تحلیل مکانی سایت‌های امداد رسانی هوایی در مواقع بروز زلزله (مورد: شهر بابل)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه تربیت معلم

2 دانشجوی دکتری برنامه ریزی شهری دانشگاه تهران و پژوهشگر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی

3 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری- دانشگاه مازندران

چکیده

در طول تاریخ همواره سوانح طبیعی محیط دست‌ساخت بشر را دگرگون ساخته و چه بسا تلفات قابل توجه جانی و مالی برجای گذاشته است. بیش از 200میلیون کشته و زخمی در دهه جاری خود به روشنی عمق آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های بشر را در برابر این قبیل سوانح نشان می‌دهد. در این بین زلزله یکی از مخرب‌ترین سوانح طبیعی است. کشور ایران با توجه موقعیت آن نسبت به خطوط گسل، در طول قرن‌ها بطور مداوم با پدیده زلزله روبرو شده است. با وجود این ابعاد وسیع آسیب‌پذیری در طی دهه‌های اخیر در زمینه بلایای طبیعی و از جمله زلزله، دوره‌ای بسیار پرهیاهو را پشت سرگذاشته است. چنانکه حتی زلزله بم با بیش از 25هزار کشته، 30هزار نفر مجروح و 85درصد ویرانی به عنوان فاجعه‌ای کم‌نظیر، دارای بازتاب‌های وسیع بین‌المللی بوده است. بر این اساس تجهیز و آماده‌سازی برای مقابله با این فاجعه انسانی امری ضروری و حیاتی است. هدف این مقاله مکان‌یابی سایت‌های امدادرسانی هوایی بعد از سانحه و ارایه الگویی ساده در جهت روش مکان‌یابی سایت‌های امدادرسانی هوایی است. بنابراین از روش توصیفی و تحلیلی و نیز روش پیمایش استفاده شده است. در این مقاله از تکنیک MADM برای مقایسه زوجی شاخص ها و تعیین امتیاز هر یک استفاده شده و در نهایت از تکنیک آنتروپی و روش تحلیل چند معیاره SAW جهت مکان‌یابی سایت‌های امدادرسانی هوایی استفاده شده است. براساس نتایج بدست آمده میدان شهید کشوری به جهت دارا بودن بالاترین امتیاز بر اساس معیار‌های تعریف شده، حائز الویت نخست جهت تجهیز و آماده‌سازی برای امدادرسانی هوایی است. در عین حال، از میان معیارها دو معیار فضای باز ودسترسی به بافت‌های متراکم و آسیب‌پذیر از درجه اهمیت بیشتری برخوردارند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Spatial analysing of air rescuing in earthquake occasion (City of Babol)

نویسندگان [English]

  • Azadeh Azimi 1
  • Amin Faraji Mollaie 2
  • Sedigheh Lotfi 3
1 Master of Geography and Urban Planning at Tarbiat Moallem University
2 Ph.D. student of Urban Planning, University of Tehran, and researcher of the Institute of Humanities and Social Studies of Jihad University
3 Associate Professor of Geography and Urban Planning, Mazandaran University
چکیده [English]

Natural hazards have transformed the human made environment in the history and imposed considerable financial and human cost to urban areas.  More than 200 million causalities in the recent decades illustrate the depth of human settlement vulnerability. Earthquake is one of the most destructive natural disasters in Iran. It experienced constantly destructive events due to its location in the active fault lines. Despite the massive scale of damage such as Bam with 25 thousands killed and more than 30 thousand injured people which had an international attention, still the country has no proper preparedness for confronting for such deadly events.  Therefore, preparing and on time rescuing is essential and vital to deal with casualties in past earthquake stage. This paper aims to present a pattern for air-rescuing site selection. The methodology of the research is based on descriptive-analytical methods which have been accompanied by a field study. The paper applied MADM technique for pair wise comparison of indexes and determining the scores and finally Entropy and SAW were used to select the air-rescuing appropriate sites.  The results revealed that Keshvari square has the first priority as it scored highest level with respect to the given criteria for air rescuing station. Meanwhile, two criteria of open space and accessibility to the dense and vulnerable textures had a higher degree of importance among all criteria.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Earthquake
  • natural disasters
  • prioritizing
  • MADM
  • air rescuing aid
  • Babol
 1-مقدمه

1-1-طرح مسأله:

سکونتگاه­های بشر از دیر باز با وقوع سوانح طبیعی، پذیرای آسیب­های جانی و مالی قابل توجهی شده است. از همین روی با گذر زمان و افزایش بارگذاریهای کالبدی وجمعیتی در شهرها، اثرات مخرب بلایای طبیعی را دوچندان کرده است. در دهه­ای که گذشت بیش از 200میلیون نفر درسال به علت بلایای طبیعی دچار صدمات جانی و مالی شده اند﴿Habitat: 2003﴾. از طرفی سهم کشورهای درحال توسعه با بیش از 000/150 نفر تلفات جانی و بیش از 140 میلیارد دلار خسارت مالی بیشترین میزان بوده است﴿ پیام هلال احمر، 1385: 12﴾. دراین رابطه با توجه به وضعیت کشورایران وقرارگیری آن دریکی از زلزله­خیزترین نقاط جهان، منجر به رویا رویی مداوم این کشور با پدیده طبیعی زلزله شده است. برمبنای گزارش­های ثبت شده از 40 نوع سانحه شناخته شده در دنیا، 31 مورد درایران بوقوع پیوسته است ﴿بیرودیان : 1385﴾. وقوع زلزله­های شمال خراسان ﴿ 1308﴾، سلماس﴿ 1309﴾ بوئین زهرا﴿ 1342﴾، طبس﴿1357﴾، شمال قائن﴿ 1358﴾، رودبار منجیل﴿ 1369﴾ وزلزله بم﴿ 1382﴾، گویای این مطلب است که طی 80 سال اخیر بخش قابل توجهی از کشورمان متحمل خسارات سنگین شده است﴿غضبان، 1384﴾. با وجود این ابعاد وسیع آسیب­پذیری در طی دهه­های اخیر در زمینه بلایای طبیعی و از جمله زلزله، دوره­ای بسیار پرهیاهو را پشت سرگذاشته است(شادی طلب،1371: 6﴾. چنانکه حتی زلزله بم با بیش از 25هزار کشته، 30هزار نفر مجروح و 85 درصد ویرانی به عنوان فاجعه­ای کم­نظیر، دارای بازتاب­های وسیع بین­المللی بوده است(زبردست و محمدی، 1384: 6). براین اساس تجهیز و آماده­سازی برای مقابله با این فاجعه انسانی امری ضروری و حیاتی است. دراین مقاله سعی بر آن شده است که به یکی از ضروری‌ترین اقدامات یعنی امدادرسانی بعد از سانحه پرداخته شده و یک نمونه موردی در راستای مکانیابی بهینه سایت­های امدادرسانی هوایی ارایه گردد.

