاره می‌گردد:

1- از مجموع 545787 نفری جمعیت استان در سال 1385، 210703 نفر (6/38%) روستانشین هستند.

2- براساس سرشماری سال 1385، بخش کشاورزی معادل 3/72 درصد از اشتغال استان را به خود اختصاص داده است که بیشتر شاغلان این بخش در روستاها زندگی می کنند. (مرکز آمار ایران،1385).

3- اکثر عرصه‌های طبیعی استان در اختیار روستائیان است.

4- بخش عظیمی از مواریث و سنن فرهنگی استان در نقاط روستایی قرار دارند.

5- باتوجه به اینکه استان ایلام از جمله استانهای مرزنشین کشور است، روستاهای این استان از لحاظ امنیتی حائز اهمیت هستند. (منصوری و همکاران، 1384: 20).

6- طبق نتایج سرشماری سال 1385، میانگین سنی افراد ساکن در نقاط روستایی استان 95/26 سال است که نشان دهنده بالا بودن پتانسیل نیروی کار در این نقاط است.

اما نواحی روستایی این استان با مشکلاتی مواجه می باشند که بر روی توسعه آن تأثیرات منفی زیادی گذاشته اند. از مهمترین این مشکلات می توان به موارد زیر اشاره نمود:

1. میانگین هزینه و درآمد خانوارهای ساکن در نقاط روستایی استان ایلام نشان می دهد که این خانوارها با کسری هزینه مواجه می باشند و میزان هزینه آنها از درآمدشان بیشتر است. (استانداری ایلام: 1388).

2. براساس نتایج سرشماری عمومی سال 1385، 6/31 درصد جمعیت روستایی استان بی سواد هستند. همچنین براساس سرشماری عمومی کشاورزی سال1382،69/50 درصد بهره برداران کشاورزی ساکن در روستاها بی سوادند و از طرف دیگر تنها 32/3 درصد بهره برداران ساکن در روستا، دارای مدرک تحصیلی بالاتر از دیپلم هستند.

3. براساس سرشماری کشاورزی سال 1382، 51/24 درصد بهره برداران کشاورزی ساکن در روستاها فاقد زمین کشاورزی هستند.

4. براساس نتایج سالنامه آماری سال 1388، 61/27 درصد روستاهای استان خالی از سکنه شده‌اند.

5. براساس نتایج سالنامه فوق، 26/28 درصد جمعیت 10 ساله و بیشتر فعال اقتصادی روستایی در استان بیکار  هستند.

6. همچنین براساس نتایج سالنامه فوق الذکر، 82/38 درصد راههای روستایی استان غیر آسفالته هستند.

7. طبق نتایج سرشماری سال 1385، بعد خانوار روستایی در استان 17/5 نفر است .

با توجه به توضیحات فوق می توان ابراز نمود که برطرف نمودن یا کم رنگ کردن مشکلات فوق‌الذکر نواحی روستایی استان آثاری از جمله؛ رونق بخش کشاورزی، استفاده بهینه از پتانسیل‌های نواحی روستایی، تثبیت جمعیت در نواحی روستایی و نهایتاً توسعه روستایی استان را به دنبال دارد.

لذا در این مقاله با استفاده از 38 متغیّر در قالب شاخص‌های اقتصادی (از جمله؛ راندمان تولید گندم (تن/هکتار)، نسبت بهره برداران کشاورزی دارای زمین، نسبت جمعیت فعال روستایی، متوسط تعداد گوسفند و بره بهره برداران و ...)، فرهنگی- آموزشی (از جمله؛ نسبت کل جمعیت 6ساله و بیشتر باسواد روستایی، نسبت دانشجویان مقطع لیسانس و بالاتر روستایی، نسبت باسوادان روستایی دارای تحصیلات عالی، نسبت خانوارهای روستایی دارای رایانه و ...)، زیربنایی (از جمله؛ نسبت روستاهای مسکونی دارای برق، نسبت راههای روستایی آسفالته، نسبت روستاهای مسکونی دارای دفتر پست، نسبت خانوارهای روستایی برخوردار از برق و ...) و بهداشتی- درمانی(از جمله؛ متوسط تعداد روستاهای تحت پوشش یک خانه بهداشت، نسبت خانوارهای روستایی برخوردار از آب لوله کشی، نسبت روستاهای مسکونی دارای مرکز بهداشتی-درمانی و ...) و با استفاده از مدل موریس سعی می گردد وضعیت نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های توسعه مورد بررسی قرار گیرد و شهرستان‌ها از نظر سطح توسعه یافتگی طبقه بندی گردند. همچنین با بهره گیری از ضریب اختلاف به تعیین میزان پراکندگی شاخص‌ها در شهرستان‌ها و با استفاده از دامنه نوسانات، به تعیین نوسان ضریب توسعه یافتگی شهرستان‌ها از نظر شاخص‌های مورد مطالعه مبادرت شده است. در نهایت با استفاده از نرم افزار Arc-Gis، نتایج سطح بندی شهرستان‌ها از نظر شاخص‌های توسعه در قالب نقشه ارائه گردیده است.

 

 

 

هدف و فرضیه تحقیق:

با توجه به جایگاه حائز اهمیت نواحی روستایی در استان ایلام، مقاله حاضر با هدف تعیین میزان توسعه یافتگی شهرستان‌های استان از نظر شاخص‌های توسعه و تعیین جایگاه توسعه یافتگی هر شهرستان به نسبت سایر شهرستانها به منظور آگاهی از وضعیت آنها و یاری رساندن به مسئولان و برنامه ریزان در تخصیص امکانات و خدمات روستایی تدوین گردیده است. جهت دستیابی به این هدف، دو فرضیه زیر مورد بررسی قرار می گیرد:

1- به نظر می رسد شهرستان ایلام با توجه به اینکه در مرکز استان قرار دارد، از نظر مجموع شاخص‌های توسعه در وضعیت مناسبتری نسبت به سایر شهرستان‌ها قرار دارد.

2- به نظر می رسد شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های توسعه در ابعاد مختلف عموماً در وضعیت نیمه برخوردار قرار دارند.

