بررسی درجه توسعه‌‌یافتگی شهرستان‌های کشور و رابطه آن با نرخ شهرنشینی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه جغرافیای دانشگاه تهران

2 - دانشجوی دکترا رشته برنامه ریزی شهری از دانشگاه تهران

3 کارشناس ارشد علوم اقتصادی استانداری کردستان

چکیده

بررسی و تحلیل جایگاه نواحی از لحاظ توسعه بعنوان مبنایی برای برنامه‌ریزی‌های آتی دارای اهمیت بسزایی است؛ چرا که تنها با تعیین وضعیت کمی و کیفی شاخص‌های گوناگون در وضع موجود بر پایه قابلیت‌های بنیادین آنها می‌توان به چشم‌انداز روشنی امیدوار بود. فراتر از آن ارتباط نرخ شهرنشینی و نقش آن چه بصورت علت و چه بصورت معلول با سطح توسعه مناطق خطوط راهنمای خوبی برای برنامه‌ریزی سازماندهی فضایی کشور بدست می‌دهد. تفاوت توسعه در شهرستان‌های مختلف کشور به چه اندازه است؟ و آیا ارتباطی بین سطح توسعه و نرخ شهرنشینی در کشور وجود دارد؟ در این تحقیق ابتدا بعد از انتخاب شاخص‌ها و وزن‌دهی به آنها با استفاده از روش «آنتروپی شانون»، 336 شهرستان کشور با روش «تاپسیس خطی» از نظر درجه توسعه‌یافتگی رتبه‌بندی شده و سپس با دو تکنیک ضریب همبستگی و رگرسیون تک متغیره ارتباط سطح توسعه با نرخ شهرنشینی در کشور بررسی شده است . نتایج تحقیق ضمن ارایه رتبه‌بندی شهرستان‌های کشور به لحاظ توسعه، موید ارتباط کاملاً معنادار بین سطح توسعه‌یافتگی شهرستان‌های کشور با نرخ شهرنشینی آنها دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Evaluation of cities development degree and its relationship with the rate of urbanization

نویسندگان [English]

  • Keramat Zayyari 1
  • Akbar Mohamadi 2
  • KHALIL Atar 3
چکیده [English]

The analysis of areas position from the view of development has a great importance as the basis for future planningbecause to have a hopeful outlook is possible only with the determination of various indicators of quantitative and qualitative in status that is base on fundamental capabilities. In addition tothe relation between the rate of urbanization and its role as the cause and effect with the development level of cities gives a good guidelines for organizing of country spatial planning. How much is the development difference among various cities in all of country?and is there a relationship between the development level and the rate of urbanization?Firstly,in this study after seletingcriteria by using Shanon Entropy method and we are gave weighted to them and the Linear Topsis method the cities are ranked from development degree, than the relation between the development level with the rate of urbanization are checked by using correlation and Regression Techniques. The results of research have ranked the cities from the view of development and is shown that there is a significant relation among the development level and the rate of urbanization in all of country

کلیدواژه‌ها [English]

  • Development level
  • Linear TOPSIS
  • Shanon Entropy
  • Rate of urbanization

مقدمه

مناطق مختلف کشور تحت تأثیر عوامل تاریخی، فرهنگی، جغرافیایی و سیاست‌های کلان؛ مسیرهای گوناگونی در زمینه توسعه طی کرده‌است. همچنین تفوق شیوه معیشت شهری بر دو شیوه دیگر زیست از دهه 50 به دلیل اصلاحات ارضی، شبه مدرن شده و متعاقب آن وقوع انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی نظام فضایی کشور را دچار عدم تعادل نموده است. نتایج این دگرگونی‌ها عموماً در تفاوت‌های آشکار درجه توسعه‌یافتگی درون استانی، منطقه‌ای و ملی بخوبی مشهود است.

مفهوم توسعه برخلاف رشد که ریشه در ترقی شاخص‌های اقتصادی و بخصوص درآمد سرانه دارد؛ به معنای ارتقای همه شاخص‌های تأثیرگذار بر کیفیت زندگی معنوی و مادی انسان‌هاست.

معنای توسعه تا اواسط قرن گذشته تداوم رشد اقتصادی بود که اغلب با رشد تولید ناخالص ملی و درآمد سرانه کشورها سنجیده می‌شد. اکنون دیدگاه‌های عدالت اجتماعی، خوداتکایی و تعادل‌های بوم شناسانه با مفهوم نوین توسعه پیوند یافته است ( زیاری، 1385 : ص13 ).

به اعتقاد عده‌ای توسعه  رشد سریع و ممتدسرانه واقعی، همگام با پیشرفت‌هایی در مشخصات تکنولوژیکی، اقتصادی و جمعیتی جامعه است. (Easterlin,1968,395).

در جمع‌بندی مقوله توسعه باید مفاهیمی همچون عدالت اجتماعی، افزایش نقش و مشارکت زنان در جامعه، افزایش آزادی‌های مدنی و حق انتخاب سرنوشت و توجه به محیط‌زیست و منابع آن در کنار مفاهیم رشد اقتصادی مدنظر قرار گیرد. بعنوان یکی از عمده‌ترین مسایل پیش‌روی توسعه، شناخت وضعیت و تأثیرنقاط شهری بعنوان عمده‌‌ترین شکل سکونت‌گاهی کشور، نقاط ضعف و قوت، توان‌ها و کمبودهای آنها در برنامه‌ریزی شهری؛ نه تنها موجب ارائه طرحها و برنامه‌های غنی‌تر می‌گردد؛ بلکه نوعی ضرورت اساسی محسوب می‌شود. در این تحقیق با استفاده از روش تاپسیس خطی و وزن‌دهی به روش آنتروپی شانون تمام 336 شهرستان کشور از نظر سطح توسعه رتبه‌بندی شده‌اند.