 

1-2-اهمیت و ضرورت

مدیریت بحران متکی به اصول مدیریت -برنامه ریزی، سازماندهی، رهبری، نظارت و هماهنگی- بوده (مک- نامارا، 1387:689) و فعالیت‌های آن به بخشهایی که احتمال وقوع حوادث وجود دارد و همچنین پیش بینی بحرانهای بالقوه و برنامه ریزی درباره نحوه برخورد با آنها مربوط می‌شود(شکیبا، 1387: 690). می‌توان گفت، از جمله مهمترین وظایف مدیریت بحران انجام اقداماتی-در چهارچوب مدیریت شهری-برای رهایی از مشکلات ناشی از بروز حوادث طبیعی، کاهش آثار سوء آن(پیش گیری) و آمادگی برای امدادرسانی و بهبود اوضاع است (, 1990: p44 Rattien). بنابراین مدیریت بحران فرایندی پویا در قالب اقداماتی سنجیده است که پیش از وقوع بحران(برنامه ریزی و آماده سازی)، درزمان وقوع بحران(کمک به آسیب دیدگان و امداد رسانی) و بعد از وقوع بحران(بازسازی و ترمیم) انجام می‌شود (Darbek, 1990: p 23 به نقل از فرجی ملائی و قرخلو،1389).

بر این اساس، با توجه به قرار گیری کشور ایران در مسیر کوه زائی آلپ-هیمالیا(کمربند مستعد وقوع زلزله)، ضرورت توجه اصولی به مسأله مدیریت بحران امری بدیهی است. چرا که در طی سالهای 1900 تا 2000 این سرزمین جزو شش کشوری قرار داشته است که دچار تلفات انسانی ناشی از وقوع زمین لرزه بوده است( آیسان و دیویس، 1382: 9). از طرفی زلزله هایی که در ایران روی می‌دهد معمولاً سطحی و یا با عمق نرمال و حدود 33 کیلومتر هستند و بندرت زلزله‌ای به عمق بیش از 50 کیلومتر حادث می‌شود. چون عمق این زلزله ها کم هستند، غالباً باعث خسارات فراوان می‌گردند(عنابستانی، 1387: 195). همچنین موقعیت جغرافیایی شهرهای ایران بیانگر این امر است که‌با توجه قرار گیری شهرها در مسیر گسلهای اصلی و فرعی و همچنین در مسیر حوضه‌های آب ریز مختلف، ضرورت پیش بینی‌های لازم برای سیلابها و زمین لرزه‌های احتمالی احساس می‌شود(مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران، 1371: 401).

از آنجایی که در زمان بروز سانحه بسیاری از خطوط زمینی مسدود می شود، لذا تعیین و جانمایی مکان هایی با هدف امدادرسانی هوایی برای نجات جان افراد و انتقال موارد مخروبه یکی از ضروری ترین اقدامات محسوب می شود و نا گفته پیداست که فقدان مطالعه در جهت جانمایی مکان بهینه امدادرسانی هوایی منجر به افزونی تلفات می گردد.

 

1-3- اهداف

اصلی ترین هدف این مقاله به کارگیری روش تحلیل چندمعیار MADM، آنتروپی و SAW به منظور تعیین بهینه ترین مکان برای امدادرسانی هوایی در مواقع بروز سانحه است. در عین اهداف دیگری نیز به موازات هدف اصلی به قرار زیر مد نظر می‌باشد:

- شناخت ادبیات مرتبط با مدیریت بحران.

- طرح دیدگاه نظری مرتبط با مدیریت بحران.

- تشریح روش MADM جهت مقایسه زوجی شاخص‌ها.

- ارایه روش SAW به عنوان روشی ساده در تعیین گزینه بهینه.

 

1-4- سوابق مطالعاتی:

در ارتباط با مباحث سوانح طبیعی و مدیریت بحران می­توان به دو دسته از منابع داخلی و خارجی اشاره کرد: منابع داخلی به صورت کتاب، مقاله، همایش و گزارش عبارت­اند از:

- مدیریت بحران در نواحی شهری(سیل و زلزله) نوشته مجید عبدالهی، انتشارات سازمان شهرداری‌های کشور (1382) که به عنوان یکی از اصلی­ترین منابع فارسی است. در این کتاب برای کاهش اثرات بلایای طبیعی به عنوان نتیجه­گیری به ارایه مجموعه­ای از نکات(26مورد) می­پردازد.

- معماری و برنامه‌ریزی بازسازی تالیف آیسان، یاسمین و یان دیویس، ترجمه دکتر علیرضا فلاحی، ناشر مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی (1382)، این کتاب در واقع در بردارنده یکی از دستورالعمل­های سازمان اسکان بشر است. در عین تشریح حوزهای ساماندهی و بازسازی، مراحل مدیریت بحران، باورها و دشواری­ها و اصول به تعریف دقیقی از مفاهم مدیریت بحران پرداخته است.