 

مبانی نظری

توسعه پدیده جدیدی نیست. بلکه با انسان زاده می شود و همراه با تکامل زندگی اجتماعی انسان رشد کرده و هرگز از آن جدا نبوده است. (ضرابی و تبریزی،1390: 64) از دیدگاه طبیعی سابقه توسعه همزمان با تحولات زمین شناسی است و از منظر اجتماعی برابر با ظهور جوامع بشری اولیه می باشد. (مطیعی لنگرودی،1384: 58) اما توسعه به عنوان یک موضوع علمی و مسأله اجرائی، تقریباً بعد از جنگ جهانی دوم مطرح شد. از آن زمان تاکنون با توجه به تنوع مفاهیم و دیدگاهها در زمینه توسعه، نظریه‌ها و الگوهای متعددی درباره توسعه و توسعه نیافتگی مطرح شده و در هر دوره ای یک یا چند الگو به عنوان الگوهای مسلط عمل کرده است. (رضوانی،1383،الف: 83). از جمله الگوهایی که در زمینه توسعه روستایی مورد استفاده قرار گرفته‌اند؛ اصلاحات ارضی، انقلاب سبز، صنعتی سازی، تأمین نیازهای اساسی، مشارکت، راهبرد مراکز رشد، کشاورزی ارگانیک و ... را می توان برشمرد که در قالب رویکردهای اقتصادی، اجتماعی و کالبدی- فضایی به منظور دستیابی به توسعه به طور اعم و توسعه روستایی به طور اخص به کار برده شده اند. اما ارزیابی‌های صورت گرفته در خصوص نتایج حاصل از این الگوها و راهبردها نشان داده است که بی توجهی به تمامی جنبه‌ها و ابعاد توسعه در برنامه ریزی‌ها، منجر به ناکامی برنامه‌ها شده است. لذا صاحبنظران و اندیشمندان توسعه تلاش نمودند تا رویکردی را جایگزین رویکردهای قبلی توسعه کنند که به بهترین نحو ممکن بتواند توسعه روستایی را محقق نماید. نتیجه تلاش‌های اندیشمندان به طراحی رویکرد جامع منجر شد که راهبردهای توسعه همه جانبه روستایی و توسعه پایدار را در خود جای داده است. (برگرفته از صیدایی، 1387 و رضوانی،1383، الف).

توسعه همه جانبه روستایی: این دیدگاه با ناکامی‌های به وقوع پیوسته در نتایج طرح‌های مختلف روستایی و کوله باری از تجارب دهه‌های گذشته و به ویژه با ابداع و عمومیت یابی نظریه سیستم‌ها در اواخر دهه 1960، در صحنه اندیشه مسائل توسعه روستایی دهه 1970 مطرح گردیده است. (شیرازیان،1375: 23) این راهبرد به نوعی از سال 1971 به بعد که فائو سمپوزیومی در مورد نهاده‌های کشاورزی برای توسعه همه جانبه روستایی برگزار کرد، مطرح و در اوایل دهه 1980 به راهبردی برای توسعه روستایی مبدل شد. این راهبرد می کوشد تا فعالیت‌های مرتبط با هم را یکپارچه کند تا یکدیگر را تکمیل کنند. در این راهبرد برای دستیابی به هدف، هماهنگی بیشتر در مراحل برنامه ریزی و اجرای طرحهای توسعه مورد تأکید است. (رضوانی،1383، الف: 121).

اندیشه توسعه همه جانبه روستایی بر این اصل استوار است که سکونتگاههای روستایی همچون تمامی پدیده‌ها و واحدهای مکانی- فضایی در واقع نظام‌هایی هستند که اجزای آن با یکدیگر در کنش متقابل است و هرگونه تغییری در یک جزء به سایر اجزا منتقل می‌شود، بنابراین اجزای گوناگون آن باید آنچنان هماهنگ عمل کنند که اگر جزئی از نظام بدون هماهنگی دیگر اجزاء فعال شود، عملکرد نظام را در کل نامطلوب نسازد. به این ترتیب توسعه همه جانبه روستایی بر هماهنگ سازی تمامی جنبه‌ها و اجزای زندگی و فعالیت‌ها و بهره گیری از منابع انسانی و محیطی تأکید دارد و رویکردی نظام مند به شمار می رود و ناکامی رویکردهای بخشی را ندارد. (مطیعی لنگرودی و شمسایی،1388: 35).

توسعه پایدار روستایی: از دهه 1970 همگام با نقد و چالش‌های نظری و روشی علیه مکتب نوسازی از سوی مکاتب وابستگی، تضاد، پست مدرنیسم و نهایتاً فمینیسم و ساختارگرایان اجتماعی، زمینه برای مطرح شدن حوزه توسعه روستایی فراهم شد. به علاوه یکی دیگر از عوامل طرح گسترده توسعه پایدار روستایی و رها شدن مباحث توسعه روستایی متعارف، امتداد تاریخی آن با مباحث عمومی محیط گرایی و توسعه پایدار بود. این دو حوزه نظری بلافاصله به دلیل اشتراکات فراوان مفهومی با هم درآمیختند و پارادایمی بنام توسعه پایدار روستایی را تشکیل دادند. (ازکیا و ایمانی،1387: 18).

توسعه پایدار روستایی درصدد آن است که اهمیت محیط زیست روستایی را در برنامه ریزی‌های روستایی ارتقاء ببخشد و به پایداری محیط زیست روستا می اندیشد. علاوه بر آن هدف توسعه پایدار روستایی، بهبود و ارتقای کمی و کیفی سطح زندگی جامعه روستایی است. (قدیری معصوم و همکاران،1389: 66).