این تحقیق در پی بررسی دو فرضیه زیر است:

1- بنظر می‌رسد سطح توسعه بین شهرستان‌های کشور دارای تفاوت‌های اساسی باشد.

2- بنظر می‌رسد که ارتباط معناداری بین سطح توسعه شهرستان‌ها و نرخ شهرنشینی وجود دارد.

هدف کلی این مطالعه شناخت و رتبه‌بندی مناطق مختلف کشور از نظر توسعه و پی‌بردن به رابطه بین نرخ شهرنشینی و درجه توسعه‌یافتگی مناطق است و نتایج آن در راستای کاهش نابرابری‌های ناحیه‌ای، منطقه‌ای و ملی که از اهداف اصلی برنامه‌ریزی‌های توسعه است ؛ می‌تواند راهگشا باشد .

در خصوص مفهوم توسعه، تباینات توسعه، علل و عوامل آن، تأثیرات عدم تعادل‌ها و رابطه توسعه و شهرنشینی، هم در سطح کشور و هم در متون علمی خارجی مطالعاتی صورت گرفته است که در دو بخش ارایه می‌شود :

الف ) مطالعات خارجی

در پی اثبات رابطه توسعه صنعتی و رشد شهری کشورها (شوای) معتقد است که افزایش روند جمعیت شهری به پدیده انقلاب صنعتی برمی‌گردد. پیدایش و اهمیت این پدیده متناسب با درجه و سطح صنعتی‌شدن کشورها است. (حبیبی،1375: 6)

رایندلی هم معتقد است که ((نقش شهرهای میانه اندام در توسعه یکپارچه ناحیه‌ای چشمگیر است. (Rondinelli,1985,195).

در سال 1763، آندرسون روشی به نام تاکسونومی ارایه نمود که در سال1950 توسط ریاضی‌دانان بسط داده شده و در سال 1968 بعنوان روشی برای طبقه‌بندی درجه توسعه‌یافتگی بین کشورهای مختلف توسط پروفسور هالوینگ بکار گرفته شد .

در سال 1996 ریچارد مورفی برای عیین توسعه‌یافتگی نقاط شهری این کشور از طریق تعیین حوزه نفوذ شهرها، پارامتر و شاخص‌هایی چون مهاجرت‌های روزانه‌ و دایم، تأسیسات و تجهیزات شهری را بکار گرفت .

به نظراستلی: هر تغییری در ساختار اقتصادی و اجتماعی سنتی جوامع بسوی آنچه که مدرن شدن نامیده می‌شود ؛ توسعه تلقی می‌شود. به عبارت دیگر جوامع سنتی- کشاورزی در فرآیند نوگرایی می‌بایست جای خود را به جوامع مدرن شهری- صنعتی بدهند (Astle,1989,13). کلارک معتقد است هر ترقی یا پیشرفت در تسهیلات رفاهی‌ و توزیع آنها از مفاهیم توسعه محسوب می‌شود .

بعبارت دیگر توسعه در کنار افزایش شاخص‌های اقتصادی با تغییرات دموگرافیکی، اقتصادی و تکنولوژیکی همراه است (Clark,1988,165) .

و بالاخره عده‌ای بر این باورند که توسعه[1]ایده و تمرینی است که از اوایل قرن نوزدهم بوجود آمد . این مفهوم با ایده پیشرفت[2] ، تفاوت دارد (Cowen;Shenton,1996.1).

ب) مطالعات داخلی :

بهفروز معتقد است «توسعه عبارت است از عملکردی است که موجب رشد، گسترش و درک آنچه قبلاً بالقوه بوده؛ می‌گردد» (بهفروز،1379: شماره 38).

کریم‌زاده در کتاب برنامه‌ریزی ناحیه‌ای شاخص z (توسعه مرکب اقتصادی) را برای استان تهران -که دارای بالاترین درصد شهرنشینی است- با 18/3 ، بیشترین میزان و برای کردستان و کهکیلویه و بویراحمد که دارای کمترین میزان شهرنشینی است، به ترتیب با 4/1- و 3/1- کمترین میزان محاسبه کرده است (حسین‌زاده دلیر،1385: 90). نامبرده در ادامه اشاره می‌کنند که عمده‌ترین ایزار کاهش نابرابری‌های ناحیه‌ای، سکونتگاه‌های شهری می‌باشد (حسین زاده دلیر، 1385: 92).

شکویی معتقد است که امتیازات اقتصادی و وجود امکانات و تأسیسات شهرها از عوامل توسعه در سیستم‌های شهری کشورهای جهان سوم هستند (شکویی،347:1372). در بخش دیگری از کتاب برنامه‌ریزی ناحیه‌ای، حسین‌زاده دلیر بعد از محاسبه سطح توسعه در ابعاد گوناگون به این نتیجه رسیده است که استان‌های دارای جمعیت شهرنشین بالاتر در شاخص‌های توسعه صنعتی، نیروی انسانی، باسوادی و فرهنگی دارای رتبه‌های بالاتر هستند.

خاکپور با استفاده از آنالیز تاکسونومی به سنجش میزان توسعه‌یافتگی دهستان‌های شهرستان شیروان اقدام نموده و دهستان‌های حومه و گلیان را بعنوان توسعه‌یافته معرفی کرده‌ است (خاکپور، 1385: 1).