همچنین کتاب­های برنامه‌ریزی کاربری زمین در مناطق زلزله‌خیز، نمونه شهرهای منجیل، لوشان، رودبار، تالیف بحرینی، سیدحسین و دیگران (1375) انتشارات بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، مدیریت بحران-اصول و راهنمای عملی دولتهای محلی، تالیف جرالد هوتمر و توماس ای درابک(1991) ترجمه شرکت پردازش و برنامه­ریزی(1383)، مخاطرات طبیعی نوشته کیت اسمیت(1996)، ترجمه ابراهیم مقیمی و شاپور گودرزی­نژاد(1382)، انتشارات سمت و...در این زمینه تالیف و ترجمه شده است. اما در رابطه با مقالات می­توان به مقالات همایش­ها و مجلات اشاره کرد. اولین همایش مقابله با سوانح طبیعی در کشور در دانشگاه تهران(4و5 دی 1385) برگزار شد و مقالات آن در 3جلد منتشر شد: جلد اول به راهکارها، جلد دوم به سیستم­های اطلاعاتی و فناوری و جلد سوم به مسائل طبیعی و شهرسازی در رابطه با مدیریت بحران پرداخته است. دومین همایش مقابله با سوانح نیز در دانشگاه تهران(4و5 دی 1386)، با محورهای: زلزره، سیل، زمین­لغزش، فروچال، آتش­سوزی، خشکسالی، طوفان، سونامی و تغییرات دریا برگزار گردید. همچنین اولین، دومین و سومین همایش بین­المللی مدیریت جامع بحران در حوادث غیرمترقبه در سه سال متوالی(1384تا1386) با بررسی تمام ابعاد مدیریت بحران توسط بخش خصوصی برگزار گردیده است. همچنین به مجلاتی چون پژوهشهای جغرافیایی( دارای بیشترین تعداد مقاله در ارتباط با بحث مدیریت بحران) و محیط­شناسی نیز می­توان اشاره کرد.انواع گوناگونی از گزارش نیز ارایه شده­است که می­توان به گزارش پژوهشگاه بین­المللی زلزله­شناسی و مهندسی زلزله از زلزله بم، گزارش 8جلدی بسیج از توان فنی کشور در مقابله زلزله(پس از زلزله رودبار و منجیل)و... اشاره کرد(پوراحمد و دیگران،1388). شایان ذکر است در رابطه با محدوده مورد مطالعه تا بحال مطالعه جامعی صورت نگرفته است.  در رابطه با پژهشهای خارجی می­توان به کتاب مقدمه­ای بر مدیریت اضطراری[1] تالیف لیندل، پراتر و پری[2](2007) و مجموعه­ گزارش­های موسسه فما[3] و بیش از صدها مقاله در مجلات Disaster و Natural Hazards اشاره کرد(گیوه­چی، 1388: 13). یکی از جدیدترین مقالات چاپ شده به زبان فارسی در ارتباط با بحث تحلیل مکانی و بهره گیری از متدهای تحلیل چندمعیاره می توان به مقاله شماعی، عظیمی و فرجی با عنوان "بررسی و تحلیل سلسله مراتب آسیب پذیری محلات شهر بابلسر به منظور کاهش خطرات زلزله" اشاره کرد. که به بررسی مساله آسیب پذیری محلات شهر بابلسر در ارتباط با دو دسته از شاخص های کالبدی و شاخص های اجتماعی-اقتصادی پرداخته است. در این مقاله برای تعیین سلسله مراتب آسیب پذیری از متد تحلیل چندمعیاره SAW استفاده شده است.

 

1-5-متدولوژی تحقیق

این تحقیق مبتنی بر مفاهیم مدیریت بحران و مطالعات آماری است که درآن از روش تحقیق توصیفی– تحلیلی به منظور تعیین مکان بهینه برای امدادرسانی هوایی استفاده شده است(Ingolfsson, 2010 &  Lokshin, 2009﴾. این تحقیق در دو مرحله انجام شده است: مرحله اول با استفاده از روش حذفی میادین نامناسب حذف شده است و در مرحله دوم با استفاده از روش MADM مقایسه زوجی شاخص ها انجام شده است. در این تحقیق از روش SAW به عنوان روشی برای انتخاب مناسب‌ترین گزینه و تعیین الویت­ها طی مراحل زیر استفاده شده است﴿Pratyyush &Jain- Bo, 1998﴾:

 

 

شکل شماره 1: فرآیند عمل در تصمیم گیری چند معیاره

Xn

.

.

X3

X2

X1

شاخص

گزینه

R1n

.

.

R13

R12

R11

A1

R2n

.

.

R23

R22

R21

A2

R3n

.

.

R33

R32

R31

A3

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Rmn

.

.

Rm3

Rm2

Rm1

Am

 

 

در این مرحله سعی بر آن شده از میان 5 گزینه با 4 شاخص، گزینه مطلوب rij مشخص گردد.

روش SAW ساده ترین و در عین حال یکی از مناسب ترین روش های تحلیل چندمعیاره است که بر اساس خروجی ماتریس وزن شاخص ها(که با استفاده از فرمول آنتروپی تعیین می شود) و جدول نرمال شده(که با فرمول نورم[4] نرمالیزه می شود) اقدام به تعیین بهترین گزینه می کند. مرحله اول روش SAW تعیین وزن شاخص ها است که با استفاده از فرمول آنتروپی انجام می شود. برای استفاده از تکنیک آنتروپی در وزن­دهی ابتدا مقدار نماد E را با استفاده از رابطه(1) محاسبه می­کنیم.