 

جایگاه توسعه روستایی در برنامه‌های عمرانی کشور:

ارزیابی نتایج برنامه‌های عمرانی کشوردر قبل از انقلاب نشان می دهد که هرچند توجهاتی به نقاط روستایی صورت گرفته است، اما با توجه به دیدگاه حاکم بر نظام برنامه ریزی کشور که مبتنی بر رشد اقتصادی، اولویت بخش صنعت بر بخش کشاورزی و اولویت دادن به نقاط شهری بوده و همچنین اتکاء اقتصاد کشور بر درآمدهای نفتی، آثار مثبت چندانی در نواحی روستایی کشور نداشته اند، در این برنامه‌ها علی رغم سکونت بیشتر جمعیت کشور در روستاها، همواره اعتبارات اختصاص یافته به نواحی روستایی کمتر از نواحی شهری بوده و اعتبارات تخصیصی به نواحی روستایی بجای هزینه در جهت تقویت بنیانهای تولیدی، صرف توسعه امکانات رفاهی شده است.

در بعد انقلاب، طی سالهای 1357تا 1368 به دلایلی از جمله وقوع جنگ تحمیلی، تحریم کشور و همچنین فراهم نبودن شرایط برای برنامه ریزی عمرانی، برنامه مدونی برای توسعه کشور تهیه نشد اما اقداماتی توسط دستگاههای متولی از جمله جهادسازندگی و بنیاد مسکن در نواحی روستایی انجام گردید تا اینکه در سال 1368 اولین برنامه توسعه کشور تهیه گردید و به مرحله اجرا درآمد. از آن سال تا کنون 4 برنامه در کشور تهیه و اجرا شده است که در این برنامه‌ها بر توسعه بخش کشاورزی، گرایش به کشاورزی نوین و تجارتی و ساماندهی فضا و سکونتگاههای روستایی تأکید شده است.(برگرفته از صیدایی،1387؛ رضوانی،1383، الف و جمعه پور،1384). در حال حاضر نیز برنامه پنجم توسعه (1394-1390) با دارا بودن یک فصل مستقل بنام توسعه روستایی در حال اجراست.

 

سوابق تحقیق:

طبق بررسی‌های صورت گرفته، در ارتباط با تعیین سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی براساس شاخص‌های توسعه، در کشور پژوهش‌های متعددی انجام گرفته است که در ادامه به تعدادی از آنها اشاره می گردد:

ضرابی و تبریزی در "تعیین سطح توسعه یافتگی شهرستان‌های استان مازندران- رویکرد تحلیل عاملی" به این نتیجه رسیده اند که میزان توسعه در سطح شهرستانهای استان متعادل نبوده که این عدم تعادل به دلیل تفاوت بارز در توزیع شاخص‌های مختلف اقتصادی، فرهنگی، بهداشتی، خدماتی و ... بوده است. (ضرابی و تبریزی،1390: 63).

دکتر رضوانی در "سنجش و تحلیل سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی در شهرستان سنندج" با استفاده از مدل‌های تاکسونومی و موریس به این نتیجه رسیده است که تفاوت‌ها و نابرابری‌های زیادی در سطح توسعه یافتگی در دهستان‌های شهرستان مورد مطالعه وجود دارد. همچنین وضعیت دهستان‌های مورد مطالعه در زمینه اقتصادی بسیار نامناسبتر از سایر زمینه‌ها بوده است. (رضوانی، 1383،ب: 149).

بدری و همکاران در تعیین سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان کامیاران که با استفاده از مدل موریس انجام گرفته است به این نتیجه رسیده اند که ضریب توسعه یافتگی بین دهستان‌های شهرستان کامیاران متفاوت بوده و دارای اختلاف و نابرابری می باشند. به طوری که از مجموع هفت دهستان این شهرستان، یک دهستان در سطح توسعه یافته، پنج دهستان در حال توسعه و یک دهستان نیز در سطح توسعه نیافته قرار دارند. (بدری و همکاران، 1385: 117).

قائدرحمتی و همکاران در "تحلیلی بر درجه توسعه یافتگی شهرستان‌های استان سیستان و بلوچستان" به این نتیجه رسیده اند که امکانات و خدمات به شکل هماهنگ در بین شهرستان‌های استان توزیع نشده اند (قائدرحمتی و همکاران، 1389).

 

معرفی استان ایلام

استان ایلام با 19086 کیلومتر مربع حدود 4/1 درصد مساحت کل کشور را به خود اختصاص داده است. این استان از جنوب با استان خوزستان و کشور عراق، از شرق با استان لرستان، از شمال با استان کرمانشاه و از غرب با کشور عراق همجوار است. (منصوری و همکاران، 1384: 2).

براساس نتایج آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن مرکز آمار ایران در سال 1385، این استان دارای 7 شهرستان، 19 بخش، 19 شهر و 39 دهستان می باشد. همچنین براساس نتایج سرشماری مذکور، جمعیت استان 545787 نفر بوده است که از این تعداد 69/60 درصد در نقاط شهری و 31/39 درصد در نقاط روستایی سکونت دارند. بر اساس این سرشماری، جمعیت این استان 8/0 درصد از جمعیت کل کشور را داراست. از کل جمعیت استان ایلام، تعداد 278566 نفر (04/51درصد) مرد و تعداد 267221 نفر (96/48 درصد) زن هستند که در نتیجه نسبت جنسی برابر 104 به دست می آید. (مرکز آمار ایران، 1385).

 

جدول 1: تقسیمات سیاسی استان ایلام آبان 1385

استان

تعداد شهرستان

تعداد بخش

تعداد شهر

تعداد دهستان

ایلام

7

19

19

39

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385

 

نقشه1: تقسیمات سیاسی استان ایلام- سال 1385

 

 

براساس نتایج سرشماری کشاورزی سال 1382، اراضی کشاورزی استان 323 هزار هکتار است. این اراضی توسط 48 هزار بهره بردار کشاورزی با زمین در فعالیت‌های زراعت و باغداری مورد استفاده قرار می گیرد. از مجموع این اراضی 73/89 درصد در محدوده نقاط روستایی و بقیه در محدوده شهرها قرار دارند. متوسط مساحت اراضی هر بهره برداری با زمین در نقاط روستایی 8/6 هکتار و در نقاط شهری 4/6 هکتار است (مرکز آمار ایران، 1384: 21).