حسین‌زاده و حسین ملکی در تحقیقی دیگر اقدام به رتبه‌بندی استان‌های کشور از نظر شاخص‌های توسعه نموده‌اند که براساس نتایج آن استان‌های تهران، اصفهان، گیلان و فارس در رده‌های بالاتر و کردستان، کهکیلویه ‌و بویراحمد و سیستان و بلوچستان در رده‌های آخر قرار گرفته‌‌اند (حسین‌زاده و ملکی، 1385 :1). قره‌خلو و حبیبی بعد از محاسبه سطح توسعه‌یافتگی استان‌های کشور با روش تاکسونومی اظهار می‌دارند که رابطه معناداری بین مهاجرت و توسعه‌یافتگی وجود دارد (قره‌خلو و حبیبی، 1385 : شماره 81). بدری و رونیزی با هدف ارزیابی مدل‌های کمی در سنجش میزان توسعه، شهرستان اسفراین را مورد بررسی قرار داده و به این نتیجه رسیده‌اند که با هر روش؛ نتایج متفاوتی بدست می‌آید لذا باید در انتخاب روش‌ها دقت کافی بعمل آید (بدری و رونیزی، 1385 :1).

رضوانی و حبیبی در یک طرح تحقیقاتی در سال 1379 با بررسی درجه توسعه‌یافتگی استان‌های کشور ضمن تعیین جایگاه استان‌ها در بخش‌های مختلف راهبردها و اولویت‌های توسعه هر کدام را مشخص نموده‌اند (رضوانی و حبیبی، 1379).

در سال 1369 دفتر اقتصاد و مسکن وزارت مسکن و شهرسازی هم اقدام به رتبه‌بندی توسعه یافتگی شهرهای کشور براساس سنجه‌های منتخب نموده است. همچنین در سال 1379 برای اولین‌بار درجه توسعه‌یافتگی استان‌های کشور با روش تحلیل عاملی توسط سازمان مدیریت ‌و برنامه‌ریزی وقت ‌کشور انجام شده و رتبه استان‌ها و درجه توسعه هر کدام مشخص شده است (کارشناسان سازمان مدیریت، 1379: نتایج کلی). درسال 1385 سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان مازندران ضمن بررسی سطح توسعه استان‌های کشور با روش شاخص‌های برگزیده؛ معتقد است که نابرابری‌های توسعه بین استان‌های کشور در آینده افزایش خواهد یافت (معاونت اقتصادی سازمان مدیریت مازندران، 101:1385).

طالبی و زنگی‌آبادی در تحقیقی دیگر با استفاده از تحلیل عاملی و بر پایه 34 فاکتور به سنجش HDI پرداخته و سهم هر عامل را در توسعه شهرهای کشور مشخص نموده‌اند ( طالبی و زنگی آبادی، 1381 : شماره مقاله 505).

شکویی و کاظمی شاخص ناموزون موریس را برای مناطق شهری قم محاسبه کرده و آنها را به پنج گروه برخوردار، نیمه ‌برخوردار،بینابین، نیمه ‌محروم و محروم تقسیم کرده‌اند (شکویی وکاظمی، شماره مقاله43)

و نهایتاً عده‌ای از محققین بر پایه 58 شاخص و با روش تحلیل مؤلفه‌های اصلی و ضریب تغییرات (C.V.) به تحلیل نابرابری‌های توسعه در شهرستان تربت حیدریه اقدام و روستاها را به سه گروه نسبتاً توسعه‌ یافته، در حال توسعه و محروم طبقه‌بندی کرده‌اند ( کلانتری و دیگران، شماره مقاله : 44).

 

 

روش تحقیق و داده‌های آماری

این مطالعه پژوهشی کتابخانه‌ای است که بر پایه داده‌های رسمی کشور صورت‌ گرفته و از متد علمی مانند تاپسیس خطی، آنتروپی شانون و تکنیک‌های آماری و کامپیوتری استفاده شده است. داده‌های مورد استفاده از نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385، نتایج حساب‌های منطقه‌ای و سالنامه آماری کشور اخذ شده است. شاخص‌های مورد استفاده از جمله مهمترین شاخص‌هایی هستند که معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی ریاست‌‌جمهوری در تعیین مناطق محروم و توسعه‌یافته و برنامه‌ریزی برای محرومیت‌زدایی و رفع نابرابری‌های منطقه‌ای از آن استفاده کرده است .

 

ساختار مدل TOPSIS و مراحل آن

TOPSIS یکی از روش‌های 1MADM است که m گزینه را با توجه به n معیار رتبه‌بندی می‌کند. این روش اولین بار توسط yoon, Hwang در سال 1981 معرفی گردید (منظری حصار و محقر، 1384 : 75). اساس این روش، انتخاب گزینه‌ای است که کمترین فاصله را از جواب ایده‌آل مثبت و بیشترین فاصله را از جواب ایده‌آل منفی دارد.

مراحل کلی روش مذکور به صورت زیر است:

1- تبدیل ماتریس تصمیم‌گیری موجود به یک ماتریس استاندارد .

2- ایجاد ماتریس استاندارد موزون با مفروض‌بودن بردار وزن شاخص‌ها به عنوان ورودی الگوریتم .

3- مشخص‌نمودن راه‌حل ایده آل مثبت و منفی .

 

4- محاسبه اندازه فاصله از ایده‌آلهای مثبت و منفی .

5- محاسبه نزدیکی نسبی گزینه‌ها به راه‌حل ایده‌آل .

6- رتبه‌بندی گزینه‌ها براساس نزدیکی نسبی آنها به راه حل‌های ایده‌آل .

روش TOPSIS به دو شیوه اقلیدسی و خطی قابل انجام است. لازم به ذکر است تعیین وزن شاخص‌ها به روش‌های مختلفی از قبیل روش حداقل مربعات، روش حداقل مربعات لگاریتمی، روش‌ بردار ویژه، روش تقریبی و روش آنتروپی شانون قابل انجام است .

در این مقاله وزن شاخص‌ها براساس تکنیک آنتروپی شانون (عادل آذر و رجب‌زاده، 1381: 143) تعیین گردیده و به عنوان ورودی به الگوریتم TOPSIS خطی وارد می‌شود.