رابطه(1):

 

به گونه­ای که K یک ثابت مثبت است. پس از آن مقدار مشخص P را به ازای هر I و j با استفاده از رابطه(2) مورد محاسبه قرار می­دهیم:

رابطه (2):

 

و برای Ej مجموعه Pij مطابق با رابطه(3) داریم:

رابطه(3):

 

به گونه­ای که : رابطه (4)

 

پس از آن درجه انحراف اطلاعات ایجاد شده که با Dj به ازای شاخص Jام از رابطه(5) محاسبه می­گردد:

رابطه(5):

 

برای محاسبه اوزان Wj از شاخص­های موجود در نهایت از رابطه­(6) استفاده می­کنیم(به ازای تمامی jها)

رابطه (6):

 

در این روش با مشخص بودن بردار w که بردار وزن­های شاخص­ها هستند با انتخاب گزینه مناسب A* با استفاده از رابطه (7) پرداخته می­شود.

رابطه (7):

 

چنانچه باشد داریم:

رابطه(8)

 

 

1-6- معرفی متغیرها و شاخص ها

در این تحقیق سعی بر آن شده است از ویژگی های فضای ساخته شده شهر برای تعیین مکان بهینه استفاده شود، دراین راستا از شاخص های زیر استفاده شده است ﴿جدول شماره 1﴾:

 

 

جدول شماره 1: شاخص­های تحلیل گزینه مطلوب

شاخص

توضیحات

1- مساحت فضای باز

سایت می­بایست فضای مسطحی به قطر 10 مترداشته باشد تا امکان فرود هلیکوپتر امداد وجودداشته باشد. علاوه بر این می­بایست فضاهای باز نیز جهت مانور و فعالیت گروه­های امداد وجود داشته باشد. با درنظر گرفتن این ویژگی فلکه­های اصلی شهر که دروسط آنها المان وجود نداشته باشد مناسب می باشد.

2- دسترسی به شریان‌های اصلی

این نکته باید مد نظر قرار گیرد که فرود هلیکوپتر درفلکه نباید منجر به تداخل درشبکه حمل­ونقل شهری شود و به شریان­های برون شهری برای دپوی اجساد و آوار و از همه مهتر امدادرسانی نزدیک باشد.

3- دسترسی به کاربری­های خدماتی

نزدیک بودن به فضایی­های خدماتی و مدیریتی شهری می­تواند بازده فعالیت امدادرسانی را بالا ببرد.

4- دسترسی به بافت‌های متراکم و آسیب­پذیر

دربافت­هایی که تراکم بالایی دارند، امدادرسانی از طریق زمین به کندی صورت می­گیرد. درنتیجه سایت­هایی باید دردسترسی نزدیک با این بافت­ها باشند.

 

 

در مرحله بعد سایت­هایی که برای تحلیل مورد نظر مناسب بودند را بر اساس هر ویژگی با استفاده از روش پیمایش﴿های ، 1388: 146﴾ مورد بررسی قرار داده­ایم. نتایج بررسی در جدول شماره 2 ارائه شده است.(نقشه شماره1). در کنار این 5 گزینه 4 گزینه دیگر نیز به عنوان گزینه مطرح بوده که دراین مرحله براساس روش حذفی ﴿ حافظ نیا: 1387﴾، این چهار میدان که بر اساس شاخص­های تعریف شده فاقد شرایط بودند از فرآیند تحلیل خارج می­شوند که به ترتیب عبارتنداز : 1- میدان جمهوری اسلامی(حمزه کلا)، به علت وجود آلمان درمرکز فلکه 2- میدان شهید بزاز به علت آبگیر بودن 3- میدان کارگر به علل آبگیر بودن، فضایی نسبتاً محدود، تراکم ومحصوریت بالا 4- تقاطع خیابان امام خمینی وخیابان آیت الله روحانی به علت آب گیر بودن و فضای ناکافی و متراکم.

 

 

جدول شماره2: تحلیل فضاهای مناسب برای امدادرسانی هوایی.

میدان

ویژگی­های هر میدان

1- میدان بسیج (کدA1 )

فضای باز داخل فلکه.

2- میدان 17 شهریور (کدA2)

 این میدان علیرغم اینکه ارتباط نزدیکی با بافت قدیم و مرکز شهر دارد و نزدیک به شبکه ارتباطی اصلی شهر است، آبگیر بوده و فرود را نسبتا مشکل می‌سازد. 

3- میدان ولایت (کدA3)

﴿شیر و خورشید﴾

ارتباط با شکبه اصلی شهر، نزدیکی به کاربری­های اصلی شهر همچون؛ شهرداری، هلال احمر، فرمانداری، پایگاه انتقال خون .

4- میدان شهید کشوری (کدA4)

قرار گیری درورودی شهر و در شبکه ارتباطی اصلی شهر، دسترسی به بافت قدیم از جنوب و شرق و فضای باز داخل میدان و اطراف آن.

5- میدان جهاد (کدA5)

فضای باز فلکه، دسترسی به بافت قدیم از شمال.

منبع: نگارندگان، 1388

 

 

اکنون برای تعیین بهترین گزینه دریک مدل MADM یک گزینه ذهنی A* خواهد بود که بیشترین مطلوبیت را درمیان 5 میدان ارائه شده با توجه به مشخصه­های موجود، تامین می­کند. این رابطه به شرح زیر است ﴿ 1996 Roy & Mousseau,﴾:

)رابطه شماره 1(                                                                          A*~{X*1 , X*2 , X*3 , . . . , Xn}

  Maxi  Vj(rij), i= 1 , 2, 3, ... , m  X*j=« در نتیجه

همچنین درفرایند تعیین مقیاس اندازه­گیری شاخص­ها وتبدیل آنها از حالت کیفی به کمی از مقیاس دوقطبی﴿ Milani et al , 2008 – 1765-167﴾ استفاده شده است.