 

روش شناسی

باتوجه به موضوع و اهداف موردنظر در این پژوهش، ترکیبی از روش‌های تحقیق توصیفی، اسنادی و تحلیلی استفاده شده است. براین مبنا با استفاده از روش اسنادی و مطالعه کتب و اسناد مرتبط، به بررسی مبانی نظری مرتبط با موضوع پرداخته شده و سپس به منظور رتبه بندی و تعیین سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های توسعه، با استفاده از نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385و همچنین نتایج سالنامه آماری1388، 38 متغیر در قالب شاخص‌های اقتصادی، فرهنگی- آموزشی، زیربنایی و بهداشتی- درمانی جمع آوری شده است. (جدول 2). سپس برای تجزیه و تحلیل داده‌ها، رتبه بندی و تعیین سطوح توسعه یافتگی شهرستان‌ها از مدل موریس و از روش ضریب اختلاف (C.V) به منظور تعیین توزیع نامتعادل شاخص‌ها در بین شهرستان‌ها استفاده شده است. بعد از رتبه بندی و تعیین سطوح توسعه یافتگی، با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (نرم افزار Arc-GIS)، نقشه‌های مورد نیاز برای تحلیل این سطوح در شهرستان‌های استان تهیه گردیده است.

 

معرفی مدل موریس

برنامه عمران سازمان ملل، مدل موریس را برای درجه بندی نواحی از لحاظ توسعه یافتگی (کالبدی- انسانی) به کار برده است. این مدل، یکی از روش‌های مؤثر در زمینه ترکیب منطقی شاخص‌های سنجش توسعه یافتگی نواحی است.(حسین زاده دلیر، 1380: 153)

در این مدل، شاخص ناموزون موریس از طریق فرمول محاسبه می شود. در این فرمولشاخص ناموزون برای متغیرi ام‌ها در واحد j ام، متغیر iام در واحد j ام، حداقل مقدار متغیر iام و حداکثر مقدار متغیر iام است. (رضوانی، 1383،ب: 4-153).

نکته مهم در این روش این است که شاخص‌های بکار گرفته شده باید همسو یا هم جهت باشند. (بدری و دیگران، 1385: 21) و اگر چنانچه یک یا تعدادی از شاخص‌ها با دیگر شاخص‌ها همسو و هم جهت نباشند، جهت همسو نمودن آنها از معکوس شاخص محاسبه شده از طریق فرمول فوق استفاده می‌گردد.

در مرحله بعد ضریب نهایی توسعه از طریق فرمول محاسبه می‌شود که در این فرمول، n تعداد شاخص‌های مورد مطالعه و  شاخص اصلی توسعه است. ضریب شاخص توسعه موریس بین صفر تا 100 نوسان دارد که هر چه به 100 نزدیکتر باشد، سطح توسعه یافتگی بیشتر است. (رضوانی، 1383،ب: 154).

بعد از مشخص شدن ضریب نهایی توسعه، مناطق با استفاده از ضریب بدست آمده رتبه بندی می‌گردند. بدین شکل که منطقه‌ای که بالاترین ضریب را به دست آورده است، رتبه یک را به خود اختصاص می‌دهد و پس از آن سایر مناطق به ترتیب رتبه بندی می‌شوند. همچنین با استفاده از میزان ضریب توسعه یافتگی هریک از مناطق، آنها را می توان به سه دسته، محروم، نیمه برخوردار و برخوردار تقسیم کرد. لذا اگر مقدار ضریب توسعه یافتگی منطقه بین صفر و 33/33 باشد، محروم، اگر بین 34/33 و 66/66 باشد، نیمه برخوردار و اگر بین 67/66 و 100 باشد، برخوردار است.

همچنین برای سنجش اینکه تا چه حد مقدار یک شاخص به طور نامتعادل در بین شهرستان‌ها توزیع شده است، از روش ضریب اختلاف (C.V)استفاده می‌شود. این ضریب با استفاده از فرمول

 

محاسبه می شود که در این فرمول، C.V مقدار ضریب تغییرات یک شاخص، مقدار یک شاخص در یک طبقه، میانگین همان شاخص و تعداد مناطق است. در این روش مقدار بالای ضریب اختلاف نشان دهنده نابرابری بیشتر در توزیع شاخص موردنظر است. (بدری و دیگران، 1385: 121).

 

 

 

جدول2: داده‌ها و متغیَرهای مورد استفاده در تعیین سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های توسعه

شهرستانها

متغییرها

آبدانان

ایلام

ایوان

دره شهر

دهلران

شیروان

چرداول

مهران

نسبت جمعیت فعال روستایی

41.21

41.2

36.7

38.52

47.32

38.2

39.95

نسبت جمعیت مردان فعال روستایی

64.69

65.9

61.7

62.11

73.76

61.2

58.91

نسبت جمعیت زنان فعال روستایی

16.23

14.8

10.4

14.50

17.13

15.2

19.45

نسبت جمعیت فعال شاغل روستایی

26.59

31.9

25.2

30.28

36.81

23.5

30.75

نسبت جمعیت مردان فعال شاغل روستایی

45.29

54.8

46

51.74

62.58

41.4

49.13

نسبت جمعیت زنان فعال شاغل روستایی

6.69

7.4

3.4

8.57

7.39

5.7

10.88

نسبت شاغلان روستایی بخش کشاورزی

61

33.4

33.06

56.56

67.12

55.07

54.10

نسبت شاغلان روستایی بخش صنعت

13.53

31.6

22.38

19.53

8.63

17.05

20.28

نسبت شاغلان روستایی بخش خدمات

22.69

32.1

42.98

20.95

23.20

25.71

23.87

نسبت شاغلان باسواد نقاط روستایی

66.86

75.65

74.82

78.10

65.95

73.33

70.19

نسبت شاغلان زن باسواد نقاط روستایی

55.57

61.20

76.1

74.76

49.26

74.39

52.69

نسبت بهره برداران کشاورزی دارای زمین

84.10

82.43

85.39

82.02

69.78

86.88

78.67

متوسط زمین بهره برداریهای کشاورزی به هکتار

7.44

7.27

4.06

4.05

16.27

5.33

7.36

نسبت زمین‌های آبی بهره برداران

3.73

7.03

18.86

34.01

37.92

15.81

34.40

راندمان تولید گندم (تن/هکتار)