تکنیک آنتروپی شانون جهت تعیین وزن شاخص‌ها

در این روش ابتدا ماتریس داده‌های اولیه براساس فرمول زیر نرمال می‌گردد :

(1)                                 

که در رابطه فوق Pij مقدار نرمال شده شاخص jام در مکان i ام ، rij مقدار شاخص اولیه و m تعداد گزینه‌هایی است که قابل رتبه‌بندی شدن هستند .

سپس Ej ( آنتروپی هر شاخص ) از مجموعه Pijها به ازای هر شاخص محاسبه می‌گردد :

(2)                       

(3)                               

که در رابطه فوقn تعداد شاخص‌ها و m تعداد مکان‌هایی است که با هم مقایسه می‌شوند. براساس رابطه (2) ، عدم اطمینان یا درجه انحراف (dj) هر یک از شاخص‌ها به صورت زیر بدست می‌آید :

(4)                                      

و در نهایت وزن هر شاخص (Wj) به صورت زیر قابل محاسبه است :

(5)                                    

 

روش TOPSIS خطی (olson،2004: 2تا 6)

در روش TOPSIS خطی، مرحله اول یا استانداردسازی شاخص‌ها براساس رابطه زیر صورت می‌گیرد:

ابتدا باید حداکثر مقدار هر شاخص و حداقل آن  مشخص شده و با استفاده از رابطه زیر نسبت

به نرمال‌سازی اقدام گردد، در صورتی که شاخص‌هایی با جنبه مثبت و جنبه منفی به طور ترکیبی در نظرگرفته شده باشد، جنبه منفی را با معکوس‌کردن نتیجه آن به جنبه مثبت تبدیل می‌کنیم، در این صورت خواهیم داشت :

(6)                                

(7)                                

پس از نرمال کردن شاخص‌ها، باید ماتریس استاندارد موزون بدست آید که به صورت زیر است:

(8)                                      

پس از تعیین ماتریس استاندارد موزون، باید جواب ایده‌آل مثبت و ایده‌آل منفی برای هر یک از شاخص‌ها تعیین گردد که به صورت زیر عمل می‌شود :

(9)                     

(10)                    

لازم به ذکر است که در روش خطی ایده‌آل مثبت هر شاخص برابر max آن و ایده‌آل منفی هر شاخص برابر min آن شاخص است .

بدست آوردن فاصله هر گزینه نسبت به ایده‌آل منفی و مثبت :

فاصله گزینه  i ام از ایده آل مثبت :

(11)                   

فاصله گزینه  i ام از ایده آل منفی :

(12)                 

محاسبه نزدیکی نسبی هر گزینه به ایده‌آلها : این شاخص را جهت ترکیب کردن مقادیر  و و در نتیجه مقایسه گزینه‌ها نسبت به هم تعریف می‌کنیم :

(13)                                   

رتبه‌بندی گزینه‌ها براساس مقادیر نزولی است بنحوی‌که گزینه‌ای که دارای بیشترین مقدار باشد توسعه‌یافته‌ترین و گزینه‌ای که دارای کمترین مقدار باشد توسعه‌نیافته‌ترین گزینه به شمار می‌آید .

همچنین برای بررسی ارتباط بین درجه توسعه شهرستان‌هاونرخ شهرنشینی از دوتکنیک ضریب همبستگی با آزمون معنی‌دار بودن (R) و رگرسیون تک متغیره ( بعد از اثبات معنی‌دار بودن ضرایب بدست‌آمده )، ( عادل آذر و مومنی،1383: 163 تا 184 ) در محیط نرم‌افزارهای کامپیوتری استفاده شده است .

 

تجزیه و تحلیل (بحث)

بعد از تعیین شاخص‌های منتخب ابتدا با استفاده از روش آنتروپی شانون، وزن و اهمیت هر کدام از شاخص‌های بیست و چهارگانه محاسبه شده است.

 

 

جدول شماره 1: عناوین و وزن شاخص‌ها جهت تعیین درجه توسعه‌‌یافتگی شهرستان‌های کشور:

ردیف

عنوان شاخص

وزن شاخص

1

نرخ بیکاری

3.66

2

نرخ مهاجرت

3.53

3

نرخ بیسوادی

3.50

4

تراکم خانوار در واحد مسکونی

3.50

5

بار تکفلی شغلی

3.48

6

نسبت مراکز بهداشتی درمانی به تعداد نقاط جمعیتی

5.17

7

نسبت پزشک به تعداد نقاط جمعیتی

8.18

8

نسبت مدرسه راهنمایی به تعداد نقاط جمعیتی

4.07

9

دبیرستان و هنرستان به تعداد نقاط جمعیتی

4.35

10

کتابخانه و کانون پرورش فکری کودکان به تعداد نقاط جمعیتی

4.10

11

تأسیسات ورزشی به تعداد نقاط جمعیتی

4.15

12

روستاهای بهره‌مند از گاز به تعداد روستا

4.40

13

روستاهای بهره‌مند از دفتر پستی به تعداد روستا

3.98

14

شرکت تعاونی روستایی به تعداد روستا

3.95

15

شعب بانک به تعداد نقاط جمعیتی

5.15

16

روستاهای بهره‌مند از آب آشامیدنی سالم به کل روستاها

3.54

17

جمعیت تحت‌پوشش کمیته امداد و بهزیستی به کل جمعیت

3.67

18

چگالی جمعیت

4.71

19

فاصله مرکز شهرستان از مرکز استان  (km)

3.82

20

فاصله مرکز شهرستان از نزدیکترین فرودگاه (km)

3.76

21

فاصله مرکز شهرستان از اولین ایستگاه راه‌آهن (km)

3.73

22

سرانه درآمد شهرداری‌ها (ریال)

3.66

23

سرانه مالیات دریافتی (ریال)

4.45

24

سرانه  GDPبدون نفت (میلیون ریال)

3.50

 

مجموع

100

ماخذ: نتایج سرشماری، حساب‌های‌ منطقه‌ای و سالنامه‌ آماری‌کشور، 1385 و محاسبات محققین

 

 

براساس جدول شماره 1، وزن شاخص‌ها از بیشترین مقدار ( نسبت پزشک به نقاط جمعیتی با 18/8 ) تا کمترین مقدار ( بار تکفل شغلی با 48/3 ) تعیین گردید .