 

 

 

شکل شماره 2: مقیاس دو قطبی برای شاخص های کیفی

 


1-7-معرفی محدوده مورد مطالعه؛

کشور ایران به علت قرارگیری در مسیر کوه‌زایی آلپ–هیمالیا تا به حال 130 زلزله به بزرگی 5/7 ریشتر را تجربه کرده است(Ghafory-Ashtiany, 1999: p 4). در طی سال‌های 1900 تا 2000 این سرزمین جزو شش کشوری قرار داشته است که دچار تلفات انسانی ناشی از وقوع زمین لرزه بوده است(آیسان و دیویس، 1382: 9). با توجه به پژوهش‌های انجام گرفته در طرح کالبد ملی ایران توسط وزارت مسکن و شهرسازی، کشور ایران به پهنه‌هایی با خطر بسیار بالا، نسبتاً‌ متوسط، نسبتاً پایین و پایین تقسیم شده است که به لحاظ جمعیتی 50% جمعیت شهرنشینی کشور در پهنه‌هایی زندگی می‌کنند که دارای خطر نسبتاً بالا، بالا و بسیار بالا است(مهندسین مشاور کاواب، 1369: 52) و تنها در محدوده کوچکی از کشور (آبادان، خرمشهر، بندر امام خمینی، ماهشهر و هویزه) خطر نسبی زلزله پایین است(زیاری، 1385: 283).

شهر بابل بین 36 درجه و 5 دقیقه و 35 ثانیه عرض شمالی و 52 درجه 30 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد. مساحت شهر بابل حدود 2295 هکتار و در 210 کیلومتری شمال شرقی تهران واقع شده است. این شهر واقع در شهرستان بابل در استان مازندران است که از شمال به شهرستان بابلسر و دریای خزر، ازجنوب به رشته‌کوه‌های البرز، از غرب به شهرستان آمل و از شرق به شهرستان قائمشهر و ساری مرتبط است (مهندسین مشاور معماری و شهرسازی زیستا، 1379: 21). مطابق با سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 جمعیت شهر بابل برابر با 201335 نفر در قالب 55269 خانوار است (مرکز آمار ایران، 1385). از بعد مطالعات لرزه خیزی نیز بهترین عامل مورد نظر در این شهر موقعیت گسل و حریم آنهاست. در مورد شکستگی‌های جنوب بابل(روراند بابل)، می‌توان به سه گسل اشاره کرد: 1) گسل شمال 2) گسل فیل‌بند – دیوا و 3) گسل غربی – شرقی (ملکشاهی، 1379: 28). این شهر دارای بافتی نامنظم(بویژه در قسمت­های مرکزی) بوده و از بعد کالبدی تنها در بخش­های توسعه یافته اخیر(1340) در پیرامون شهر، نوعی بافت منظم را شاهد هستیم(مهندسین مشاور معماری و شهرسازی زیستا، 1379). موجودی مسکن این شهر از 22535 در سال 1365 به 55936 در سال 1385 افزایش یافته است(مرکز آمار ایران:1375و1385).

در نقشه شماره 1 موقعیت ایستگاه های انتخابی برای تعیین اولویت بهینه ارایه شده است.

 

 

 

نقشه شماره 1: موقعیت مکانی سایت های مورد مطالعه

 


2-مفاهیم، دیدگاه ها و مبانی نظری

2-1-تعاریف و مفاهیم

 بحران: تا به امروز بیش از 40 تعریف از بحران ارایه شده است که هر کدام در رویکردی خاص به آن نگریسته­اند. می‌توان گفت، بحران درهم ریختگی عناصر محیطی کالبدی و محیط روانی و اجتماعی فراتر از ظرفیت انطباق جامعه می‌باشد ﴿بیرودیان، 1385﴾. اما مخاطرات هنگامی به سوانح تبدیل می­گردند که درمحیط­های انسان­ساخت واقع گردند و باعث ضرر و زیان به آدمی و یا دارایی­های وی گردند. به طور کلی گونه­های مختلفی از مخاطرات طبیعی و انسان­ساخت قابلیت تبدیل به سانحه را درمحیط­های شهری دارا می­باشند. چهارگونه اصلی مخاطرات محیطی عبارتنداز: ﴿charveriat,2000:3Zhang et al,2004:3-5: به نقل از گیوه چی , 1388﴾

● مخاطرات جوی (شامل انواع طوفان­ها، تندبادها، گردبادها و...).

●مخاطرات زمین شناختی﴿ شامل زلزله، آتشفشان ، زمین­لغزش، سونامی، فرونشت و ...﴾.

●مخاطرات هیدرولوژیکی﴿ شامل، خشکسالی­ها، سیل، آتش­سوزی و ...﴾.

●مخاطرات فرازمینی﴿ شامل تاثیرات سنگ­های آسمانی بر زمین ﴾.

مدیریت بحران؛ فرایند برنامه­ریزی، سازماندهی و انجام فعالیت­ها به گونه­ای که موجب کاهش اثرات فاجعه بر انسان­ها و محیط گردد، مدیریت بحران نامیده می­شود﴿ شادی طلب، 1371: 39﴾. که دریک فرایند سه مرحله­ای شامل:

الف﴾ آمادگی دربرابر وقوع بحران.

ب﴾امدادرسانی وپاسخگویی به بحران.

ج﴾ بهبود وبازسازی پس از بحران، انجام می­شود﴿ OCHA,1995:5﴾. این نگرش بیانگر آن است که مدیریت سوانح در یک چرخه، تحت عنوان چرخه مدیریت بحران به عنوان یک ابزار کارآمد برای آمادگی، امداد و بهبود انجام می­شود﴿Lindell et al,2007:7-9﴾.

 

2-2-رویکردهای نظری:

در رابطه با مدیریت بحران می­توان به دو دسته کلی نظریه اشاره کرد: الف)نظریات مکتب رفتاری و ب)نظریات مکتب ساختاری.