1.91

1.73

1.56

0.6

0.71

1.21

0.9

متوسط تعداد گوسفند و بره بهره برداران

41.37

26.83

33.41

34.57

46.61

22.68

27.58

متوسط تعداد گاو و گوساله بهره برداران

3.46

4.47

3.79

4.01

6.72

4.15

3.83

نسبت کل جمعیت 6ساله و بیشتر باسواد روستایی

75.51

77.97

75.69

78.46

65.68

73.92

75.73

نسبت جمعیت 6 ساله و بیشتر مردان باسواد روستایی

79.74

82.8

81.1

83.48

75.05

80.2

80.93

نسبت جمعیت 6 ساله و بیشتر زنان باسواد روستایی

71.06

72.8

70

73.61

55.28

67.6

70.06

نسبت باسوادان روستایی دارای تحصیلات عالی

5.38

18.06

7.88

6.08

3.66

7.02

3.94

نسبت دانشجویان مقطع لیسانس و بالاتر روستایی

58.17

71.25

78.76

63.97

76.74

80.89

76.14

نسبت خانوارهای روستایی دارای رایانه

15.98

3.94

1.81

3.83

1.86

10.75

1.33

نسبت خانوارهای روستایی کاربر اینترنت

0.74

1.93

0.64

0.82

0

1.9

0

نسبت خانوارهای روستایی برخوردار از برق

97.55

99.16

99.03

99.04

98.66

97.32

98.81

نسبت خانوارهای روستایی برخوردار از تلفن ثابت

73.46

78.46

79.91

69.43

53.40

58.90

61.36

نسبت خانوارهای روستایی برخوردار از گاز لوله کشی

0

0

0

0

0

0

0

نسبت روستاهای مسکونی دارای برق

60.32

74.49

79.17

78.85

56.10

97.09

44.05

نسبت راههای روستایی آسفالته

64.18

60.19

78.57

77.04

37.92

79.43

54.05

نسبت روستاهای مسکونی دارای دفتر پست

15.87

21.43

13.89

14.42

8.13

15.05

16.67

نسبت روستاهای مسکونی دارای صندوق پست

7.94

0

5.56

13.46

0.81

5.82

5.95

نسبت روستاهای مسکونی دارای ارتباط تلفنی

60.32

75.51

72.22

78.85

50.41

83.98

40.48

نسبت روستاهای مسکونی دارای مرکز بهداشتی-درمانی

1.59

9.18

2.78

4.81

11.63

4.85

3.57

نسبت روستاهای مسکونی دارای خانه بهداشت

30.16

32.65

23.61

25.96

22.76

30.10

21.43

نسبت خانوارهای روستایی برخوردار از آب لوله کشی

90.09

94.25

97.36

93.84

78.78

84.52

90.56

نسبت خانوارهای روستایی ساکن در ساختمان

94.74

99.06

99.39

98.54

95.47

99.96

88.37

متوسط کارکنان (بهورز) شاغل در خانه‌های بهداشت

1.37

2.09

2

2

1.86

1.93

2.11

متوسط تعداد روستاهای تحت پوشش یک خانه بهداشت

2.89

2.59

3.65

3.22

3.96

3.24

3.17

منبع: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 و سالنامه آماری سال 1388

جدول 3: ضریب توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستانهای استان ایلام از متغیرهای مورد مطالعه براساس مدل موریس

شهرستانها

متغییرها

آبدانان

ایلام

ایوان

دره شهر

دهلران

شیروان

چرداول

مهران

جمعیت فعال روستایی

42.47

42.37

0

17.14

100

14.12

30.6

جمعیت مردان فعال روستایی

38.92

47.07

18.79

21.55

100

15.42

0

جمعیت زنان فعال روستایی

64.42

48.62

0

45.3

74.36

53.04

100

جمعیت فعال شاغل روستایی

23.22

63.11

12.77

50.94

100

0

54.47

جمعیت مردان فعال شاغل روستایی

18.37

63.27

21.72

48.82

100

0

36.5

جمعیت زنان فعال شاغل روستایی

30.24

53.48

0

69.12

53.34

30.75

100

شاغلان روستایی بخش کشاورزی

82.03

1

0

69

100

64.62

61.77

شاغلان روستایی بخش صنعت

21.33

100

59.86

47.46

0

36.66

50.72

شاغلان روستایی بخش خدمات

7.9

50.61

100

0

10.21

21.61

13.25

شاغلان باسواد نقاط روستایی

7.49

79.84

73

100

0

60.74

34.9

شاغلان زن باسواد نقاط روستایی

23.51

44.49

100

95

0

93.63

12.78

بهره برداران کشاورزی دارای زمین

83.74

73.98

91.29

71.58

0

100

51.99

متوسط زمین بهره برداریهای کشاورزی به هکتار

27.74

26.35

0.08

0

100

10.47

27.09

زمین‌های آبی بهره برداران

0

9.66

44.26

88.56

100

35.33

89.70

راندمان تولید گندم (تن/هکتار)