بعد از تعیین وزن و اهمیت هر کدام از سنجه‌های منتخب و بعد از اعمال وزن‌های بدست‌آمده با استفاده از روشLinear Topsis  اقدام به سنجش درجه توسعه 336 شهرستان کشور گردیده و در نهایت براساس درجه توسعه‌یافتگی اقدام به رتبه‌بندی شهرستان‌ها شده است .

 

 

جدول شماره2: نتایج رتبه بندی شهرستان‌های کشور از لحاظ درجه توسعه:

ردیف

عنوان شهرستان

ضریب توسعه

ردیف

عنوان شهرستان

ضریب توسعه

ردیف

عنوان شهرستان

ضریب توسعه

1

تهران

0.6851

28

بندرگز

0.2143

55

کاشان

0.1788

2

خمینی شهر

0.3615

29

قائمشهر

0.2124

56

کردکوی

0.1782

3

ابوموسی

0.3400

30

قم

0.2082

57

میبد

0.1778

4

تبریز

0.3209

31

ری

0.2066

58

شازند

0.1769

5

رباط کریم

0.3197

32

ورامین

0.2062

59

ابهر

0.1767

6

گرگان

0.2803

33

نکا

0.1991

60

دلیجان

0.1761

7

اسلامشهر

0.2728

34

لنجان

0.1972

61

بندرماهشهر

0.1760

8

البرز

0.2717

35

ساوجبلاغ

0.1962

62

نجف آباد

0.1740

9

کرج

0.2562

36

خرمشهر

0.1935

63

بجنورد

0.1730

10

مشهد

0.2526

37

سمنان

0.1927

64

ترکمن

0.1721

11

اراک

0.2506

38

مبارکه

0.1916

65

ساوه

0.1713

12

شهریار

0.2451

39

بندرانزلی

0.1914

66

آران و بیدگل

0.1707

13

یزد

0.2441

40

آبیک

0.1912

67

نظرآباد

0.1705

14

شهرکرد

0.2403

41

آبادان

0.1908

68

خرم آباد

0.1703

15

اهواز

0.2374

42

رشت

0.1903

69

مراغه

0.1702

16

قزوین

0.2284

43

شمیرانات

0.1902

70

مرند

0.1697

17

بندرعباس

0.2275

44

اردبیل

0.1893

71

آذرشهر

0.1695

18

بوشهر

0.2272

45

ایلام

0.1878

72

نوشهر

0.1688

19

همدان

0.2245

46

پاکدشت

0.1878

73

سیرجان

0.1683

20

اصفهان

0.2234

47

کنگان

0.1873

74

بروجن

0.1662

21

ساری

0.2222

48

صدوق

0.1866

75

آق‌قلا

0.1657

22

زنجان

0.2214

49

گلوگاه

0.1865

76

محمودآباد

0.1648

23

کرمان

0.2194

50

زاهدان

0.1847

77

شبستر

0.1643

24

بناب

0.2181

51

خرمدره

0.1827

78

دماوند

0.1632

25

تاکستان

0.2170

52

سنندج

0.1807

79

اردکان

0.1630

26

شیراز

0.2167

53

رفسنجان

0.1801

80

بهار

0.1623

27

فلاورجان

0.2151

54

ارومیه

0.1789

81

جویبار

0.1622

ردیف

عنوان شهرستان

ضریب توسعه

ردیف

عنوان شهرستان

ضریب توسعه

ردیف

عنوان شهرستان

ضریب توسعه

82

کرمانشاه

0.1614

109

فارسان

0.1455

136

دزفول

0.1308

83

بهشهر

0.1605

110

بابل

0.1442

137

لامرد

0.1306

84

شهرضا

0.1590

111

اسکو

0.1437

138

خوانسار

0.1302

85

ملایر

0.1584

112

اسدآباد

0.1436

139

زرند

0.1301

86

بویراحمد

0.1574

113

طبس

0.1430

140

جم

0.1299

87

بافق

0.1572

114

نیشابور

0.1422

141

اندیمشک

0.1293

88

برخوارومیمه

0.1558

115

سلماس

0.1417

142

ایجرود

0.1291

89

دامغان

0.1546

116

تنکابن

0.1413

143

خلیل اباد

0.1290

90

فیروزکوه

0.1544

117

بم

0.1411

144

کمیجان

0.1288

91

بیرجند

0.1541

118

علی‌آباد

0.1397

145

میانه

0.1272

92

شاهرود

0.1538

119

فسا

0.1366

146

ملکان

0.1268

93

بابلسر

0.1530

120

خرم بید

0.1365

147

نور

0.1264

94

جلفا

0.1529

121

آزادشهر

0.1362

148

تیران و کرون

0.1256

95

رامسر

0.1529

122

تفرش

0.1360

149

رامیان

0.1251

96

نطنز

0.1514

123

آمل

0.1357

150

بروجرد

0.1249

97

عجبشیر

0.1510

124

تویسرکان

0.1353

151

شوش

0.1249

98

آشتیان

0.1510

125

خوی

0.1345

152

پارس آباد

0.1243

99

دورود

0.1505

126

سوادکوه

0.1344

153

استهبان

0.1230

100

ازنا

0.1504

127

جهرم

0.1338

154

کبودرآهنگ

0.1230

101

چالوس

0.1497

128

بندرلنگه

0.1337

155

گنبدکاووس

0.1228

102

گرمسار

0.1491

129

زرندیه

0.1333

156

کنارک

0.1223

103

خمین

0.1491

130

سرخس

0.1332

157

دیلم

0.1211

104

تفت

0.1476

131

حاجی آباد

0.1331

158

گلپایگان

0.1208

105

مهریز

0.1470

132

لارستان

0.1330

159

طارم

0.1203

106

بو ئین زهرا

0.1457

133

امیدیه

0.1323

160

رزن

0.1200

107

محلات

0.1456

134

قشم

0.1316

161

رودان

0.1196

108

آباده