الف) نظریات مکتب رفتاری: دیدگاه رفتاری بر ایجاد و تشدید سوانح در نتیجه رفتارهای غیر اصولی انسان(قطع درخت، چرای بیش ازحد، ساخت­وساز در نقاط بحرانی و...) تاکید می­کند. این رویکرد به نقش فعال فناوری و قدرت علم در پیشگیری از سانحه تاکید کرده است. اما این دیدگاه به این علت که به نقش تصمیم­گیرندگان و قربانیان بیش از حد تاکید می­کند و به عرصه­های وسیع­تر اجتماعی و قدرت اقتصادی می­پردازد، مورد انتقاد قرار گرفته است(گیوه­چی،1388: 38).

ب) نظریات مکتب ساختاری: دیدگاه ساختاری(1970)، از طریق رابطه بین سوانح و توسعه نیافتگی و وابستگی اقتصادی جهان سوم القا شده است. در اصل این عقیده وجود دارد که افزایش مصیبت­های کشورهای در حال توسعه و کم توسعه یافته بیشتر به سبب توجه افراد به امور اقتصادی جهانی، گسترش سرمایه­داری و در حاشیه قرار گرفتن مردم فقیر و مستضعف است تا اثر حوادث ژئوفیزیکی. در نتیجه طرفداران این دیدگاه برای دستیابی به تشخیص واضح­تر و روشن­تر شدن موضوع در خصوص ماهیت طبیعی سوانح، آنچه آنها در گرو مسایل ژئوفیزیکی می­دانند و پیشرفت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشورهای کم­توسعه یافته بحث کنند (همان:38)

 

3-کاربرد روش‌ها، تکنیک‌ها، بحث، بررسی و تجزیه و تحلیل

تعیین گزینه بهینه جهت امدادرسانی هوایی

در اینجا با استفاده از ویژگی­های عمده این مدل‌ها در ابتدا گزینه­های A1 تا Am معرفی می‌گردند. پس از آن به معرفی شاخص­های سنجش X1 تا Xn پرداخته می­شود ﴿اصغر پور، 1385: 191﴾. مقادیر درایه­های این شاخص­ها rij به صورت کمی یا کیفی است. که به منظور محاسبات کلیه مقیاس­های اندازه­گیری کیفی با استفاده از مقیاس دو قطبی به مقادیر کمی تبدیل می‌گردند.

این روش در سال 1970 توسط توماس ساتی برای تصمیم­گیری چندشاخصه ارائه شده است ﴿آسایش و استعلاجی، 1382: 123﴾. این روش مبتنی بر مقایسه­های زوجی بوده و درسه مرحله به شرح زیر انجام می­گیرد.

مرحله نخست: برقراری ماتریس تصمیم­گیری چند شاخصه :

 برای اجرایی نمودن این مرحله ضروری است گزینه­ها تعریف و شاخص­ها استخراج گردند. در ضمن ضروری است شاخص­های سنجش انتخاب گردند﴿ حکمت نیا و موسوی، 1385: 234- 230﴾. گزینه­ها درجدول شماره 2 ارائه گردیده است. اکنون شاخص­های مورد سنجش براساس کد شاخص و جهت آنها درجدول شماره 3 ارایه شده است.

 

 

جدول شماره 3 : شاخص­های سنجش بهترین گزینه

شاخص

کد شاخص

جهت شاخص

1- مساحت فضای باز

X1

مثبت

2- دسترسی به کاربری­های خدماتی

X2

مثبت

3- دسترسی به شریان­های اصلی

X3

مثبت

4- دسترسی بافت­های متراکم و آسیب­پذیر

X4

مثبت

 

 

در این اینجا با توجه به جدول شماره 2 و جدول شماره 3 ماتریس MADM ارائه شده است.

 

 

جدول شماره 4: ماتریس ارزیابی گزینه­ها نسبت به شاخص ها

X4

X3

X2

X1

 

خیلی زیاد

خیلی زیاد

زیاد

خیلی زیاد

A1

زیاد

متوسط

کم

متوسط

A2

زیاد

متوسط

زیاد

زیاد

A3

متوسط

کم

خیلی کم

کم

A4

زیاد

کم

متوسط

متوسط

A5

           

 

 

برای ارزیابی گزینه ها به نسبت شاخص ها از روش دلفی استفاده شده است که برای این منظور از یک جامعه 5 نفره از متخصصان شهرسازی (جهاد دانشگاهی) و جغرافیای شهری (دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران) استفاده شده است. استفاده از قضاوت خبرگان برای حل یک مساله شامل پنج مرحله به شرح زیر است:

-آفریدن و برانگیختن ایده­ها در اعضای گروه تصمیم­گیری.

-نتیجه­گیری و استخراج ایده­ها از قضاوت خبرگان.

-ساختاردهی سیستماتیک به اطلاعات.

-مدل­سازی یا شبیه­سازی به منظور حل مساله.

-اجرای پروژه یا گزینه(اصغر پور،1385: 67).

اکنون دراین مرحله نتایج به دست آمده از روش دلفی به صورت مقایسه زوجی شاخص­ها درجدول شمار 5 ارائه می­شود تا زمینه عملیاتی برای مقایسه گزینه­ها فراهم آید.

 

جدول شماره 5: مقایسه زوجی شاخص­ها­ نسبت به یکدیگر

شاخص

X1

X2

X3

X4

X1

1

4

2

2

X2

25/0

1

5/0

33/0

X3

5/0

2

1

25/0

X4

5/0

3

4

1

 

 

پس از انجام مقایسات زوجی حال با توجه به فرمول آنتروپی هر یک از 4 شاخص تعریف شده دراین تحقیق وزن­بندی شده­ و نتیجه درجداول شماره 6، 7 و 8 ارایه شده است.