100

86.26

73.28

0

8.4

46.56

22.90

متوسط تعداد گوسفند و بره بهره برداران

78.10

17.34

44.84

49.69

100

0

20.48

متوسط تعداد گاو و گوساله بهره برداران

0

30.98

10.12

16.87

100

21.17

11.35

کل جمعیت 6ساله و بیشتر باسواد روستایی

76.92

96.17

78.33

100

0

64.48

78.64

جمعیت 6 ساله و بیشتر مردان باسواد روستایی

55.63

91.93

71.77

100

0

61.09

69.75

جمعیت 6 ساله و بیشتر زنان باسواد روستایی

86.09

95.58

80.31

100

0

67.21

80.63

باسوادان روستایی دارای تحصیلات عالی

11.94

100

29.31

16.81

0

23.33

1.94

دانشجویان مقطع لیسانس و بالاتر روستایی

0

27.57

90.63

25.53

81.73

100

79.09

خانوارهای روستایی دارای رایانه

100

17.82

3.28

17.06

3.62

64.30

0

خانوارهای روستایی کاربر اینترنت

38.34

100

23.83

42.49

0

98.45

0

خانوارهای روستایی برخوردار از برق

12.5

100

92.93

93.48

72.83

0

80.98

خانوارهای روستایی برخوردار از تلفن ثابت

75.67

94.53

100

60.47

0

20.75

30.03

خانوارهای روستایی برخوردار از گاز لوله کشی

0

0

0

0

0

0

0

روستاهای مسکونی دارای برق

30.67

57.39

66.21

65.61

22.72

100

0

راههای روستایی آسفالته

63.26

53.65

97.93

94.24

0

100

38.86

روستاهای مسکونی دارای دفتر پست

58.20

100

43.31

47.29

0

52.03

64.21

روستاهای مسکونی دارای صندوق پست

58.99

0

41.31

100

6.02

43.24

44.21

روستاهای مسکونی دارای ارتباط تلفنی

45.61

80.53

72.97

88.21

22.83

100

0

روستاهای مسکونی دارای مرکز درمانی

0

75.6

11.89

32.07

100

32.47

19.72

روستاهای مسکونی دارای خانه بهداشت

77.81

100

19.43

40.37

11.85

77.27

0

خانوارهای روستایی برخوردار از آب لوله کشی

60.87

83.26

100

81.05

0

30.89

63.40

خانوارهای روستایی ساکن در ساختمان

54.96

92.23

95.08

87.75

61.26

100

0

متوسط کارکنان (بهورز) شاغل در خانه‌های بهداشت

0

97.30

85.14

85.14

66.22

75.68

100

معکوس تعداد روستاهای تحت پوشش یک خانه بهداشت

81.02

100

22.63

54.01

0

52.55

57.66

مبنای آمار: سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 و سالنامه آماری سال 1388 و محاسبات نگارندگان

 


تجزیه و تحلیل و آزمون فرضیات:

براساس داده‌های جمع آوری شده در قالب 4 شاخص توسعه (38 متغیّر) و با استفاده از مدل موریس، ضریب توسعه یافتگی شهرستان‌های استان ایلام محاسبه گردیده است. نتایج محاسبات نشانگر نوسان ضریب توسعه یافتگی شهرستان‌ها از حداقل 35/39 تا حداکثر 21/63 است. بطوری که شهرستان ایلام با ضریب 21/63، بالاترین و شهرستان دهلران با ضریب35/39، پایین ترین ضریب توسعه یافتگی را دارا هستند، که از لحاظ رتبه بندی به ترتیب در رتبه‌های اول و هفتم در بین شهرستان‌های استان قرار دارند. (جدول4).

 

 

جدول4: ضریب توسعه یافتگی و رتبه بندی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخض‌های توسعه براساس مدل موریس

شهرستان

ضریب توسعه یافتگی

رتبه

آبدانان

10/43

5

ایلام

21/63

1

ایوان

38/49

4

دره شهر

86/55

2

دهلران

35/39

7

شیروان چرداول

94/49

3

مهران

91/40

6

محاسبات نگارندگان

 

 

نتایج حاصل از رتبه بندی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام براساس ضریب توسعه یافتگی و به تفکیک هر یک از شاخص‌های مورد مطالعه نشان می دهد که از نظر شاخص‌های اقتصادی شهرستان دهلران در رتبه اول و شهرستان شیروان چرداول در رتبه آخر، از نظر شاخص‌های فرهنگی- آموزشی شهرستان شیروان چرداول در رتبه اول و شهرستان دهلران در رتبه آخر، از نظر شاخص‌های زیربنایی شهرستان دره شهر در رتبه اول و شهرستان دهلران در رتبه آخر و از نظر شاخص‌های بهداشتی- درمانی شهرستان ایلام در رتبه اول و شهرستان دهلران در رتبه آخر قرار گرفته‌اند. (جدول5).

نتایج مطالعه نشان می دهد که ضریب توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های اقتصادی بین 54/35 و 55/61، از نظر شاخص‌های فرهنگی- آموزشی بین 19/12 و 69/75، از نظر شاخص‌های زیربنایی بین 55/15و 66/68 و از نظر شاخص‌های بهداشتی- درمانی بین 89/39 و 40/91 دارای نوسان هستند. لذا ضریب توسعه یافتگی شاخص‌های اقتصادی با 01/26، از کمترین و شاخص‌های فرهنگی- آموزشی با 50/63 از بیشترین نوسان برخوردار می باشند. (جدول5).

نتایج حاصل از بررسی ضریب اختلاف(c.v) شاخص‌های مورد مطالعه نشان می‌دهد که شاخص‌های اقتصادی با ضریب 19/0 در رتبه اول، شاخص‌های بهداشتی- درمانی با ضریب 29/0 در رتبه دوم و شاخص‌های فرهنگی- آموزشی و زیربنایی با ضریب 34/0 مشتراکاً در رتبه سوم قرار دارند. (جدول5).

 

 

جدول5: رتبه و ضریب توسعه یافتگی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های مورد مطالعه

شاخص

 

 

شهرستان

اقتصادی

فرهنگی- آموزشی

زیربنایی

بهداشتی- درمانی

رتبه

ضریب

توسعه یافتگی

رتبه

ضریب

توسعه یافتگی

رتبه

ضریب

توسعه یافتگی

رتبه

ضریب

توسعه یافتگی

آبدانان

6

38.20

5

52.70

5

43.11

5

45.78

ایلام

2

49.32

2

75.58

3

60.76

1

91.40

ایوان

5

38.24

4

53.92

2

64.33

4

55.69

دره شهر

3

46.53

3

57.41

1

68.66

2

63.40

دهلران

1

61.55

7

12.19

7

15.55

7

39.89

شیروان چرداول

7

35.54

1

75.69

4

52

3

61.48

مهران

4

42.26

6

44.29

6

35.66

6

40.13

c.v

19/0

34/0

34/0

29/0

محاسبات نگارندگان

 

 