0.1456

135

اردستان

0.1310

162

هندیجان

0.1180

ردیف

عنوان شهرستان

ضریب توسعه

ردیف

عنوان شهرستان

ضریب توسعه

ردیف

عنوان شهرستان

ضریب توسعه

163

آستانه اشرفیه

0.1178

190

فریمان

0.1086

217

سقز

0.1013

164

ابرکوه

0.1174

191

نائین

0.1085

218

بستان آباد

0.1009

165

آستارا

0.1171

192

مرودشت

0.1084

219

فردوس

0.1009

166

سمیرم سفلی

0.1169

193

بندرخمیر

0.1082

220

اشنویه

0.1008

167

کاشمر

0.1168

194

تربت حیدریه

0.1082

221

زابل

0.1008

168

جاجرم

0.1168

195

خاتم

0.1081

222

درگز

0.1008

169

چناران

0.1166

196

ارسنجان

0.1080

223

صحنه

0.1003

170

اسفراین

0.1157

197

رودبار

0.1076

224

تنگستان

0.0999

171

دشتستان

0.1157

198

اقلید

0.1070

225

بیجار

0.0998

172

بهبهان

0.1134

199

کوهبنان

0.1061

226

فیروزآباد

0.0997

173

سراب

0.1129

200

بردسکن

0.1058

227

بوکان

0.0993

174

مینودشت

0.1128

201

جیرفت

0.1055

228

دره شهر

0.0991

175

ایوان

0.1127

202

رشتخوار

0.1049

229

رودسر

0.0990

176

صومعه سرا

0.1127

203

قروه

0.1047

230

قائنات

0.0987

177

شیروان

0.1126

204

گتوند

0.1047

231

مریوان

0.0985

178

نهاوند

0.1121

205

رامشیر

0.1045

232

رضوانشهر

0.0980

179

گناوه

0.1119

206

لنگرود

0.1042

233

تکاب

0.0979

180

هشترود

0.1116

207

نی ریز

0.1038

234

میناب

0.0975

181

دشتی

0.1114

208

پاسارگاد

0.1034

235

راور

0.0973

182

لاهیجان

0.1113

209

نقده

0.1033

236

گچساران

0.0971

183

خدابنده

0.1111

210

مانه و سملقان

0.1032

237

فراشبند

0.0970

184

رامهرمز

0.1101

211

میاندوآب

0.1029

238

سلسله

0.0967

185

دشت‌آزادگان

0.1095

212

املش

0.1028

239

زرین دشت

0.0966

186

شوشتر

0.1095

213

سبزوار

0.1027

240

هریس

0.0966

187

دیر

0.1094

214

نمین

0.1026

241

کامیاران

0.0963

188

الیگودرز

0.1090

215

قوچان

0.1024

242

فریدن

0.0958

189

زهک

0.1089

216

ماهنشان

0.1018

243

سیاهکل

0.0953

ردیف

عنوان شهرستان

ضریب توسعه

ردیف

عنوان شهرستان

ضریب توسعه

ردیف

عنوان شهرستان

ضریب توسعه

244

سپیدان

0.0952

271

اهر

0.0891

298

پارسیان

0.0822

245

گناباد

0.0951

272

کلاله

0.0891

299

مه ولات

0.0822

246

شهربابک

0.0949

273

سرایان

0.0890

300

بافت

0.0820

247

خواف

0.0948

274

فومن

0.0888

301

کهنوج

0.0799

248

خنج

0.0948

275

ماکو

0.0881

302

کلیبر

0.0797

249

شادگان

0.0944

276

سمیرم

0.0878

303

پاوه

0.0784

250

تایباد

0.0944

277

چادگان

0.0877

304

باغملک

0.0783

251

مهاباد

0.0943

278

تربت جام

0.0871

305

جاسک

0.0783

252

بانه

0.0941

279

قصرشیرین

0.0867

306

درمیان

0.0783

253

نیر

0.0930

280

آبدانان

0.0866

307

لردگان

0.0776

254

ورزقان

0.0928

281

سربیشه

0.0864

308

جوانرود

0.0775

255

پیرانشهر

0.0927

282

دیواندره

0.0859

309

چالدران

0.0771

256

مهر

0.0925

283

شاهیندژ

0.0859

310

بیله سوار

0.0770

257

کازرون

0.0925

284

ایذه

0.0858

311

مشکین شهر

0.0764

258

داراب

0.0924

285

کوهدشت

0.0858

312

چابهار

0.0760

259

دهلران

0.0922

286

سرپل ذهاب

0.0858

313

سردشت

0.0756

260

اسلام اباد

0.0916

287

کلات

0.0856

314

ممسنی

0.0753

261

کوثر

0.0914

288

ماسال

0.0856

315

چاراویماق

0.0744

262

کنگاور

0.0913

289

سنقر

0.0849

316

گیلانغرب

0.0742

263

بوانات

0.0912

290

روانسر

0.0848

317

لالی

0.0741

264

قیر و کارزین

0.0910

291

دنا

0.0845

318

بهمئی

0.0738

265

بردسیر

0.0910

292

فاروج

0.0844

319

مسجدسلیمان

0.0728

266

فریدونشهر

0.0906

293

شفت

0.0844

320

دلفان

0.0724

267

شیروان‌وچرداول

0.0899

294

سروآباد

0.0839

321

ثلاث باباجانی

0.0717

268

هرسین

0.0896

295

مهران

0.0833

322

منوجان

0.0709

269

بستک

0.0892

296

خلخال

0.0826

323

ایرانشهر

0.0702

270

پلدختر

0.0892

297

تالش

0.0826

324

نهبندان

0.0702

325

دالاهو

0.0701

329

مغان(گرمی)