 

جدول شماره6: مقدار Ej

 

X1

X2

X3

X4

E

0.558

0.413

0.238

0.748

           

 

جدول شماره7: مقدار d

 

X1

X2

X3

X4

d

0.061

0.052

0.011

0.071

           

 

جدول شماره 8: وزن نهایی هر یک از شاخص‌ها به منظور امدادرسانی هوایی.

شاخص‌ها

وزن نهایی

اولیت شاخص ها

X1

20/0

2

X2

17/0

3

X3

13/0

4

X4

27/0

1

 

 

با توجه به نمودار شماره 1، وزن شاخص 4 از سایر شاخص ها بیشتر است. به عبارتی دیگر دسترسی به بافت های متراکم و آسیب پذیر در تعیین اولویت مکانی سایت های امدادرسانی هوایی بیشترین اهمیت را داراست.

 

 

نمودار شماره1: وزن شاخص های مورد مطالعه

 

 

اکنون بر مبنای وزن شاخص ها و بر مبنای فرمول کلی روش SAW اولویت نهایی هر یک از گزینه‌ها به قرار زیر تعیین می گردد.

 

 

 

 

 

جدول شماره 9: اولویت بندی نهایی با توجه به فرمول SAW

گزینه ها(میادین)

مقدار Ea

رتبه

1- میدان بسیج (کدA1 )

0.107647

2

2- میدان 17 شهریور (کدA2)

0.107467

12

3- میدان ولایت (کدA3)

﴿شیر و خورشید﴾

0.040926

3

4- میدان شهید کشوری (کدA4)

0.122203

1

5- میدان جهاد (کدA5)

0.036373

4

 


4- جمع بندی و نتیجه­گیری

با توجه به اینکه در مواقع زلزله بخش قابل توجهی از خطوط ارتباطی زمینی به علل مختلف چون ریزش ساختمان­ها، افتادن تیره­های چراغ برق، شکاف جاده­ها، تداخل در شریان­های حیاتی (مثلاً انفجار لوله گاز، آب و...) و مواردی از این قبیل مسدود می­شوند، درنظر گرفتن سطوح مناسبی درشهر و آماده­سازی آنها به ترتیب الویت، برای امداد رسانی­هوایی امری ضروری در جهت افزایش سرعت امدادرسانی هوایی است.

در راستای مطالعات صورت گرفته درقالب پژوهش میدانی و محاسبات آماری انجام شده گزینه A4 یعنی میدان شهید کشوری در جهت امدادرسانی هوایی در اولویت نخست است. بر اساس نقشه شماره1، محدوده جنوب و شرق شهر فاقد سایت امداد زمینی هستند. بر این اساس سایت امدادهوایی میدان کشوری (که محدوده شرق و جنوب شهر تحت پوشش قرار می­دهد، بهترین گزینه است.

 

 

نقشه شماره1:موقعیت سایت­های امدادرسانی زمینی و شعاع عملکرد آنها

 

 

گزینه­های الویت­بندی شده در نقشه شماره 2 بر اساس کدهای آنها در جدول شماره2، ارائه شده­اند. در این نقشه سایت‌های تعیین شده با توجه به نوع مکان­گزینشان زمینه امدادرسانی محورهای شرقی را فراهم نموده­اند.

برمبنای نتایج کلی، معیارهای مساحت فضای باز ودسترسی به بافت­های متراکم و آسیب­پذیر بیشترین اهمیت را درتحلیل­های مکان­یابی جهت امدادرسانی هوایی دارند. آسیب­پذیری شهرهای ایران درمقابل خطرات ضریب اهمیت به کارگیری روش­های علمی چون تحلیل­های چند معیاره ویا نرم­افزار GIS را بیش از پیش بالا می­برد.

روش به کار گرفته دراین پژوهش به علت سادگی در تحلیل و ضریب خطای بسیارکم قابلیت تعمیم درسایر شهرهای کشور را داراست. به این ترتیب که تعیین معیارهای باید با توجه به ویژگی­ها و مشخصات محدوده مورد نظر انجام پذیرد و این بدان معنی است که معیارهای یاد شده با توجه تغییر مکان می­تواند ضریب اهمیت خود را از دست بدهد.



1-Introduction to Emergency Management

2-Lindell & Prater & Perry.

3-FEMA

[4]

1-آسایش، حسین و استعلاجی، علیرضا(1382)،  اصول و روش­های برنامه­ریزی ناحیه­ای، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر ری.

2- آیسان، یاسمین و یان دیویس (1382)، معماری و برنامه‌ریزی بازسازی، ترجمه دکتر علیرضا فلاحی، ناشر مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، تهران.

3-اصغرپور، محمدجواد(1385)، تصمیم­گیری­های چندمعیاره، انتشارات دانشگاه تهران.

4- ای. درابک، توماس و جرالدجی. هواتمر (1383)، مدیریت بحران: اصول و راهنمای عملی برای دولتهای محلی، تهیه کننده: مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران، ناشر شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری، تهران.

5- بحرینی، سیدحسین و دیگران (1375)، برنامه‌ریزی کاربری زمین در مناطق زلزله‌خیز، نمونه شهرهای منجیل، لوشان، رودبار، انتشارات بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، تهران.

6- بیرودیان،نادر(1385)، مدیریت بحران، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد.

7-پوراحمد،احمد، لطفی،صدیقه، فرجی ملائی،امین، عظیمی،آزاده(1388)،بررسی ابعاد پیشگیری از بحران زلزله(مطالعه موردی:شهر بابل)، مجله مطالعات و پژوهش­های شهری ومنطقه­ای، سال اول، شماره اول، صص1-24.

8- پیام هلال احمر (1385)؛ جمعیت هلال‌احمر جمهوری اسلامی ایران، بلایای طبیعی، شماره 121.