 

باتوجه به ضرایب توسعه یافتگی، شهرستان‌های استان ایلام در سه سطح برخوردار، نیمه برخوردار و محروم طبقه بندی شده اند. براساس جدول شماره(6) از نظر شاخص‌های توسعه، کلیه شهرستان‌ها در وضعیت نیمه برخوردار قرار گرفته اند. همچنین براساس جدول شماره (7)، کلیه شهرستان‌ها از نظر شاخص‌های اقتصادی در وضعیت نیمه برخوردار، براساس جدول شماره(8) از نظر شاخص‌های فرهنگی- آموزشی شهرستان‌های شیروان چرداول و ایلام در زمره شهرستان‌های برخوردار؛ شهرستان‌های دره شهر، ایوان، آبدانان و مهران در زمره شهرستان‌های نیمه برخوردار و شهرستان دهلران در زمره شهرستانهای محروم، براساس جدول شماره (9) از نظر شاخص‌های زیربنایی شهرستان دره شهر در ردیف شهرستان‌های برخوردار؛ شهرستان‌های ایوان، ایلام، شیروان چرداول، آبدانان و مهران در زمره شهرستان‌های نیمه برخوردار و شهرستان دهلران در ردیف شهرستان‌های محروم و براساس جدول شماره (10) از نظر شاخص‌های بهداشتی- درمانی شهرستان ایلام در زمره شهرستان‌های برخوردار و سایر شهرستان‌ها در زمره شهرستان‌های نیمه برخوردار قرار گرفته اند.

با توجه به تجزیه و تحلیل‌های فوق نتیجه گرفته می‌شود که نواحی روستایی شهرستان ایلام با دارا بودن ضریب توسعه یافتگی 21/63، بالاترین ضریب توسعه یافتگی را در بین شهرستان‌های استان ایلام را به خود اختصاص داده است. لذا فرضیه اول این پژوهش تأیید می گردد.

همچنین نتایج تجزیه و تحلیل‌های این پژوهش نشان می دهد که از نظر مجموع شاخص‌های توسعه و همچنین شاخص‌های اقتصادی کلیه شهرستان‌های استان؛ از نظر شاخص‌های فرهنگی- آموزشی شهرستان‌های آبدانان، ایوان، دره شهر و مهران؛ از نظر شاخص‌های زیربنایی شهرستان‌های آبدانان، ایلام، ایوان، شیروان چرداول و مهران و از نظر شاخص‌های بهداشتی- درمانی همه شهرستان‌ها بغیر از شهرستان ایلام در وضعیت نیمه برخوردار قرار دارند. لذا فرضیه دوم این پزوهش نیز تأیید می گردد.

نقشه‌های شماره(6-2) سطوح توسعه یافتگی شهرستان‌های استان را براساس شاخص‌های مورد مطالعه نشان می دهد.

 

 

جدول6 : سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های توسعه براساس مدل موریس

سطوح توسعه یافتگی

ضریب توسعه یافتگی

شهرستان

برخوردار

100-67/66

-------------

نیمه برخوردار

66/66-34/33

کلیه شهرستان‌ها

محروم

33/33-.

-------------

 

جدول7 : سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های اقتصادی براساس مدل موریس

سطوح توسعه یافتگی

ضریب توسعه یافتگی

شهرستان

برخوردار

100-67/66

-------------

نیمه برخوردار

66/66-34/33

کلیه شهرستان‌ها

محروم

33/33-.

--------------

 

جدول8 : سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر فرهنگی آموزشی براساس مدل موریس

سطوح توسعه یافتگی

ضریب توسعه یافتگی

شهرستان

برخوردار

100-67/66

شیروان چرداول، ایلام

نیمه برخوردار

66/66-34/33

آبدانان،دهلران، ، مهران، ایوان و دره شهر

محروم

33/33-.

دهلران

 

جدول9 : سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های زیربنایی براساس مدل موریس

سطوح توسعه یافتگی

ضریب توسعه یافتگی

شهرستان

برخوردار

100-67/66

دره شهر

نیمه برخوردار

66/66-34/33

ایوان، ایلام، شیروان چرداول، آبدانان و مهران

محروم

33/33-.

دهلران

 

جدول10: سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های بهداشتی- درمانی براساس مدل موریس

سطوح توسعه یافتگی

ضریب توسعه یافتگی

شهرستان

برخوردار

100-67/66

ایلام

نیمه برخوردار

66/66-34/33

سایر شهرستانها

محروم

33/33-.

----------

 

 

نقشه 2: سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های توسعه

 

نقشه 3: سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های اقتصادی

 

نقشه 4: سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های فرهنگی- آموزشی

 

 

نقشه 5: سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های زیربنایی

 

نقشه 5: سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های بهداشتی- درمانی

 


جمع بندی و نتیجه گیری:

در این مقاله به منظور شناخت و تحلیل امکانات و محدودیت‌های نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های توسعه با استفاده از 38 متغیَّر در قالب شاخص‌های چهارگانه و با بهره گیری از مدل موریس به بررسی و تعیین ضریب توسعه یافتگی، رتبه بندی و طبقه بندی شهرستان‌های استان در سه سطح برخوردار، نیمه برخوردار و محروم پرداخته شده است.

در یک جمع‌بندی کلی باید گفت براساس مطالعات صورت گرفته در این مقاله شهرستان‌های استان ایلام از نظر شاخص‌های توسعه در وضعیت مطلوبی قرار ندارند. بصورتی که کلیه شهرستان‌ها از نظر مجموع شاخص‌های مورد استفاده در زمره شهرستان‌های نیمه برخوردار و تنها از نظر برخی از شاخص‌ها تعدادی از شهرستان‌ها در وضعیت برخوردار قرار گرفته‌اند.