0.0666

333

سرباز

0.0625

326

کهکیلویه

0.0678

330

سراوان

0.0661

334

نیکشهر

0.0623

327

اردل

0.0671

331

کوهرنگ

0.0657

335

قلعه گنج

0.0530

328

خاش

0.0668

332

عنبر آباد

0.0647

336

رودبار جنوب

0.0513

ماخذ : محاسبات آماری محققین

 

 

بررسی نتایج محاسبات براساس جدول شماره دو نشان می‌دهد که 113 شهرستان با 6/33 درصد کل شهرستان‌های کشور دارای ضریب توسعه کمتر از 1/0 درصد و کاملاً محروم محسوب می‌شوند.

30 شهرستان دارای ضریب توسعه 4/0 تا 2/0 و 188 شهرستان دارای ضریب توسعه 2/0 تا 1/0 است. در همین حال شهرستان تهران با ضریب توسعه 6851/0 و با فاصله بسیار نسبت به شهرستان‌های بعدی در رتبه اول کشور قرار گرفته است. نکته بعدی اینکه درصد اندکی از شهرستان‌های کشور ( 49/1 درصد ) دارای ضریب توسعه بالاتر از 3/0 هستند و تنها 9/8 درصد دارای ضریب توسعه بالاتر از 2/0 هستند.

براین اساس فرضیه اول تحقیق مبنی بر وجود نابرابری‌های عمیق بین شهرستان‌های کشور به لحاظ توسعه تأیید می‌شود. پراکندگی سایر شهرستان‌ها در جدول شماره دو به تفصیل آمده است.


 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

جدول شماره 3- نتایج کامپیوتری برآورد رابطه رگرسیونی میان نرخ شهرنشینی و درجه توسعه *

LS // Dependent Variable is S

Sample: 1336

Included observations: 336

S=C(1)+C(2)*DI

 

Coefficient

Std. Error

T-Statistic

Prob.

C(1)

C(2)

0,276048

1,866382

0,022510

0,155185

12,26342

12,02679

0,0000

0,0000

R-squared

0,302195

Mean dependent var

0,523232

Adjusted R- squared

0,300105

S.D. dependent var

0,201141

S.E. of regression

0,168274

Akaik info criterion

-3,558387

Sum squared resid

9,457610

Schwartz criterion

-3,535666

Log likelihood

123,0456

F-statistic

144,6436

Durbin-Wastson stat

1,756956

Prob (F-statistic)

0,00000

 

*در جدول شماره (3) متغیر S (متغیر وابسته) نرخ شهرنشینی و متغیر DI (متغیر مستقل) درجه توسعه شهرستان‌ها است.

 

 

 

بعد از رتبه‌بندی شهرستان‌ها براساس درجه توسعه‌یافتگی آنها، با استفاده از دو روش ضریب همبستگی و رگرسیون تک متغیره به بررسی صحت و سقم فرضیه دوم تحقیق یعنی وجود رابطه معنادار بین درجه توسعه‌یافتگی و نرخ شهرنشینی شهرستان‌های کشور اقدام شده است. براساس نتایج بدست آمده ضریب همبستگی معادل 7/54 درصد است که با توجه به معنی‌داربودن در سطح یک درصد، کاملاً معنادار بوده و فرضیه دوم را تأیید می‌نماید (جدول شماره 3) .

 

 

جدول شماره 4- برآورد ضریب همبستگی بین درجه توسعه و نرخ شهرنشینی *

 

 

VAR00001

VAR00002

VAR00001

Pearson Correlation

Sig. (2-tailed)

N

1

.000

336

0547

.000

336

VAR00002

Pearson Correlation

Sig. (2-tailed)

N

.547

.000

336

1

.000

336

Correlation is significant at the 0,01 level (2-tailed).

* در جدول شماره (4) VAR1 متغیر درجه توسعه و متغیر VAR2 متغیر نرخ شهرنشینی بوده است.

 

 

همچنین برآورد رگرسیون نشان می‌دهد که ضرایب حاصل شده کاملاً معنادار بوده بنحوی که مقدار t آنها بسیار بیشتر از 2 است. همچنین ضریب B (ضریب متغیر X یادرجه توسعه شهرستان‌ها) مثبت است که ثابت‌کننده رابطه بین متغیرهای درجه توسعه شهرستان‌ها و نرخ شهرنشینی در آنها است.

همچنین R2 (ضریب تعیین معادله) حدود 30 درصد است، لذا متغیر درجه توسعه ( بعنوان متغیر مستقل ) به تنهایی قدرت توضیح‌دهندگی 30 درصد تغییرات متغیر نرخ شهرنشینی (بعنوان متغیر وابسته) را دارد (جدول شماره 4). لازم به ذکراست که می‌توان با افزودن متغیرهای مستقل دیگر به مدل؛ مقدار  R2را تا حد امکان افزایش داد اما با توجه به هدف این مطالعه، ضروریست در تحقیق جداگانه‌ای به آنها پرداخت.

 

نتیجه گیری

نتایج تحقیق بصورت مستند نابرابری‌های عمیق توسعه را بین شهرستان‌های مختلف نشان می‌دهد بگونه‌ای که 113 شهرستان با 6/33 درصد کل شهرستان‌های کشور دارای ضریب توسعه کمتر از 1/0 درصد و کاملاً محروم محسوب می‌شوند. در همین حال شهرستان تهران با ضریب توسعه 6851/0 و با فاصله بسیار نسبت به شهرستان‌های بعدی در رتبه اول کشور قرار گرفته است. 30 شهرستان دارای ضریب توسعه بین 4/0 تا 2/0 و 188 شهرستان دارای ضریب توسعه بین 2/0 و 1/0 است.