9- حافظ نیا، محمدرضا (1387)، مقدمه ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، انتشارات سمت، چاپ چهاردهم، تهران

10-حکمت­نیا، حسن و موسوی، میرنجف(1385)، کاربرد مدل در جغرافیا با تاکید بر برنامه­ریزی شهری و ناحیه­ای، انتشارات علم نوین.

11-زبردست، اسفندیار، محمدی، عسل(1384)، مکان­یابی مراکز امدادرسانی(در شاریط زلزله) با استفاده از GIS و روش ارزیابی چندمعیاریAHP، نشریه هنرهای زیبا،شماره 21، صص5-16.

12- زیاری، کرامت‌ا... (1385)، اصول و روش‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای، انتشارات دانشگاه یزد، چاپ چهارم.

13- شادی‌طلب، ژاله (1371 و 1372)، مدیریت بحران، فصلنامه علوم اجتماعی، دوره اول، شماره 3 و 4، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.

14- شکیبا، علیرضا(1387)، مدیریت بحران، دانشنامه مدیریت شهری و روستایی، انتشارات سازمان دهیاری­ها و شهرداری­های کشور دوره اول، شماره1، تهران

15- شماعی، علی و عظیمی، آزاده و فرجی ملائی، امین(1390)، بررسی و تحلیل سلسله مراتب آسیب پذیری محلات شهر بابلسر به منظور کاهش خطرات زلزله، نشریه علمی-پژوهشی تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی دانشگاه تربیت معلم، جلد 17، شماره20.

16-عبدالهی،مجید(1383)،مدیریت بحران در نواحی شهری(سیل و زلزله) ، انتشارات سازمان شهرداری­های کشور، تهران.

17- عنابستانی، علی اکبر (بهار 1387)، گسل درونه و استقرار سکونتگاههای انسانی در منطقه کاشمر، مجله پژوهش‌های جغرافیایی، سال چهلم، شماره 63.

18- غضبان، فریدون(1384)، زمین­شناسی زیست­محیطی، انتشارات دانشگاه تهران.

19-فرجی ملائی، امین و قرخلو،مهدی(1389)، زلزله و مدیریت بحران شهری مورد شهر بابل، مجله جغرافیا، سال هشتم، شماره25،صص143-164.

20- کیت اسمیت(1382)، مخاطرات طبیعی، ترجمه ابراهیم مقیمی و شاپور گودرزی­نژاد، انتشارات سمت، تهران.

21- گیوه­چی، سعید(1388)، تحلیل و ارائه الگوهای مدیریت در سوانح شهری ناشی از مخاطرات زیست­محیطی-مورد منطقه 6تهران، استاد راهنما: مهدی قرخلو، دانشگاه تهران گروه جغرافیا و برنامه­ریزی شهری دانشکده جغرافیا.

22- مرکز آمار ایران (1375) سرشماری عمومی نفوس و مسکن.

23-مرکز آمار ایران (1385) سرشماری عمومی نفوس و مسکن.

24- مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران(1371)، مجموعه مقالات اولین کنفرانس بین المللی بلایای طبیعی در مناطق شهری، بخش دوم، تهران.

25- مک نامارا، کارتر(1387)، مدیریت، ترجمه: عباس سعیدی، دانشنامه مدیریت شهری و روستایی، انتشارات سازمان دهیاری­ها و شهرداری­های کشور تهران .

26- ملکشاهی، غلامرضا (1379)، بابل شهر بهار نارنج، نشر چشمه، تهران.

27- مهندسین مشاور زیستا، (1379)، طرح جامع شهر بابل، وزارت مسکن و شهرسازی.

28- مهندسین مشاور کاواب (1369)، طرح‌ریزی کالبدی ملی و منطقه‌ای، وزارت مسکن و شهرسازی، تهران

29- های، ایان(1388)، روش­های تحقیق کیفی در جغرافیای انسانی، ترجمه: احمد پوراحمد و محمد اسکندری نوده، انتشارات سمت، چاپ اول، تهران.

30. Darbak, Thomas E.(1990) Emergency Management: Strategies for maintaining Organizational Integrity. New York: Springer-Verlag.

31- Charveirat C., 20002, Natural isasters in Latin America an Caribbean: an overview of risk. Working Palermo 434-Washington DC- Inter America Development Bank.

32- Ghafory-Ashtionay, M (1999). "Rescue operation and Reconstruction in Iran", Disaster Prevention and Management, volume 8, Number 1, MCB university, ISSNO965-3562. 

33-Habitat, United Nations Human Settlement Program (UNHS)(2003), Disaster Management Program of UN-HABITAT. http://un habitat.org/

34- Ingolfsson, Armann(2010), Combining integer programming and the randomization method to schedule employees, European Journal of Operational Research, No 202 (2010) 153–163.

35-Lindell, et al(2007), Introduction to Emergency Management, Wiley.

36- Lokshin, Michael(2009), A survey of poverty research in Russia: Does it follow the scientific method?, Economic Systems ,No 33 (2009), 191–212.

37-Milani, A.S., Shanian A., Lahhamc El(2008), A decision-based approach for measuring human behavioral resistance to organizational change in strategic planning mathematical and computer modeling, 48, 1765-1774.

38-OCHA: Unated Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs(1995), the use of military and civil defence assets in relief operation. http://www.ochaonline.un.org/.

39- Pratyyush S. Jain- Bo Y.,(1998), Multiple Criteria Decision Support in Engineering Design, Springer Verlag, Berlin, Germany.

40.  Rattien Stephen. (1990) the Role of media in Hazard Mitigation & Disaster Management, Disaster Press , Voll

41- Roy B.,  Mousseau V.,(1996), A theoretical framework for analyzing the notion of relative importance of criteria, Journal of Multi-Criteria Decision Analysis 5,45-159.

42-Zhang Y., Lindell M. K., Prarter C, 2004, Modeling and managing the vulnerability of community businesses to environmental disasters. Texas University. Hazard Reduction and recovery center.