لذا با توجه به نتایج بدست آمده لازم و ضروری است که با شناخت همه جانبه پتانسیل‌ها و محدودیت‌های نواحی روستایی در شهرستان‌های استان ایلام و با ارائه برنامه ریزی معقول و منطقی، با تأکید بیشتر بر وضعیت شاخص‌هایی که در وضعیت نامناسب‌تری قرار دارند، زمینه رشد و توسعه نواحی روستایی استان ایلام را به منظور نیل به توسعه پایدار در این بخش، به عنوان یکی از ابعاد توسعه پایدار همه جانبه استان ایلام فراهم آورده شود. در پایان به منظور بهبود شاخص‌های توسعه در نواحی روستایی استان راهکارهای زیر ارائه می‌گردد:

1- باتوجه به اینکه شهرستان‌های استان از نظر مجموع شاخص‌ها در وضعیت نیمه برخوردار قرار دارند، ضروری است با استفاده بهینه و مطلوب از پتانسیل‌های نواحی روستایی استان، زمینه توسعه یافتگی نواحی روستایی استان فراهم شود.

2- بهبود وضعیت شاخص‌های اقتصادی نواحی روستایی استان از طریق افزایش فرصت‌های شغلی در نواحی روستایی، متنوع سازی اقتصاد روستایی، جذب سرمایه در نقاط روستایی و سایر راهکارهای مورد نظر در این حیطه.

3- توجه بیشتر به توسعه شاخص‌های فرهنگی- آموزشی، با توجه به نقش اصلی این شاخص‌ها در توسعه نواحی روستایی استان، با دادن اولویت برتر به شهرستان محروم دهلران و سپس شهرستان‌های نیمه برخوردار از نظر این شاخص‌ها.

4- تلاش در جهت توسعه شاخص‌های زیربنایی، با دادن اولویت برتر به شهرستان محروم دهلران و سپس شهرستان‌های نیمه برخوردار از نظر این شاخص‌ها.

5- با توجه به اینکه نواحی روستایی شهرستان‌های استان ایلام، به غیر از شهرستان ایلام، از نظر شاخص‌های بهداشتی- درمانی در وضعیت نیمه برخوردار قرار دارند، لازم است با توسعه امکانات فیزیکی و انسانی به توسعه این بخش از شاخص‌ها اقدام گردد.

6- اتخاذ سیاست‌های مناسب در جهت ایجاد بازار مناسب و فروش محصولات کشاورزی از جمله؛ خرید تضمینی کلیه محصولات، تأسیس انبارهای مناسب به منظور ذخیره سازی محصولات مازاد بر نیاز بازار، احداث صنایع تبدیلی، آگاه سازی کشاورزان از وضعیت بازار به طرق مختلف؛

 

توضیحات:

1- باتوجه به اینکه نقشه‌های این مقاله در قالب عکس به فایل مقاله انتقال و در داخل فایل تغییر اندازه پیدا کرده اند، مقیاس آنها سندیت ندارد.

2- اکثر آمارهای استفاده شده در این مقاله مربوط به سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 است، لذا وضعیت توسعه بخش ملکشاهی که اخیراً به شهرستان ارتقاء پیدا کرده است، در زمره شهرستان مهران محاسبه گردیده است.

1-     ازکیا، مصطفی و علی ایمانی (1387): توسعه پایدار روستایی، انتشارات اطلاعات، تهران.

2-     استانداری ایلام (1388): طرح آمارگیری از هزینه و درآمد خانوارهای شهری و روستایی استان ایلام، معاونت برنامه ریزی.

3-     بدری، سیدعلی، سعیدرضا اکبریان رونیزی و حسن جواهری(1385): تعیین سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی شهرستان کامیاران، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، سال بیست و یکم، شماره 82، ص 116 تا 130، مشهد.

4-     پاپلی یزدی، محمد حسین و محمد امیر ابراهیمی (1381): نظریه‌های توسعه روستایی، انتشارات سمت، تهران.

5-     حسین زاده دلیر، کریم (1380): برنامه ریزی ناحیه ای، انتشارات سمت، تهران.

6-     رضوانی، محمدرضا (1383) (الف) : سنجش و تحلیل سطوح توسعه یافتگی نواحی روستایی در شهرستان سنندج با استفاده از GIS، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه ای، دانشگاه فردوسی ، شماره سوم، مشهد، 149 تا 164.

7-     رضوانی، محمد رضا (1383) (ب) : مقدمه ای بر برنامه ریزی توسعه روستایی در ایران، انتشارات قومس، تهران.

8-     سایت مرکز آمار ایران (1385): نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهرستان‌های استان ایلام.

9-     سایت مرکز آمار ایران (1388): سالنامه آماری استان ایلام.

10- شیرازیان، احمد (1375): توسعه یکپارچه نواحی روستایی، ماهنامه مسکن و انقلاب، شماره 66.

11- ضرابی، اصغر و نازنین تبریزی (1390 ): تعیین سطح توسعه یافتگی شهرستان‌های استان مازندران- رویکرد تحلیل عاملی، فصلنامه آمایش محیط، شماره 12، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملایر، 63 تا 77.

12- قائدرحمتی، صفر، احمد خادم الحسینی و علی محمدی فرد (1389): تحلیلی بر درجه توسعه یافتگی شهرستان‌های استان سیستان و بلوچستان، فصلنامه جغرافیایی آمایش محیط، شماره 9، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملایر، 78 تا 87.

13- قدیری معصوم، مجتبی؛ علیرضا استعلاجی و معصومه پازکی (1389): گردشگری پایدار (روستایی و عشایری)، انتشارات دانشگاه تهران.

14- مرکز آمار ایران(1384): نتایج تفصیلی سرشماری عمومی کشاورزی استان ایلام-1382.

15- منصوری، عبدالمنصور و همکاران (1384): جغرافیای استان ایلام، انتشارات شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، تهران.

16- مطیعی لنگرودی، حسن (1384): برنامه ریزی روستایی با تأکید بر ایران، چاپ دوم، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد.

17- مطیعی لنگرودی، سیدحسن و ابراهیم شمسایی (1388): توسعه و کشاورزی پایدار (از دیدگاه اقتصاد روستایی)، انتشارات دانشگاه تهران.

18-           UNESCO (2002): Education for Rural Development in Asia: experiences and policy lessons, FAO/UNESCO Seminar, Bangkok, Thailand.