همچنین با توجه به ضریب همبستگی 7/54 درصد ارتباط مستقیم بین درجه توسعه و نرخ شهرنشینی در سطح کاملاً معناداری به اثبات رسیده است. همچنین ثابت شد که متغیر درجه ‌توسعه (بعنوان متغیر مستقل) به تنهایی قدرت توضیح‌دهندگی 30 درصد تغییرات متغیر نرخ شهرنشینی (بعنوان متغیر وابسته ) را دارد، لذا لزوم اتخاذ رویکرد جدید در برنامه‌ریزی برای تخصیص منابع و امکانات به مناطق محروم فارغ از تعداد و جمعیت شهرنشین آنها بخوبی مشهود است.



[1] development

[2] progress

1 Multiple Attribute Decision Making

1- آذر، عادل و رجب‌زاده، علی. (1381). تصمیم‌گیری کاربردی (رویکردM.A.D.M ). چاپ اول، تهران، انتشارات نگاه دانش

2- آذر، عادل و مومنی، منصور. (1383). آمار و کاربرد آن در مدیریت، جلد دوم، چاپ هفتم، تهران، 1383 ، انتشارات سمت

3- بدری، سید علی و رونیزی، سعیدرضا اکبریان. (1385). مطالعه تطبیقی کاربرد روش‌های سنجش توسعه‌یافتگی در مطالعات ناحیه‌ای، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، شماره 6، زاهدان

4- بهفروز، فاطمه. (1370). تحلیلی جغرافیایی بر توسعه و تباین رفاه انسانی در دنیا، مجله پژوهش‌های جغرافیایی، شماره 38، مهر 1379، تهران

5- حبیبی، حسن. (1375). شهرسازی، تخیلات و واقعیات(ترجمه)، چاپ‌اول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران

6- حسن‌زاده دلیر، کریم و ملکی، سعید. (1385).  بررسی وضعیت شاخص‌های انسانی در استان ایلام، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، شماره 6، زاهدان

7-  حسین‌زاده ،دلیر. (1385). برنامه‌ریزی ناحیه‌ای، چاپ پنجم، تهران، انتشارات سمت

8- خاکپور، براتعلی. (1385). سنجش میزان توسعه‌یافتگی دهستان‌های شهرستان شیروان به منظور برنامه‌ریزی ناحیه‌ای، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، شماره 7، زاهدان

9- رضوانی، محمدرضا و حبیبی، کیومرث. (1379). سنجش درجه توسعه‌یافتگی استان‌های کشور، طرح تحقیقاتی معاونت پژوهشی دانشگاه تهران

10- زیاری، کرامت‌الله. (1385). مکتب‌ها، نظریه‌ها و مدل‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای، چاپ اول، یزد، انتشارات دانشگاه یزد

11- شکویی، حسین. (1372). دیدگاه‌های نو در جغرافیای شهری، چاپ اول، تهران، انتشارات سمت

12- شکویی، حسین و کاظمی، موسی. (1381). سنجش پایداری توسعه شهر قم، مجله پژوهش‌های جغرافیایی، شماره 43، تهران

13- طالبی، هوشنگ و زنگی‌آبادی، علی. (1380). تحلیل و شاخص‌ها و تعیین عوامل مؤثر در توسعه انسانی شهرهای بزرگ، مجله تحقیقات جغرافیایی، شماره 505، مشهد

14- قره‌خلو، مهدی و حبیبی، کیومرث. (1385). تحلیل مهاجرت در ارتباط با سطح توسعه‌یافتگی استان‌های کشور، مجله تحقیقات جغرافیای، شماره پیاپی 88 ، تابستان 1385، مشهد

15- کارشناسان سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی. (1379). تعیین درجه توسعه‌یافتگی استان‌های کشور با روش تحلیل عاملی، چاپ اول، تهران، انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ر‌یزی کشور.

16- کارشناسان معاونت امور اقتصادی سازمان مدیریت‌وبرنامه‌ریزی استان مازندران. (1385). رتبه‌بندی استان‌های کشور براساس شاخص‌های هدف کمی برنامه ‌چهارم ‌توسعه، مازندران، انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور (مازندران)

17- کلانتری، خلیل و دیگران. (1382). سنجش سطح توسعه روستایی در شهرستان تربت حیدریه، مجله پژوهش‌های جغرافیایی، شماره 44، تهران

18- مرکز آمار ایران. (1385). سالنامه آماری کشور، تهران، انتشارات مرکز آمار ایران

19- مرکز آمار ایران. (1385). نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن کشور (30 جلد)، تهران، انتشارات مرکز آمار ایران

20- مرکز آمار ایران. (1385). نتایج حساب‌های منطقه‌ای، تهران، انتشارات مرکز آمار ایران

21- منظری حصار، مهدی و محقر، علی. (1384). بکارگیری الگویی برای تخصیص اعتبارات محرومیت‌‌زدایی، مجله برنامه و بودجه، شماره 91، تیر و خرداد 1384، تهران

23-Astle,A;"What is development", New Zealand journal of geogeraphy.April 1989.

24-Clark,A..N.1988(first puplished 1985).Lonman Dictionary of geography: Human and physic Geogeraphy Terms Explained.Great Britain. Butler And Tanner ltd.

25- Cowen,M.P.;shenton W.(1996) Doctorines of Development.Routledg

26- Easterlin , R . A ..overriew Economic Growlh , D.L.Sills (ed ). Inlerhalional Encylopedia of lhesocial Sciencess ( New york 1968 ) .vol.4

27- Olson,D.L.(2004).Comparison of Weights in TOPSIS Models, Mathematical and Computer Modelling.

28- Rondinelli,Dennis A;Applied Metohods of regional Analysis;Westview.1985